דרעפט:איראן
די אידישע קהילה אין איראן (אויך באַקאַנט ווי פרסישע אידן) איז איינע פון די עלטסטע און מערסט היסטאָרישע קהילות אין דער אידישער גולה. זי קומט נאָך פון די צייטן פון גלות בבל און די עשרת השבטים, מיט קרוב צו 2,600 יאָר צוריק. דורך די דורות האָבן די איראַנער אידן איבערגעלעבט תקופות פון גרויס הצלחה און פּרעסטיזש, ווי אויך שווערע צייטן פון רדיפות און געצוואונגענע שמד. היינט צו טאָג געפינט זיך אין איראן די גרעסטע אידישע קהילה אין דעם מיטל־מזרח אינדרויסן פון ארץ ישראל, כאָטש זי איז אַ סך קלענער ווי זי פלעגט זיין פאַר דער איסלאַמישער רעוואָלוציע.
היסטאָריע
תנ"ך־צייטן און דאָס ערשטע בית־המקדש
די אידישע אנוועזנהייט אין איראן האָט זיך אָנגעהויבן מיט די חורבנות פון די מלכות ישראל און מלכות יהודה, ווען שלמנאסר דער פינפטער, מלך אשור, האָט פאַרכאַפּט דאָס מלכות ישראל און פאַרשיקט די שבטים קיין ח'וראַסאַן (ג'ר"ה). שפּעטער, נאָכן חורבן בית ראשון, זענען פיל אידן פון מלכות יהודה פאַרשיקט געוואָרן דורך די בבליים קיין בבל און פּערסיע (ג'של"ח).
אין יאָר ג'ש"צ, האָט כורש המלך איינגענומען בבל און ארויסגעגעבן די באַרימטע "הצהרת כורש", וואס האט געלאזט די יידן צוריקגיין קיין ירושלים בויען דעם צווייטן בית המקדש. דאָס פאָלק פון פּערסיע און די מלכים כורש און דריוש ווערן פאַררעכנט אין דער אידישער טראַדיציע אַלס גוטע פריינד פון די אידן. הגם פיל זענען צוריק קיין ציון, איז אַ גרויסער טייל יידן זענען אבער געבליבן אין פרס און האבן דארט אויפגעשטעלט שטארקע קהילות אין שטעט ווי שושן און המדאן.
די מעשה פון פּורים
די באַקאַנטע מעשה פון מגילת אסתר האָט פּאַסירט אין דער שטאָט שושן, וואָס געפינט זיך אינעם היינטיגן איראן. דער רשע המן האָט געפּלאַנט אויסצוטילן דאָס אידישע פאָלק, אָבער דורך די נס פון הקדוש ברוך הוא און די השתדלות פון מרדכי הצדיק און אסתר המלכה איז דאָס פאָלק געראַטעוועט געוואָרן. לויט דער טראַדיציע, זענען די קברים פון מרדכי הצדיק און אסתר המלכה ביזן היינטיקן טאָג אין דער שטאָט המדן.
תּלמוד־צייטן און דער "ריש גלותא"
אונטער די פּאַרטישע און סאַסאַנישע (Sasanian) אימפּעריעס (226–634 לספירה) האָט די אידישע קהילה געבליט. דאָרטן איז געווען די הנהגה פון "ריש גלותא", וואָס איז געווען אַן אייניקל פון מלכות בית דוד און האָט געהאַט אַ הויכן ראַנג אין דעם קעניגס הויף. אין דעם דאָזיגן געגנט זענען געווען די באַרימטע ישיבות פון סורא און פּומבדיתא, וואו די אמוראים האָבן רעדאַגירט דעם תלמוד בבלי. דער תלמוד אַליין כּולל פיל פּערסישע ווערטער.
אונטער דעם איסלאם
נאכדעם וואס די מוסולמענער האבן איינגענומען פרס אין יאָר 642 לספירה, זענען אידן געווארן באטראכט אלס "ד'ימי" (Dhimmis), וואָס האָבן געמוזט צאָלן ספּעציעלע שטייערן (דזשיזיא). אין דער צייט פון די מונגאלישע אילכאנידן (13טן יארהונדערט), האבן אידן ווי סעד אל-דוולה און רשיד א-דין המדאני דערגרייכט זייער הויכע פאזיציעס אלס וועזירן פונעם קעניג.
שפּעטער, אונטער די סאַפאַווידן (Safavid; פון 1501), איז דאָס מצב געוואָרן פיל שווערער צוליב די שיאיטישע קנאות און די גזירות פון "טומאה" (נאַזשעס), וואס האט באטראכט אידן אלס מעטאַפיזיש אומלויבער און האָט פאַרבאָטן אידן צו רירן עסן פון מוסולמענער אָדער אַרויסגיין אין רעגן.
אין יאָר 1839 זענען די אידן אין דער שמייליגער שטאָט מאַשהאַד געצוואונגען געוואָרן זיך צו שמדן רח"ל נאָך א בלוט-בלבול. פיל פון זיי זענען געבליבן "אנוסים" און האָבן אין געהיים געהיטן תורה און מצוות פאַר פיל דורות.
די פּאַהלאַווי דינאַסטיע (1925–1979)
אונטער די פּהלווי מלכים (Pahlavi dynasty), רזא שאַה און זיין זון מאָהאַמאַד רזא שאַה האָבן אידן זוכה געווען צו אַ "גאָלדענער תקופה". די גזירות פון טומאה זענען בטל געוואָרן, און אידן האָבן געקענט לערנען אין אוניווערזיטעטן און מצליח זיין אין מסחר און מעדיצין. אידן האָבן באַקומען גלייכע רעכט, זיך מאָדערניזירט, און זענען געוואָרן זייער מצליחדיק אין מעדיצין, האַנדל, און וויסנשאַפט. אין יענער צייט האָט איראן אנטוויקלט נאָנטע פאַרבינדונגען מיט מדינת ישראל.
נאָך דער איסלאַמישער רעוואלוציע אין 1979 אונטער אייאטאלא כומעיני, האָט זיך דער מצב דראַסטיש געביטן. כאָטש כומעיני האָט געזאָגט אַז ער טיילן אָפּ אידישקייט פון ציוניזם, איז דער קהילה-פירער חביב עלקאניאן הינגעריכט געוואָרן. דאָס האָט געפירט צו אַ מאַסן-עמיגראַציע פון אידן קיין ישראל און אַמעריקע.
נאָך דער איסלאַמישער רעוואָלוציע אין 1979, זענען רוב אידן אַוועקגעפאָרן קיין ארץ ישראל און אַמעריקע (בפרט קיין לאָס אַנדזשעלעס, וואָס ווערט גערופן "טעהראַנדזשעלעס")[1].
היינט איז די אידיש-איראנישע תפוצה צעשפרייט איבער דער וועלט. בערך 200,000 ביז 250,000 יידן פון איראנישן אפשטאם וואוינען אין ישראל, און פילע האבן דערגרייכט הויכע פאזיציעס אין דער רעגירונג און מיליטער. בערך 60,000 ביז 80,000 וואוינען אין אמעריקע, ספעציעל אין לאס אנדזשעלעס (וואס ווערט אמאל גערופן "טעהראנגעלעס") און אין גרעיט-נעק, ניו יארק.
די קהילה היינט
היינט זענען געבליבן אין איראן בערך 9,000 ביז 25,000 אידן, דער עיקר אין טעהראַן, שיראַז און איספאַהאַן. זיי האָבן אן אייגענעם פארטרעטער אין פארלאמענט (מזשליס), בתי מדרשים, כשר'ע רעסטאָראַנטן און אידישע שולעס, כאָטש זיי מוזן זיין זייער פאָרזיכטיג אין זייערע באַציאונגען מיט דער רעגירונג און זיך דערווייטערן פון פּאָליטיק. די קהילה ווערט היינט אָנגעפירט דורך דעם רב הראשי חכם יהודה גראַמי.
קולטור און טראַדיציעס
די איראַנער אידן האָבן אייגענע ניבוים פון "דזשזידי" (פּערסיש־אידיש), וואָס ווערט געשריבן מיט עברי אותיות. זיי האָבן אויך אַ סודותדיגע שפּראַך גערופן "לוטעראַי", וואָס מישט אויס עברי און אַרמי ווערטער כּדי פרעמדע זאָלן נישט פאַרשטיין.
די קהילה האָט ספּעציעלע מנהגים וואס זענען א מישונג פון הלכה מיט לאקאלער פערסישער קולטור. פסח ביי "דיינו" איז פארהאן א מנהג זיך צו שלאגן מיט גרינע ציבלעך (scallions) אלס סימן פון די שמייסן פון די מצריים. ראש השנה סדר עסן זיי ספּעציעלע סימנים ווי צונג פון אַ בהמה (אַלס קאָפּ פון דעם יאָר) און זיסע האָניג מיט סאַפראַן[2].
מאכלים: די אידיש-פרסישע קיך איז באקאנט מיט אירע געשמאקע שפייזן ווי "גונדי" (פייש-קנודלעך פון קוקורוזע מעל), "גורמה סבזי" (א יויך מיט פילע גרינצייג), און רייז מיט זעפרן.
מוזיק: אידישע מוזיקער אין פרס האבן געהאט א גרויסן חלק אין אפהיטן די קלאסישע פרסישע מוזיק, סיי אין די שולן און סיי אין וועלטליכע שמחות.
לעצטיגע געשעענישן (2026)
אין אנהייב יאָר 2026 זענען די באציאונגען צווישן איראן און ישראל געקומען צו א קריזיס. נאָך א סעריע לופט-אטאקעס פון ישראל און די פאראייניגטע שטאטן קעגן איראנער נוקלעארע אינסטאלאציעס (מבצע "שאגת הארי" און Operation Epic Fury), איז באריכטעט געווארן אז דער העכסטער פירער עלי כומענאי איז געטויט געווארן אין זיין קאמפאונד. די אידישע קהילה אין איראן האט דעמאלט באפוילן צו פארשליסן אלע שולן און מוסדות בילדונג צוליב מורא פון נקמה. א טייל אידן זענען ארעסטירט געווארן אויף חשד פון קאנטאקט מיט ישראל, אבער רוב זענען שפעטער באפרייט געווארן.