דרעפט:איראן

די אידישע קהילה אין איראן קומט נאָך פון די צייטן פון גלות בבל און די עשרה שבטים, מיט מער ווי 2,700 יאָר צוריק. היינט צו טאָג געפינט זיך אין איראן די גרעסטע אידישע קהילה אין דעם מיטל־מזרח מחוץ פון ארץ ישראל, כאָטש זי איז אַ סך קלענער ווי זי פלעגט זיין פאַר דער איסלאַמישער רעוואָלוציע.

תנ"ך־צייטן און דאָס ערשטע בית־המקדש

די אידישע היסטאָריע אין פּערסיע הייבט זיך אָן ווען די אשור־אימפּעריע האָט פאַרהינערט דאָס מלכות ישראל אין יאָר 722 פאַר דער ציווילער רעכנונג און פאַרשיקט די שבטים קיין ח'וראַסאַן. שפּעטער, נאָכן חורבן בית ראשון, זענען פיל אידן פון מלכות יהודה פאַרשיקט געוואָרן קיין בבל און פּערסיע.

אין יאָר 539 פאַר דער רעכנונג, האָט כּורש המלך באַזיגט די בבליים און דערלאָזט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים אויפצובויען דעם צווייטן בית המיקדש. דאָס פאָלק פון פּערסיע און די מלכים כּורש און דריוש ווערן פאַררעכנט אין דער יידישער טראַדיציע אַלס גוטע פריינד פון די אידן.

די מעשה פון פּורים

די באַקאַנטע מעשה פון מגילת אסתר האָט פּאַסירט אין דער שטאָט שושן, וואָס געפינט זיך אינעם היינטיקן איראן. דער רשע המן האָט געפּלאַנט אויסצוטילן דאָס יידישע פאָלק, אָבער דורך די נס פון הקדוש ברוך הוא און די השתדלות פון מרדכי הצדיק און אסתר המלכה איז דאָס פאָלק געראַטעוועט געוואָרן. ביז היינט געפינט זיך אין דער שטאָט המדאן דער קבר פון אסתר און מרדכי, וואָס איז אַ הייליקער אָרט פאַר אידן פון דער גאַנצער וועלט.

תּלמוד־צייטן און דער "ריש גלותא"

אונטער די פּאַרטישע און סאַסאַנישע אימפּעריעס האָט די אידישע קהילה געבליט. דאָרטן איז געווען די הנהגה פון "ריש גלותא", וואָס איז געווען אַן אייניקל פון מלכות בית דוד. אין דעם דאָזיגן געגנט זענען געווען די באַרימטע ישיבות פון סורא און פּומבדיתא, וואו די אמוראים האָבן רעדאַגירט דעם תלמוד בבלי. דער תלמוד אַליין כּולל פיל פּערסישע ווערטער.

מיטל־עלטער און שווערע צייטן

מיטן אויפקום פון איסלאַם אין 7טן יאָרהונדערט, זענען אידן געוואָרן "ד'ימי" (בני חסות), וואָס האָבן געמוזט צאָלן ספּעציעלע שטייערן (דזשיזיאַ). שפּעטער, אונטער די סאַפאַווידן (פון 1501), איז דאָס מצב געוואָרן פיל שווערער צוליב די שיאיטישע קנאות און די גזירות פון "טומאה" (נאַזשעס), וואָס האָט פאַרבאָטן אידן צו רירן עסן פון מוסולמענער אָדער אַרויסגיין אין רעגן.

אין יאָר 1839 זענען די אידן אין דער שמייליגער שטאָט מאַשהאַד געצוואונגען געוואָרן זיך צו שמדן רח"ל. פיל פון זיי זענען געבליבן "אנוסים" און האָבן בסתר געהיטן תּורה און מצוות פאַר פיל דורות.

די פּאַהלאַווי דינאַסטיע (1925–1979)

אונטער רזא שאַה און זיין זון מאָהאַמאַד רזא שאַה האָבן אידן זוכה געווען צו אַ "גאָלדענער צייט". די גזירות פון טומאה זענען בטל געוואָרן, און אידן האָבן געקענט לערנען אין אוניווערזיטעטן און מצליח זיין אין מסחר און מעדיצין.

קולטור און טראַדיציעס

די איראַנער אידן האָבן אייגענע ניבוים פון "דזשזידי" (פּערסיש־אידיש), וואָס ווערט געשריבן מיט עברי אותיות. זיי האָבן אויך אַ סודותדיגע שפּראַך גערופן "לוטעראַי", וואָס מישט אויס עברי און אַרמי ווערטער כּדי פרעמדע זאָלן נישט פאַרשטיין.

די קהילה האָט ספּעציעלע מנהגים, ווי למשל ביים סדר־נאַכט ווען מען שלאָגט זיך מיט גרינע ציבלעך בעת'ן זינגען "דיינו". ביים ראש השנה סדר עסן זיי ספּעציעלע סימנים ווי צונג פון אַ בהמה (אַלס קאָפּ פון דעם יאָר) און זיסע האָניג מיט סאַפראַן.

די קהילה היינט

נאָך דער איסלאַמישער רעוואָלוציע אין 1979, זענען רוב אידן (אַרום 60,000–80,000) אַוועקגעפאָרן קיין ארץ ישראל און אַמעריקע (בפרט קיין לאָס אַנדזשעלעס, וואָס ווערט גערופן "טעהראַנדזשעלעס").

היינט זענען געבליבן אין איראן בערך 9,000 ביז 25,000 אידן, דער עיקר אין טעהראַן, שיראַז און איספאַהאַן. זיי האָבן בתי מדרשים, כּשרע רעסטאָראַנטן און אידישע שולעס, כאָטש זיי מוזן זיין זייער פאָרזיכטיג אין זייערע באַציונגען מיט דער רעגירונג און זיך דערווייטערן פון פּאָליטיק. די קהילה ווערט היינט אָנגעפירט דורך דעם רב הראשי חכם יהודה גראַמי.