בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,668
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
אין תקציר עריכה |
אין תקציר עריכה |
||
| שורה 23: | שורה 23: | ||
==אפשטאם און נאמען== | ==אפשטאם און נאמען== | ||
[[טעקע:כתובת אשבעל בן בדע.jpg|קליין|"אשבעל בן בדע" אויפשריפט אויף קריגל]] | |||
איש בושת איז געווען דער פערטער און יונגסטער זון פון שאול דורך זיין ווייב אחינועם בת אחימעץ. זיינע ברידער זענען געווען [[יהונתן]], אבינדב, און מלכי-שוע, וועלכע זענען אלע אומגעקומען צוזאמען מיט שאול אין דער שלאכט קעגן די פלשתים. | איש בושת איז געווען דער פערטער און יונגסטער זון פון שאול דורך זיין ווייב אחינועם בת אחימעץ. זיינע ברידער זענען געווען [[יהונתן]], אבינדב, און מלכי-שוע, וועלכע זענען אלע אומגעקומען צוזאמען מיט שאול אין דער שלאכט קעגן די פלשתים. | ||
דער נאמען "איש בושת", וויאזוי ער ווערט אנגערופן דורכאויס ספר שמואל, מיינט בוכשטעבליך "מאן פון שאנד". אין ספר דברי הימים וואו עס ווערן אויסגערעכנט די קינדער פון שאול ווערט ער גערופן "אֶשְׁבָּעַל"{{הערה|{{תנ"ך|דברי הימים א|ח|לג}}}} (דאס איז לויט רוב מפרשים; [[רבינו תם]] האלט אז אשבעל איז [[מפיבושת]]{{הערה|{{בבלי|יבמות|עט|א|מפרש=תוספות|ד"ה=ארמוני ומפיבושת}}.}}). | דער נאמען "איש בושת", וויאזוי ער ווערט אנגערופן דורכאויס ספר שמואל, מיינט בוכשטעבליך "מאן פון שאנד". אין ספר דברי הימים וואו עס ווערן אויסגערעכנט די קינדער פון שאול ווערט ער גערופן "אֶשְׁבָּעַל"{{הערה|{{תנ"ך|דברי הימים א|ח|לג}}}} (דאס איז לויט רוב מפרשים; [[רבינו תם]] האלט אז אשבעל איז [[מפיבושת]]{{הערה|{{בבלי|יבמות|עט|א|מפרש=תוספות|ד"ה=ארמוני ומפיבושת}}.}}). | ||
די מפרשים זענען מסביר אז דער אריגינעלער נאמען איז געווען אשבעל, | די מפרשים זענען מסביר אז דער אריגינעלער נאמען איז געווען אשבעל, אבער שפעטער, ווען דער כנענישער אפגאט [[בעל]] איז געווארן פארשפרייט ביי אידן, האט די נביא האט געטוישט פון "בעל" צו "בושת" כדי נישט צו דערמאנען דעם נאמען פון [[עבודה זרה]]{{ביאור|פארגלייך: {{מנוקד|וַיִּנָּזְרוּ לַבֹּשֶׁת}} ({{תנ"ך|הושע|ט|י}}); {{מנוקד|מִזְבְּחוֹת לַבֹּשֶׁת מִזְבְּחוֹת לְקַטֵּר לַבָּעַל}} ({{תנ"ך|ירמיה|יא|יג}}). ענליך טרעפט מען ביי "ירובעל", דער צונאמען פון [[גדעון]]{{הערה|{{תנ"ך|שופטים|ו|לב}}.}}, וואס ווערט דערמאנט אין ספר שמואל אלס "ירובושת"{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|יא|כא}}}}. דאס זעלבע געפינט מען ביי יונתן'ס זון מריב-בעל, וואס איז געטוישט געווארן צו [[מפיבושת]].}}{{הערה|{{תנ"ך|דברי הימים א|ח|לג|מפרש=רד"ק}}}}. אין דער באדייט פונעם נאמען אשבעל זאגן טייל, אז בעל איז אין יענע צייטן געווען א כינוי פאר'ן אויבערשטן, און דער נאמען באדייט "יש-בעל", דהיינו "ס'איז דא א האַר"{{הערה|[[#קיל|קיל]] זייט שכו}}. טייל זאגן אז דער נאמען "איש בושת" איז גענוצט געווארן אלס א נידעריגע באצייכענונג צו ווייזן זיין אומבאדייטנדע און שוואכע פערזענליכקייט{{הערה|{{אקדמיה|Michael Avioz|“A Man of Shame”: Ridiculing Saul’s Son, Ishbosheth|67415774|Characters and Characterization in the Book of Samuel|2020}}}}. | ||
טייל מפרשים אידענטיפיצירן אים אויך מיט ישְׁוִי וועלכע ווערט דערמאנט צווישן שאול'ס זין אין ספר שמואל{{הערה|[[מצודות]] אויף {{תנ"ך|שמואל א|יד|מט}} און אין {{תנ"ך|דברי הימים א|ח|לג}}}}. עס ווערט ערקלערט אז 'ישוי' איז פארקירצט פון 'יֵשְׁיָהוּ', און עס איז אויב אזוי סינאנים מיט "אשבעל"{{הערה|[[#אנצמ|ליונשטאם]]}}. | טייל מפרשים אידענטיפיצירן אים אויך מיט ישְׁוִי וועלכע ווערט דערמאנט צווישן שאול'ס זין אין ספר שמואל{{הערה|[[מצודות]] אויף {{תנ"ך|שמואל א|יד|מט}} און אין {{תנ"ך|דברי הימים א|ח|לג}}}}. עס ווערט ערקלערט אז 'ישוי' איז פארקירצט פון 'יֵשְׁיָהוּ', און עס איז אויב אזוי סינאנים מיט "אשבעל"{{הערה|[[#אנצמ|ליונשטאם]]}}. | ||
אין יאר תשע"ב (2012) האבן ארכעאלאגן אנטדעקט אין חורבת קייאפה אן אויפשריפט אויף א 3,000-יאר-אלטן קריגל וואס טראגט דעם נאמען "אשבעל בן בדע". הגם די פארשער גלויבן אז דאס מיינט נישט דעם קעניג איש בושת אליין, איז דאס די ערשטע מאל וואס דער נאמען "אשבעל" איז געפונען געווארן אין אן ארכעאלאגישן אויפשריפט פון יענער תקופה{{הערה|{{לינק|אדרעס=https://www.biblicalarchaeology.org/daily/news/biblical-name-eshbaal-found-outside-of-the-bible/|שרייבער=Robin Ngo|קעפל=Biblical Name Eshbaal Found Outside of the Bible|זייטל=Biblical Archaeology Society|דאטום=June 5, 2015}}}}{{הערה|{{הידען|אבי בליזובסקי|מי אתה אשבעל בן בדע? האם התגלתה מזכרת מתקופת המלוכה הקדומה?|who-are-you-eshmbaal-ben-bada-1706156|יוני 16, 2015}}}}{{הערה|{{אקדמיה|Yosef Garfinkel, Mitka R. Golub, Haggai Misgav and Saar Ganor|The ʾIšbaʿal Inscription from Khirbet Qeiyafa|12775087|BASOR|373 (2015): 217–33}}}}. | אין יאר תשע"ב (2012) האבן ארכעאלאגן אנטדעקט אין חורבת קייאפה (עמק האלה) אן אויפשריפט אויף א 3,000-יאר-אלטן קריגל וואס טראגט דעם נאמען "אשבעל בן בדע". הגם די פארשער גלויבן אז דאס מיינט נישט דעם קעניג איש בושת אליין, איז דאס די ערשטע מאל וואס דער נאמען "אשבעל" איז געפונען געווארן אין אן ארכעאלאגישן אויפשריפט פון יענער תקופה{{הערה|{{לינק|אדרעס=https://www.biblicalarchaeology.org/daily/news/biblical-name-eshbaal-found-outside-of-the-bible/|שרייבער=Robin Ngo|קעפל=Biblical Name Eshbaal Found Outside of the Bible|זייטל=Biblical Archaeology Society|דאטום=June 5, 2015}}}}{{הערה|{{הידען|אבי בליזובסקי|מי אתה אשבעל בן בדע? האם התגלתה מזכרת מתקופת המלוכה הקדומה?|who-are-you-eshmbaal-ben-bada-1706156|יוני 16, 2015}}}}{{הערה|{{אקדמיה|Yosef Garfinkel, Mitka R. Golub, Haggai Misgav and Saar Ganor|The ʾIšbaʿal Inscription from Khirbet Qeiyafa|12775087|BASOR|373 (2015): 217–33}}}}. | ||
==קעניגרייך== | ==קעניגרייך== | ||
נאך וואס שאול המלך און זיין ארמיי האבן געליטן א ביטערער מפלה דורכאויס א שלאכט קעגן די [[פלשתים]] אויפן בארג [[גלבוע]], אין וועלכע ער איז אומגעקומען מיט זיינע דריי עלטערע זין, איז איש בושת געבליבן דער איינציגער יורש. [[אבנר בן נר]], שאול'ס פעטער און הויפט-גענעראל, האט אריבערגעפירט איש בושת קיין [[מחניים]] אין [[עבר הירדן]], וואו אבנר האט אים פראקלאמירט אלס קעניג. זיין הערשאפט האט זיך | נאך וואס שאול המלך און זיין ארמיי האבן געליטן א ביטערער מפלה דורכאויס א שלאכט קעגן די [[פלשתים]] אויפן בארג [[גלבוע]], אין וועלכע ער איז אומגעקומען מיט זיינע דריי עלטערע זין, איז איש בושת געבליבן דער איינציגער יורש פון שאול'ס דינאסטיע. [[אבנר בן נר]], שאול'ס פעטער און הויפט-גענעראל, האט אריבערגעפירט איש בושת קיין [[מחניים]] אין [[עבר הירדן]], וואו אבנר האט אים פראקלאמירט אלס קעניג. זיין הערשאפט האט זיך אנגעהויבן איבער גלעד און שפעטער זיך אויסגעברייטערט איבער אשור, יזרעאל, אפרים, בנימין, און גאנץ ישראל{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ב|ט|מפרש=מצודות}}.}}. אין דער זעלבער צייט האט שבט יהודה געקרוינט [[דוד]] אלס קעניג איבער זיי אין חברון. | ||
איש בושת איז געווען פערציג יאר אלט ווען ער האט אנגעהויבן קעניגן, און זיין אפיציעלע רעגירונג האט געדויערט צוויי יאר{{הערה|שם=שמובבי|{{תנ"ך|שמואל ב|ב|י}}}}. ער ווערט געשילדערט אלס א שוואכער הערשער וואס איז געווען שטארק אפהענגיג אין אבנר בן נר פאר זיין מאכט און לעגיטימיטעט. זיין רעזידענץ אין מחניים איז אויסגעקליבן געווארן ווייל עס איז געווען ווייט פון די פלשתים וואס האבן דאן קאנטראלירט טיילן פון לאנד{{הערה|{{תנ"ך|שמואל א|לא|ז}}}}. | |||
איש בושת | דוד האט לכתחילה נישט געזוכט זיך צו טשעפען מיט איש בושת, און יעדער האט זיך געקעניגט אויף זיין חלק, ביז אבנר בן נר האט אנגערייצט דוד'ס לייט צו א קריג{{הערה|שם=רלבים|[[רלב"ג]] און [[מלבי"ם]] אויף {{תנ"ך|שמואל ב|ב|י}}.}}. אבנר'ס קעמפער האבן זיך אנגעטראפן מיט דוד'ס מענטשן אונטער [[יואב בן צרויה]] ביי א באסיין נעבן [[גבעון]], און אבנר האט אנגעבאטן אז 12 יונגען פון יעדער זייט זאלן שטיפן א שלאכט, אבער דער שפיל האט זיך געענדיגט מיט א טויטליכער קריג און אַ בלוטיגער מפלה פאַר איש בושת'ס לאַגער{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ב|יא|לב}}.}}. | ||
פון דאן איז אנטשטאנען א פארצויגענער ברודער-קריג צווישן בית שאול און בית דוד{{הערה|שם=שמבגא|{{תנ"ך|שמואל ב|ג|א}}}}; יואב מיט זיינע ברידער זענען געשטאנען איז שפיץ פון דוד'ס לייט, און אבנר איז געשטאנען אין שפיץ פון איש בושת'ס לאגער. דוד'ס לייט זענען אלץ געווארן שטערקער, ווען איש בשת'ס לאגער ווערט אלץ שוואכער{{הערה|שם=שמבגא}}. | |||
==סכסוך מיט אבנר== | ==סכסוך מיט אבנר== | ||
דער ווענדפּונקט פון זיין מלוכה איז געווען א | דער ווענדפּונקט פון זיין מלוכה איז געווען א פּערזענליכער סכסוך מיט אבנר בן נר. איש בושת האט באשולדיגט אבנר פארן זיין מיט [[רצפה בת איה]], שאול'ס א [[קעפסווייב|קעפּסווייב]] (פילגש). איש בושת האט דאס אנגעקוקט אלס פארשעמונג אין שאול, אלס עבירה אויפ'ן איסור צו חתונה האבן מיט אן אלמנה פון א מלך, און אלס מרידה במלכות. אבנר איז געווארן שטארק באליידיגט פון דער טענה און האט האט דערקלערט אז ער וועט אריבערגיין צו דוד'ס זייט און העלפן פאראייניגן דאס גאנצע פאלק אונטער דוד. איש בושת האט נישט געקענט ענטפערן קיין ווארט ווייל ער האט מורא געהאט פון אבנר{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ג|ז|יא}}}}. | ||
אלס באדינג פאר א שלום אפמאך | אבנר האט טאקע אנגעהויבן פארהאנדלונגען מיט דוד, און אלס באדינג פאר א שלום אפמאך האט דוד געפאדערט מען זאל אים צוריקגעבן זיין ווייב [[מיכל בת שאול]], איש בושת'ס שוועסטער. איש בושת האט בלית ברירה נאכגעגעבן די פאדערונג און האט איר צוגענומען פון איר דעמאלטדיגן מאן, פלטיאל בן ליש{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ג|יב|טו}}}}. | ||
אבנר האט אנגעהויבן ארומגיין ביי די שבטים זיי אריבערצוברענגען צו דוד'ס זייט, אבער יואב און [[אבישי]], די זין פון צרויה, האבן אים אומגעברענגט אלס נקמה אויף וואס ער האט פריער גע'הרג'עט זייער ברודער [[עשאהל]]{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ג|יז|ל}}}}. | |||
אבנר האט אנגעהויבן ארומגיין ביי די שבטים זיי אריבערצוברענגען צו דוד'ס זייט, אבער יואב און [[אבישי]] האבן אים אומגעברענגט אלס נקמה אויף וואס ער האט פריער גע'הרג'עט זייער ברודער [[עשאהל]] | |||
==מארד== | ==מארד== | ||
[[טעקע:Weltchronik Fulda Aa88 263r detail2.jpg|קליין|"רכב און בענה ווערן געהאנגען" דורך רודאלף פון עמס (14טער י"ה).]] | [[טעקע:Weltchronik Fulda Aa88 263r detail2.jpg|קליין|"רכב און בענה ווערן געהאנגען" דורך רודאלף פון עמס (14טער י"ה).]] | ||
דער סוף פון איש בושת'ס לעבן איז געקומען דורך צוויי פון זיין אייגענע מיליטערישע הויפטן, די ברידער בַעֲנָה און רֵכָב, די זין פון רימון פון דער שטאט בארות. זיי האבן זיך אריינגעכאפט אין זיין הויז אין מחנים | מיט אבנר טויט איז איש בושת'ס שטאנד שטארק אפגעשוואכט געווארן און ער איז געבליבן אן קיין שטיצע{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ד|א}}}}. דער סוף פון איש בושת'ס לעבן איז געקומען דורך צוויי פון זיין אייגענע מיליטערישע הויפטן, די ברידער בַעֲנָה און רֵכָב, די זין פון רימון פון דער שטאט בארות, וועלכע האבן אויסגענוצט זיין שוואכקייט. זיי האבן זיך אריינגעכאפט אין זיין הויז אין מחנים אינמיטן א הייסן טאג, בשעת ער איז געלעגן אויף זיין בעט פאר א מיטאג-רו{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ד|א}} און ה.}}. לויט טייל מפרשים, האבן זיי זיך פארשטעלט ווי ווייץ-הענדלער{{הערה|ר"י קרא און מצודת דוד אויף {{תנ"ך|שמואל ב|ד|ו}}}}. דער "תרגום השבעים" (סעפּטואגינט) גיט אן אנדערע ווערסיע, אז די טיר-היטערקע איז איינגעשלאפן בשעת זי האט געקליבן ווייץ, און אזוי האבן זיי זיך אריינגעכאפט{{הערה|{{לינק|אדרעס=https://www.etzion.org.il/he/tanakh/neviim/sefer-shmuel-bet/chapter-4-killing-ish-boshet-1|שרייבער=אמנון בזק|קעפל=שמואל ב {{!}} פרק ד' {{!}} הריגת איש בושת|זייטל=ישיבת הר עציון|דאטום=פעברואר 6, 2020}}}}. זיי האבן אים ערמארדעט, אפגעשניטן זיין קאפ, און עס געברענגט צו דוד אין חברון, האפנדיג צו באקומען א באלוינונג. | ||
ווען רכב און בענה האבן געברענגט דעם קאפ פון איש בושת פאר דוד, האבן זיי דאס באצייכנט אלס א נקמה פון גאט קעגן שאול'ס זון. | ווען רכב און בענה האבן געברענגט דעם קאפ פון איש בושת פאר דוד, האבן זיי דאס באצייכנט אלס א נקמה פון גאט קעגן שאול'ס זון. | ||
אבער דוד המלך, אנשטאט זיי צו דאנקען, איז געווארן זייער בייז און האט שארף פארדאמט זייער טאט באצייכענדיג זיי אלס רשעים פארן הרג'ענען אן אומשולדיגן מענטש ("איש צדיק") אויף זיין געלעגער. דוד האט באלד געהייסן הינריכטן רכב און בענה פאר זייער רציחה. מען האט אפגעשניטן זייערע הענט און פיס, און זיי געהאנגען לעבן דעם באסיין אין חברון אלס א ווארענונג. דעם קאפ פון איש בושת איז באגראבן געווארן מיט כבוד אינעם קבר פון אבנר אין חברון{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ד|ט|יב}}}}. מיט זיין טויט איז געקומען א סוף צו דער הערשאפט פון שאול'ס דינאסטיע איבער ישראל, און דאס גאנצע פאלק האט אנגענומען דוד אלס קעניג. | אבער דוד המלך, וואס האט שטענדיג געהאט רעספעקט פאר שאול'ס הויז, אנשטאט זיי צו דאנקען, איז געווארן זייער בייז און האט שארף פארדאמט זייער טאט באצייכענדיג זיי אלס רשעים פארן הרג'ענען אן אומשולדיגן מענטש ("איש צדיק") אויף זיין געלעגער. דוד האט באלד געהייסן הינריכטן רכב און בענה אלס שטראף פאר זייער רציחה. מען האט אפגעשניטן זייערע הענט און פיס, און זיי געהאנגען לעבן דעם באסיין אין חברון אלס א ווארענונג. דעם קאפ פון איש בושת איז באגראבן געווארן מיט כבוד אינעם קבר פון אבנר אין חברון{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ד|ט|יב}}}}. מיט זיין טויט איז געקומען א סוף צו דער הערשאפט פון שאול'ס דינאסטיע איבער ישראל, און דאס גאנצע פאלק האט אנגענומען דוד אלס קעניג. | ||
==כראנאלאגיע== | ==כראנאלאגיע== | ||
אין די פסוקים שטייט אז פון ווען שאול המלך איז אומגעברענגט געווארן ביז דוד המלך איז געקרוינט געווארן אין ירושלים האט דוד געוויילט אין חברון פאר א משך פון זיבן יאר און זעקס חדשים{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ה|ה}}.}}. ערגעץ אין יענע צייט האט איש בושת געקעניגט צוויי יאר{{הערה|שם=שמובבי}}. ישראל איז אויב אזוי געווען אן א קעניג פאר פינף יאר אינצווישן{{הערה|{{בבלי|סנהדרין|קז|א}}; {{סדר עולם|רבה|יג}}}}. | אין די פסוקים שטייט אז פון ווען שאול המלך איז אומגעברענגט געווארן ביז דוד המלך איז געקרוינט געווארן אין ירושלים האט דוד געוויילט אין חברון פאר א משך פון זיבן יאר און זעקס חדשים{{הערה|{{תנ"ך|שמואל ב|ה|ה}}.}}. ערגעץ אין יענע צייט האט איש בושת געקעניגט צוויי יאר{{הערה|שם=שמובבי}}. ישראל איז אויב אזוי געווען אן א קעניג פאר פינף יאר אינצווישן{{הערה|{{בבלי|סנהדרין|קז|א}}; {{סדר עולם|רבה|יג}}}}. | ||
די מפרשים דינגען זיך גענוי וואס דער סדר הדברים איז געווען. [[רש"י]] לערנט אז צוערשט זענען געווען פינף יאר אן קיין קעניג, דערנאך מלכות איש בשת פאר צוויי יאר (ב'תתצ"א-ב'תתצ"ב), און דערנאך איז געווען זעקס חדשים ביז דוד איז געווארן קעניג איבער גאנץ כלל ישראל{{הערה|שם=סוגיא|{{בבלי|סנהדרין|כ|א|מפרש=רש"י|ד"ה=ששהה מלכות בית דוד}}. זעט {{תנ"ך|דברי הימים א|ח|לג|מפרש=אדרת אליהו לגר"א}}}}. [[תוספות]] לערנט אז אבנר האט גע'שתדל'ט א האלב יאר צו קרוינען איש בושת, צוויי יאר איז ער געווען קעניג (ב'תתפ"ו-ב'תתפ"ז), און דערנאך זענען געווען פינף ליידיגע יארן{{הערה|{{דאטומען לויט עקביא|118}}}}. טייל מפרשים לערנען אז איש בושת האט געקעניגט די גאנצע זיבן יאר; די צוויי יאר וואס דער פסוק דערמאנט זענען ווען ס'איז נאך געווען שלום, און די לעצטע פינף יאר איז געווען א מלחמה{{הערה|שם=רלבים}}. | די מפרשים דינגען זיך גענוי וואס דער סדר הדברים איז געווען. [[רש"י]] לערנט אז צוערשט זענען געווען פינף יאר אן קיין קעניג, דערנאך מלכות איש בשת פאר צוויי יאר (ב'תתצ"א-ב'תתצ"ב), און דערנאך איז געווען זעקס חדשים ביז דוד איז געווארן קעניג איבער גאנץ כלל ישראל{{הערה|שם=סוגיא|{{בבלי|סנהדרין|כ|א|מפרש=רש"י|ד"ה=ששהה מלכות בית דוד}}. זעט {{תנ"ך|דברי הימים א|ח|לג|מפרש=אדרת אליהו לגר"א}}}}. [[תוספות]] לערנט אז אבנר האט גע'שתדל'ט א האלב יאר צו קרוינען איש בושת, צוויי יאר איז ער געווען קעניג (ב'תתפ"ו-ב'תתפ"ז), און דערנאך זענען געווען פינף ליידיגע יארן{{הערה|{{דאטומען לויט עקביא|118}}}}. טייל מפרשים לערנען אז איש בושת האט פאקטיש געקעניגט די גאנצע זיבן יאר; די צוויי יאר וואס דער פסוק דערמאנט זענען ווען ס'איז נאך געווען שלום און זיין מלוכה איז געווען פעסט, און די לעצטע פינף יאר איז געווען א מלחמה{{הערה|שם=רלבים}}. | ||
==ביבליאגראפיע== | ==ביבליאגראפיע== | ||