דרעפט:ט' טבת

ט' טבת (אדער תשעה בטבת) איז דער ניינטער טאג פונעם פערטן חודש (טבת) אינעם אידישן קאלענדאר. דער טאג ווערט דערמאנט אין דער רשימה פון "תעניות צדיקים" אלס א טאג וואס מען פלעגט פאסטן צוליב צרות וואס האבן פאסירט, אבער די חכמים האבן נישט אויסדריקליך געשריבן דעם טעם פארוואס מען פאסט.

היסטארישער הינטערגרונט

דער חודש טבת איז באקאנט פאר דריי טעג פון טרויער וואס קומען איינס נאכן אנדערן: ח', ט', און י' טבת. כאטש היינט פאסט מען נאר אפיציעל י' טבת, זענען די פריערדיגע צוויי טעג אויך באצייכנט אלס טעג פון פינסטערניש.

• ח' טבת: אין דעם טאג איז געענדיגט געווארן דער "תרגום השבעים" (די סעפטואגינטא), ווען קעניג תלמי פון מצרים האט געצוואונגען 72 זקנים איבערצוזעצן די תורה אויף גריכיש. דאס ווערט באטראכט אלס א גרויסע טראגעדיע, ענלעך צו דעם חטא העגל, ווייל די תורה האט פארלוירן איר טיפקייט דורך דער איבערזעצונג, און א פינסטערניש איז געקומען אויף דער וועלט פאר דריי טעג.
• י' טבת: דאס איז דער טאג ווען נבוכדנצר, דער קעניג פון בבל, האט אנגעהויבן דעם באלאגערונג (מצור) אויף ירושלים. דאס האט שפעטער געפירט צום חורבן פון בית המקדש הראשון און דעם גלות פון די אידן.

די תענית פון ט' טבת

דער הויפּט מקור פון דעם צום איז אין "מגילת תענית" (אָדער אין דעם נספּח "מגילת תענית בתרא"), וואָס ליסטעט אויף פאַרשידענע צרות וואָס זענען געשען צו אידן. וועגן דעם טאָג שטייט געשריבן: "בתשעה בו לא כתבו רבותינו על מה הוא" – אונזערע חכמים האָבן נישט פאַרצייכנט די סיבה פאַר וואָס מען פאַסט. די דאָזיdע הלכה ווערט געברענגט אויך אין "הלכות גדולות" און שפּעטער אין "שולחן ערוך".

די פטירה פון עזרא הסופר און נחמיה

דער הויפט טעם וואס ווערט געברענגט פארן פאסטן ט' טבת איז די פטירה פון עזרא הסופר און נחמיה בן חכליה, די פירער וואס האבן צוריקגעברענגט די אידן פון בבל קיין ארץ ישראל אין דער צייט פון בית שני. עזרא ווערט פארגליכנט צו משה רבנו פאר זיין ארבעט אין אויפשטעלן די אידישע תורה-טראדיציע און פארשטארקן די שמירת המצוות.

די חכמים לערנען אז מיט עזרא'ס טויט האט זיך געענדיגט די תקופה פון נבואה ביי אידן. כאָטש פיל קוואַלן ברענגען דעם טעם, פרעגט דער "טורי זהב" (ט"ז) פאַר וואָס די "מגילת תענית" האָט דאָס באַהאַלטן, וויבאַלד די פּטירה פון אַזאַ גרויסן צדיק איז אַ באַקאַנטע זאַך. עס זענען דא פילע דעות וואס פראבירן צו ערקלערן פארוואס די גמרא אדער די משנה האבן נישט געשריבן זיין פטירה אפן; טייל זאגן אז עס איז ווייל ער איז געווען אזוי הייליג ווי משה, ביי וועמען עס שטייט אויך "ולא ידע איש את קבורתו".

די מיסטעריע פון שמעון קלפוס

א באקאנטע לעגענדע וואס ווערט געברענגט אין ספרים ווי דער "ברוך טעם" (רבי ברוך פרענקל-תאומים) פארבינדט ט' טבת מיט דעם טויט פון א מענטש מיטן נאמען שמעון קלפוס (אדער שמעון קייפא). לויט דעם ספר "תולדות ישו" איז ער געווען א אידישער חכם וואס האט זיך פארשטעלט אלס פּעטרוס, א נאכפאלגער פון ישו, כדי צו ראטעווען די אידן פון רדיפות.

די לעגענדע דערציילט אז ער האט געגרינדעט די קריסטליכע רעליגיע מיט שלעכטע געזעצן מיט כוונה זיי אפצוטיילן פון די אידן, כדי די קריסטן זאלן מער נישט פייניגן די אידן. עס זענען אפילו דא דעות וואס זאגן אז ער האט מחבר געווען דעם תפילה "נשמת כל חי" און פיוטים פאר יום כיפור. צוליב דעם וואס ער האט חרוב געמאכט זיין אייגענעם נאמען פארן טובה פון כלל ישראל, האבן די חכמים באהאלטן זיין אידענטיטעט און קיינמאל נישט געשריבן אפן פארוואס מען פאסט אין דעם טאג פון זיין יארצייט.

דער גראנאדא פּאָגראָם

אין יאָר ד'תתכ"ז (1066), אויף ט' טבת, איז געשען דער שרעקליכער פּאָגראָם אין גראנאדא, שפּאַניע. אין דעם טאָג איז דערמאָרדעט געוואָרן רבי יהוסף הנגיד (דער זון פון רבי שמואל הנגיד) צוזאַמען מיט בערך 4,000 אידן. דער ראב"ד אין זיין "ספר הקבלה" שרייבט אַז די חכמים פון דער "מגילת תענית" האָבן צוגעטראָפן מיט רוח הקודש צו פאַסטן אויף דעם טאָג צוליב דער צוקונפטיגער צרה.

אנדערע געשעענישן

לויט געוויסע איז דאס אויך דער טאג ווען אסתר המלכה איז געצוואונגען געווארן צו גיין צום פאלאץ פון קעניג אחשוורוש.

ט' טבת געפאלט אפט נעבן דעם קריסטליכן חגא פון ניטל (December 25). עס זענען פאראן מקורות (ווי רבי אברהם בר חייא) וואס זאגן אז די סיבה פארוואס מען פאסט איז ווייל דאס איז דער טאג ווען אותו האיש איז געבוירן געווארן, און די חכמים האבן נישט געוואלט שרייבן זיין נאמען אפן צוליב מורא פון נקמה.

הלכות און מנהגים

כאטש ט' טבת ווערט געברענגט אין שולחן ערוך אלס א פאסט-טאג, פירט מען זיך היינט נישט צו פאסטן אין דעם טאג אלס א חוב, נאר בעלי נפש האבן עס אמאל געהאלטן. אבער דער טאג פירט אריין אינעם תענית ציבור פון עשרה בטבת, וואס ווערט געהאלטן מיט פאסטן פון פארטאגס ביז נאכט, זאגן סליחות, און ליינען "ויחל" ביי שחרית און מנחה.

היסטאָרישע געשעענישן אין דעם טאָג

• ה'תרנ"ה (1895): די צערעמאָניע פון דעגראַדירן אַלפרעד דרייפוס האָט זיך אָנגעהויבן נאָכן באַשולדיגן אים אין פאַרראַט.
• ה'תשכ"ד (1964): יצחק רבין איז באַשטימט געוואָרן אַלס רמטכ"ל פון צה"ל.
• ה'תשנ"ב (1991): די יו-ען האָט מבטל געוואָרן די רעזאָלוציע וואָס האָט געשטעלט ציוניזם גלייך מיט ראַסיזם.
• ה'תשס"ז (2006): סאַדאַם כוסעין, דער דיקטאַטאָר פון איראַק, איז געהאָנגען געוואָרן.

יאָרצייטן פון גדולי ישראל

• רבי אברהם חיים שור, מחבר פון "תורת חיים" (ה'שצ"ב). • רבי שמואל העלמאַן, רב אין מעץ (ה'תקי"ד). • רבי ישראל איסר שפּיראַ (ה'תשל"א).