רוי:מאיר לעהמאן

רבי ד"ר מאיר (מארקוס) לעהמאן (1831–1890) איז געווען א פראמינענטער ארטאדאקסישער רב, געלערנטער, שריפטשטעלער, און רעדאקטאר אין דייטשלאנד אינעם 19טן יארהונדערט. ער ווערט פארעכנט אלס איינער פון די וויכטיגסטע פירער פון דער נעא-ארטאדאקסיע באוועגונג און אלס דער פיאנער פון דער רעליגיעזער היסטארישער בעלעטריסטיק פאר דער אידישער יוגנט. ער איז מערסטנס באקאנט אלס דער גרינדער און רעדאקטאר פון דער וואכנצייטונג "דער איזראעליט" און אלס דער מחבר פון צענדליגער פאפולערע ראמאנען וואס זענען געווארן וועלט-קלאסיקער.

יוגנט און אויסבילדונג

רבי מאיר איז געבוירן געווארן דעם כ"ה טבת ה'תקצ"א (דעצעמבער 1831) אין דער שטאט ווערדען, האנאווער. זיין פאטער איז געווען רבי אשר אהרן לעהמאן, וואס איז געווען א תלמיד פון דעם נודע ביהודה אין פראג. ער האט געלערנט אין דער ארטיגער גימנאזיום און דערנאך אין דער ישיבה אין האלבערשטאט, וואס איז געגרינדעט געווארן דורך זיין עלטער-עלטער-זיידע רבי יששכר בערנד לעהמאן.

זיינע רביים מובהקים זענען געווען הגאון רבי עזריאל הילדעסהיימער, פון וועמען ער האט באקומען סמיכה, און הגאון רבי שלמה יהודה ראפאפארט (שי"ר) אין פראג. ער האט אויך געלערנט אין בערלין אוניווערזיטעט ביי ר' מיכל לאנדסבערגער. לעהמאן האט באקומען א דאקטאראט אין פילאזאפיע פונעם האלע אוניווערזיטעט, וואו זיין ארבעט האט זיך פארנומען מיט דזשאן לאק'ס טעאריעס. ער האט געהאט א פאטאגראפישן זכרון און איז געווען באקאנט אלס א גרויסער בקי אין סיי תורה'דיגע און סיי וועלטליכע וויסנשאפטן.

רבנות אין מיינץ

אין יאר 1854 איז רבי מאיר לעהמאן אויפגענומען געווארן אלס רב פון דער ארטאדאקסישער קהילה אין מיינץ (מאגענצא). דאס איז געשען נאכדעם וואס א גרופע פרומע אידן האבן זיך אפגעטיילט פון דער אלגעמיינער קהילה צוליב דעם וואס מען האט דארט אריינגעשטעלט אן ארגל אין שול. לעהמאן איז געווען דער הויפט-קעמפער פאר דער זעלבסטשטענדיגקייט פון דער ארטאדאקסישער קהילה, וואס האט זיך גערופן "קהל עדת ישורון".

די רעגירונג האט אים נישט גלייך אנערקענט אלס אפיציעלן רב, נאר אלס א "פרעדיגער", ביז ער האט נאך לאנגע פאליטישע קאמפן באקומען אן אפיציעלע אנערקענונג אין יאר 1870. ער האט געגרינדעט אין מיינץ א רעליגיעזע טאג-שולע פאר אינגלעך און מיידלעך וואו מען האט געלערנט תורה עם דרך ארץ. א דאנק זיין איינפלוס האבן פילע אידישע געשעפטן אין שטאט אנגעהויבן צו שלוסן אום שבת. ער איז געבליבן דינען אלס רב אין מיינץ ביז זיין פטירה.

"דער איזראעליט"

אין יאר 1860 האט רבי מאיר לעהמאן געגרינדעט די וואכנצייטונג "דער איזראעליט" (Der Israelit). זיין ציל איז געווען צו שאפן א געוויכט קעגן דער רעפארמער צייטונג פון לודוויג פיליפסאן. "דער איזראעליט" איז געווארן די פירנדע ארטאדאקסישע אויסגאבע אין דייטשלאנד און האט געהאט א ריזיגן איינפלוס אויף אידן איבער דער גאנצער וועלט, פון רוסלאנד ביז אמעריקע. די צייטונג האט שפעטער איינגעשלונגען די צייטונג "ישורון" פון רבי שמשון רפאל הירש. נאך זיין פטירה האט זיין זון, אסקאר (אשר) לעהמאן, ווייטער רעדאגירט די צייטונג ביז זי איז פארמאכט געווארן דורך די נאציס אין 1938.

ליטערארישע ווערק

דער הויפט-טייל פון רבי מאיר לעהמאן'ס לעבנס-ווערק זענען געווען זיינע היסטארישע ראמאנען. ער האט געזען אין שרייבן א "צורך השעה" צו ראטעווען די יוגנט פון התבוללות און השכלה דורך זיי צושטעלן ריינע און אינטערעסאנטע לייען-מאטעריאל. רוב פון זיינע מעשיות זענען פובליצירט געווארן בהמשכים אין "דער איזראעליט" און שפעטער געזאמלט געווארן אין זעקס בענדער אונטערן נאמען "Aus Vergangenheit und Gegenwart" (פון פארגאנגענהייט און געגנווארט).

זיינע ראמאנען זענען באזירט אויף מדרשי חז"ל און היסטארישע דאקומענטן וואס ער האט פארשונג אין ביבליאטעקן איבער גאנץ אייראפע. צווישן זיינע מערסט באקאנטע ווערק ציילן זיך:

• רבי עקיבא: א ביאגראפיע פון דעם תנא באזירט אויף ש"ס און מדרשים.
• בוסתנאי: א סיפור פון דער צייט פון די גאונים.
• רבי יוסלמאן פון ראזהיים: איבער דעם באקאנטן שתדלן אין דייטשלאנד.
• די פאמיליע אגילאר: א דראמאטישע געשיכטע פון די אנוסים אין שפאניע.
• דער שר פון קוצי: איבער דעם בעל התוספות רבי שמשון מקוצי.

זיינע ביכער זענען איבערגעזעצט געווארן אויף פילע שפראכן, אריינגערעכנט אידיש, העברעאיש, ענגליש, פראנצויזיש, לאדינא, און רוסיש.

תורה'דיגע און וויסנשאפטליכע ספרים

חוץ זיינע פאפולערע ביכער פאר דער יוגנט, האט ער איבערגעלאזט חשוב'ע תורה'דיגע ווערק:

1. מאיר נתיב: א פירוש און הערות אויף דעם ירושלמי מסכת ברכות מיט דעם פירוש פון רבי שלמה סיריליאו.
2. פירוש אויף דער הגדה של פסח: א פירוש וואס איז געווארן א קלאסיקער אין יעקישע הייזער.
3. די שפריכע דער פאטער (Die Sprüche der Väter): לעקציעס אויף פרקי אבות.
4. ער האט אויך איבערגעזעצט דעם חומש אויף דייטש אלס טייל פון דער ארטאדאקסישער רעאקציע צו צונץ'ס איבערזעצונג.

די פלגיאט-פרשה איבער'ן מהר"ם מרוטנבורג

א באקאנטער פאקט אין דער ביבליאגראפיע פון לעהמאן איז די פרשה פונעם ספר איבער דעם מהר"ם מרוטנבורג. עס איז נתגלה געווארן דורך פראפעסאר שמחה עמנואל אז דער היסטארישער ראמאן איבער דעם מהר"ם איז באמת געשריבן געווארן דורך לעהמאן'ס גרעסטן קעגנער, דעם רעפארמער לודוויג פיליפסאן. פוילישע ארויסגעבער האבן דאס ספר איבערגעזעצט אויף אידיש און עס פאלשערהייט צוגעשריבן צו מאיר לעהמאן אונטערן נאמען "אויף אייביגער תפיסה" כדי עס זאל קענען ווערן געלייענט אין פרומע הייזער.

לעגאסי און קאנטראווערסיעס

רבי מאיר לעהמאן איז נפטר געווארן כ"ד ניסן ה'תר"ן (1890) אין מיינץ אין עלטער פון 59 יאר. ער איז באגראבן אין דעם נייעם אידישן בית עולם אין מיינץ, וואו זיין מצבה איז אויסגעקריצט בלויז אין לשון קודש.

זיינע ביכער זענען ביזן היינטיגן טאג פאפולער אין אלע שיכטן פון רעליגיעזע אידן, פון חסידים ביז מאדערן-ארטאדאקס. אבער אין די לעצטע דורות זענען עטליכע רבנים און מחנכים אין דער חרדי'שער וועלט ארויס קעגן די אריגינעלע נוסחאות פון זיינע ביכער, טענה'נדיג אז זיי אנטהאלטן עניינים פון השכלה און יחסי אהבה וואס פאסן נישט פאר היינטיגע סטאנדארטן. צוליב דעם זענען זיינע ביכער ארויסגעגעבן געווארן אין א באארבעטער און "גערייניגטער" ווערסיע דורך דער שרייבערין ר. פרידמן. פונדעסטוועגן, האלטן פילע אז די באארבעטונג האט שאדן געמאכט דעם אריגינעלן ליטערארישן און היסטארישן ווערט פון די ווערק.