אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "רוי:אידישער פויפסט"
(בס"ד) צייכן: רויע רעדאגירונג |
(צוגעלייגט אינטערשפראך לינק) |
||
| שורה 29: | שורה 29: | ||
* יחיאל ישעיה טרונק האָט אָנגעשריבן "דער יידישער פּויפּסט" נאָך דעם חורבן, נוצנדיג די אגדה צו באַטראַכטן דעם יידישן גורל אינעם גלות. | * יחיאל ישעיה טרונק האָט אָנגעשריבן "דער יידישער פּויפּסט" נאָך דעם חורבן, נוצנדיג די אגדה צו באַטראַכטן דעם יידישן גורל אינעם גלות. | ||
* [[יצחק באשעוויס זינגער|יצחק באַשעוויס זינגער]] האָט געשריבן די דערציילונג "זיידלוס דער ערשטער", וואָס פאַרוואַנדלט די טעמע אין אַ דעמאָנישער פאַרפירונג פון אַ אידישן למדן. | * [[יצחק באשעוויס זינגער|יצחק באַשעוויס זינגער]] האָט געשריבן די דערציילונג "זיידלוס דער ערשטער", וואָס פאַרוואַנדלט די טעמע אין אַ דעמאָנישער פאַרפירונג פון אַ אידישן למדן. | ||
[[he:האפיפיור היהודי]] | |||
רעוויזיע פון 02:27, 29 יאנואר 2026
דער אידישער פּויפּסט איז אַ באַקאַנטע אידישע פאָלקס־לעגענדע פון מיטלעלאַטער וועגן אַ אידיש קינד וואָס איז פאַרכאַפּט געוואָרן פון זיין היים, דערצויגן געוואָרן דורך גלחים, און סוף־כּל־סוף דערהויבן געוואָרן צו דער העכסטער מדרגה אין דער קריסטליכער קירכע — דער פּויפּסט. לויט דער לעגענדע, האָט דער דאָזיגער פּויפּסט, נאָך אַ באַגעגעניש מיט זיין פאָטער, חרטה געהאַט אויף זיין אָפּטריניגקייט און איז צוריק צום אידישן גלויבן. די מעשה איז זייער פּאָפּולער געווען סיי ביי די אשכּנזישע אידן און סיי ביי די ספרדים.
די אשכּנזישע ווערסיע: רב שמעון הגדול
די מערסט פאַרשפּרייטע ווערסיע פון דער לעגענדע בינדט זיך מיט דער געשטאַלט פון רבי שמעון בן רבי יצחק (רבי שמעון הגדול), אַ באַרימטער רב און פּייטן פון מאַינץ וואָס האָט געלעבט אינעם 11טן יאָרהונדערט. לויט דעם נוסח, האָט רבי שמעון געהאַט אַ זון מיט דעם נאָמען אלחנן.
בשעת דאָס קינד איז נאָך געווען קליין, איז ער איין שבת פאַרכאַפּט געוואָרן פון זיין היים דורך אַ קריסטליכע דינסט אָדער אַ "שבת־גויע" בשעת די עלטערן זענען געווען אין שול. זי האָט אים איבערגעגעבן צו גלחים, וועלכע האָבן אים געטויפט און דערצויגן אין אַ מאָנאַסטיר. צוליב זיין אויסערגעווענליכער חכמה און כשרונות, איז ער שנעל געשטיגן אין די ראַנגען פון דער קירכע, ביז ער איז אויסגעקליבן געוואָרן ווי דער פּויפּסט אין רוים.
די באַגעגעניש און דער שאַך־שפּיל
נאָך יאָרן פון לעבן ווי אַ קריסט, האָט דער פּויפּסט אָנגעהויבן חקר'ן וועגן זיין אמתן מוצא. כּדי צו געפינען זיין פאָטער, האָט ער אויסגעטראַכט אַ פּלאַן און אַרויסגעגעבן אַ שווערע גזירה קעגן די אידן פון מאַינץ. ער איז געווען זיכער אַז די קהילה וועט שיקן רבי שמעון הגדול ווי אַ שליח קיין רוים זיך צו משתּדל זיין בטל צו מאַכן די גזירה.
ווען די שליחים זענען אָנגעקומען, האָט דער פּויפּסט פאַרבעטן רבי שמעון צו אַ שפּיל שאַך. בעת דעם שפּיל, האָט דער פּויפּסט געמאַכט אַ ספּעציעלן מהלך (אַ "צוג") וואָס רבי שמעון האָט אליין אויסגעלערנט זיין זון אלחנן אין דער קינדהייט. דורך דעם מהלך, אָדער דורך געוויסע סימנים אויפן לייב, האָט דער פאָטער דערקענט זיין פאַרלוירענעם זון. דער פּויפּסט האָט זיך דאַן פאַרריסן פאַר זיין פאָטער, בטל געמאַכט די גזירה, און אָנגעהויבן זיין וועג צוריק צו אידישקייט.
דער סוף פונעם פּויפּסט
עס זענען פאַראַן פאַרשידענע נוסחאות וועגן דעם גורל פונעם אידישן פּויפּסט נאָך דער באַגעגעניש:
- קידוש השם: לויט איין נוסח, האָט דער פּויפּסט געדרשנט ברבים קעגן דער קריסטליכער גלויבן און זיך דאַן אַראָפּגעוואָרפן פון אַ הויכן טורעם אָדער זיך פאַרברענט אויף קידוש השם.
- תּשובה אין געהיים: אַ צווייטער נוסח דערציילט אַז ער איז אַנטלאָפן פון רוים אין דער שטיל, צוריק קיין מאַינץ, וואו ער האָט געלעבט זיינע יאָרן ווי אַ פרומער איד און אַ בעל־תּשובה.
- הזכּרה אינעם פּיוט: רבי שמעון הגדול האָט מחבר געווען דעם באַקאַנטן פּיוט "אל חנן נחלתו בנועם להשפר" פאַר דעם צווייטן טאָג פון ראש השנה, וואו דער נאָמען פון זיין זון "אלחנן" איז רמז'דיג אָנגעוויזן אינעם אָנהייב פון די שורות.
אַנדערע נוסחאות
- דער ספרדישער נוסח: אין אַלטע ספרדישע מקורות ווערט די מעשה צוגעשריבן צו רבי שלמה בן אדרת (דער רשב"א) פון באַרצעלאָנע.
- פּויפּסט אַנדרעאַס: אין טייל דאָקומענטן ווערט דער אידישער פּויפּסט גערופן אַנדרעאַס. ער ווערט פאַרבינדן מיט אַ סליחה וואָס ער האָט געשריבן אויף לשון־קודש און געשיקט צו די אידן.
היסטאָרישער הינטערגרונט
חוקרים מיינען אַז די לעגענדע האָט אַ היסטאָרישן קערן פון דער משפּחה פון פּיערלעאָני אין רוים, אַ רייכע אידישע משפּחה וואָס האט זיך געטויפט. איינער פון די אייניקלעך, פּיעטראָ פיירלאָני, איז טאַקע דערוויילט געוואָרן אַלס פּויפּסט (אָדער אַנטי־פּויפּסט) מיט דעם נאָמען אַנאַקלעטוס דער צווייטער (1130–1138), און זיינע שונאים האָבן אים אָפט אָפּגעלאַכט צוליב זיין אידישן אָפּשטאַם. אויך אַנדערע פּויפּסטן, ווי אַלעקסאַנדער דער דריטער אָדער גרגוריוס דער זעקסטער, ווערן דערמאנט אלס מעגליכע מקורות פאַר דער לעגענדע.
אין דער מאָדערנער ליטעראַטור
די לעגענדע האָט אינספּירירט פילע שרייבער אין דער מאָדערנער צייט:
- מאיר לעהמאן האָט געשריבן אַ באַקאַנטע נאָוועלע "רבי אלחנן" אויף דייטש, וואָס איז שפּעטער איבערגעזעצט געוואָרן אויף אידיש און העברעיש.
- יחיאל ישעיה טרונק האָט אָנגעשריבן "דער יידישער פּויפּסט" נאָך דעם חורבן, נוצנדיג די אגדה צו באַטראַכטן דעם יידישן גורל אינעם גלות.
- יצחק באַשעוויס זינגער האָט געשריבן די דערציילונג "זיידלוס דער ערשטער", וואָס פאַרוואַנדלט די טעמע אין אַ דעמאָנישער פאַרפירונג פון אַ אידישן למדן.