רוי:משה רבינו'ס שטעקן
 |
דאס איז א דרעפט ארטיקל. עס איז אַן אַרבעט אין פּראָגרעס וואָס איז אָפן פאַר רעדאַגירונג דורך סיי וועם. ווען דער דרעפט איז פארטיג, ביטע גייט איבער דעם אריבערפירן טשעקליסט, זיכער צו מאכן אז עס איז גרייט. דערנאך קענט איר בעטן פון די דרעפט אריבערפירער אז זיי זאלן עס איבערגיין און אריבערפירן צום הויפט געביט. (אייער בקשה וועט פובליצירט ווערן אין המכלול:אריבערפירן דרעפטס, און דארט וועט אויך ערשיינען דער ענטפער - אויב פעלט אויס). |
משה רבינו'ס שטעקן (אויך באקאנט אלס דער מטה משה אדער מטה האלקים) איז איינע פון די מערסט באקאנטע סימבאלן אין דער געשיכטע פון יציאת מצרים. דער שטעקן איז גענוצט געווארן דורך משה רבינו צו באווייזן אותות און מופתים פאר פרעה, ברענגען די צען מכות אויף מצרים, שפאלטן דעם ים סוף, און ארויסציען וואסער פון א שטיין אין דער מדבר.
באשאפונג און מאטעריאל
לויט דער משנה (אבות ה, ו), איז דער שטעקן באשאפן געווארן דורך גאט פרייטאג צו נאכטס בין השמשות, אלס איינע פון די צען וואונדערליכע זאכן וואס זענען באשאפן געווארן פארן ערשטן שבת פון דער וועלט-באשאפונג.
עס זענען פאראן פארשידענע דעות וועגן דעם מאַטעריאַל פון וואָס עס איז געווען געמאַכט: פילע מדרשים זאגן אז דער שטעקן איז געווען געמאכט פון א הארטן שטיין פון ספיר (סנפּירינון), וואָס איז אַ שטאַרקער און טייערער שטיין פונעם כסא הכבוד[1]. דער שטעקן האט געוואויגן פערציג סאה[2] (אַרום 575 ליטער), אָבער דאָך האָט משה אים געקענט אויפהייבן מיט איין האַנט ווייל די אותיות אויפ'ן שטעקן האָבן ווי געטראָגן דעם שטעקן[3]. אנדערע מסורות, בפרט אין זוהר, זאגן אז דער שטעקן איז געקומען פונעם האלץ פונעם עץ הדעת אדער עץ החיים אין גן עדן[4].
אויפקריצונגען
דער שטעקן האט געהאט אויף זיך פילע הייליגע אויפקריצונגען:
- דער שם המפורש[5][6][7].
- דער ראשי תיבות פון די צען מכות: דצ"ך עד"ש באח"ב[5].
- די נעמען פון די אבות, די אמהות, און די צוועלף שבטים[5].
היסטאָריע פונעם שטעקן
דער מדרש (פרקי דרבי אליעזר) לייגט אויס א לאנגע ירושה-קייט פונעם שטעקן ביז ער איז אָנגעקומען צו משה:
עס איז געגעבן געווארן פאר אדם הראשון אין גן עדן. אדם האט עס איבערגעגעבן צו חנוך, און פון דאָרט איז עס געגאַנגען צו נח, שם, אברהם, יצחק, און יעקב[8]. יעקב האט עס גענוצט ווען ער איז אריבערגעגאנגען דעם ירדן צוריקקומענדיג פון לבן'ס הויז[9] און עס שפעטער איבערגעגעבן פאר זיין זון יוסף[8] אין מצרים[10]. אַנדערע זאָגן אַז עס איז (אויך) גענוצט געוואָרן דורך יעקב'ס זון יהודה[11].
נאך יוסף'ס פטירה האבן די עגיפטער געפּלינדערט זיין הויז, און דער שטעקן איז אנגעקומען צו פרעה'ס פאלאץ. יתרו, וואס איז דעמאלט געווען א יועץ פאר פרעה, האט געזען די הייליגע אותיות אויפן שטעקן און עס געוואלט האבן. ער האט עס גענומען קיין מדין, וואו ער האט עס איינגעפלאנצט אין זיין גארטן. קיין שום מענטש האט עס נישט געקענט ארויסציען פון דער ערד ביז משה רבינו איז אנגעקומען און עס ארויסגענומען מיט גרינגקייט. ווען יתרו האט דאס געזען, האט ער פארשטאנען אז משה איז דער דער וואָס וועט אויסלייזן די אידן פון מצרים און אים געגעבן זיין טאכטער צפורה פאר א ווייב[8].
ניסים
דער שטעקן האט געשפילט א צענטראלעראלע ראלע אין די וואונדער פון דער גאולה פון מצרים:
ווען משה האט געפירט יתרו'ס שעף אין מדבר חורב, האט גאט אינעם סנה געוויזן משה ווי דער שטעקן ווערט איבערגעדרייט אין א שלאנג ווען עס ווערט אראפּגעווארפן אויף דער ערד און דאן צוריק א שטעקן ווען משה האט עס אנגעכאפט ביים וויידל עס אויפצוהייבן[12]. שפּעטער האט אהרן אראפגעווארפן זיין שטעקן פאר פרעה און עס איז געווארן א תנין (קראָקאָדיל אָדער גרויסער שלאַנג), און ווען די פרעה'ס כישוף-מאכערס האבן דאס נאכגעמאכט, האט אהרן'ס שטעקן איינגעשלונגען זייערע שטעקנס[13]. לויט'ן מדרש איז דאס דער זעלבער שטעקן ווי משה'ס[14].
זעקס פון די צען מכות זענען געברענגט געווארן דורך דורך קלאפן אדער אויפהייבן דעם שטעקן. אהרן האט עס גענוצט פאר בלוט, פרעש, און לייז[15], בשעת משה האט עס גענוצט פאר האגל, היישעריק, און פינצטערניש[16]. עס איז דא א דעבאטע וועגן וועלכע שטעקן אהרן האט גענוצט. עטליכע מפרשים זאָגן אַז עס איז געווען משה'ס שטעקן, געגעבן פאר אהרן פאַר די מכות וואָס ער האט געברענגט[17], בשעת אַנדערע שלאָגן פאָר אַז אהרן האט גענוצט זיין אייגענעם שטעקן[18].
ביי קריעת ים סוף האט משה אויפגעהויבן זיין שטעקן איבערן ים, און דער ים האט זיך געשפאלטן[19]. לויט טייל מדרשים, האט משה טאקע געקלאפּט דאס וואסער מיט עס[20]. איינמאָל זיי זענען אַריבער, האָט ער עס ווידער גענוצט צו צוריק אַראָפּברענגען די וואַסערן אויף די נאכלויפנדע מצריים[21]. לויט אן אנדער פארשטאנד (באזירט אויף די פסוקים), איז דער שטעקן נישט גענוצט געווארן פאר דעם נס. אנשטאט, האט גאט באפוילן משה'ן צו אוועקלייגן דעם שטעקן דאס מאל צו באטאנען אז עס איז געווען גאט'ס מאכט, נישט דער שטעקן, וואס האט געטון די וואונדער[22]. אנדערע מדרשים זאגן אז דער ים איז אנטלאפן נאכן זען דעם שטעקן אדער דעם שם המפורש דערויף ("הים ראה וינוס")[6].
צוויי מאל אין דער מדבר האט משה ארויסגעצויגן וואסער פון אַ פעלז דורך דעם שטעקן. דעם ערשטן מאל איז ער באפוילן געווארן צו שלאגן דעם שטיין דווקא מיט דעם שטעקן וויבאלד די מענטשן האבן ארגינעל געמיינט אז דער שטעקן קען נאר ברענגען פארניכטונג, ווייל דורך אים האט משה געברענגט די מכות אויף די מצריים אין מצרים און ביים ים סוף. ווען משה האט עס אבער גענוצט צו שלאגן דעם שטיין ביי חורב, האבן זיי געלערנט אז דער שטעקן קען אויך ברענגען די ברכות פון וואסער[23].
דאָס צווייטע מאָל, אין מי מריבה, האָט משה געשלאָגן דעם שטיין אַנשטאָט רעדן צו אים, וואָס איז געווען זיין חטא[24]. דאס צווייטע מאל, האלטן עטליכע אז ער האט גענוצט אן אנדערן שטעקן - דעם וואס האט אויף א וואונדערליכן אופן ארויסגעברענגט מאנדלען אין דעם קורח עפיזאד[25].
ביי דער מלחמה קעגן עמלק, האט משה געהאלטן דעם שטעקן אין זיין האנט אויפ'ן באַרג. לויט געוויסע, האט ער אויך געהאלטן זיין שטעקן. כל זמן זיין האנט מיט דעם שטעקן איז געווען הויך, האבן די אידן געזיגט[26].
לויט דעם מדרש, האָט משה געשלאָגן און גע'הרג'עט סיחון און עוג מיט דער שטעקן[27]. ווען דער מלאך המות איז געקומען נעמען משה'ס נשמה, האט משה אים געשלאגן מיטן שטעקן און אים פארטריבן[28].
אין עולם הבא איז משה באַלוינט געוואָרן מיטן שרביט וואָס גאָט האָט גענוצט בײ בריאת העולם. די שטעקן וואָס משה האָט גענוצט אין עולם הזה איז געווען א מעין פון יענעם שטעקן, איינס פון 608,700[29].
נאָך משה רבינו'ס פּטירה
נאך משה רבינו'ס פטירה איז דער שטעקן איבערגעגאנגען דורך די דורות: עס איז געווען אין די הענט פון יהושע בן נון און שפעטער דורך די דורות פון די שופטים ביז עס איז אנגעקומען צו דוד המלך, וואס האט עס געהאלטן ווען ער איז ארויס קעמפן קעגן דעם ריז גלית. עס איז געבליבן ביי די מלכים פון בית דוד ביזן חורבן פון ערשטן בית המקדש[14].
פארן חורבן איז דער שטעקן באהאלטן געווארן דורך יאשיהו המלך אדער נביא ירמיהו צוזאמען מיטן ארון הקודש און דעם מן אין אַ געהיימער אָרט אונטער דעם בית המקדש[30] אָדער אין דער געגנט פון טבריה[31].
אין דער טאָפּקאַפּי פּאַלאַץ מוזעאום אין איסטאַנבול, טערקיי איז אויסגעשטעלט א שטעקן וואס זיי שרייבן צו צו משה רבינו. אויך דער בירמינגהאַם מוזעאום אין ענגלאַנד האָט א שטעקן וואָס טייל פאָרשער האבן פּרובירט צו פארבינדן מיט משה[32].
לעתיד לבא
לויט דער מסורה, וועט דער שטעקן זיך ווידער באווייזן ביים דער ענדגילטיגער גאולה און וועט איבערגעגעבן ווערן פאר דעם מלך המשיח אלס א סימבאל פון זיין אויטאריטעט איבער די פעלקער[14]. איין לעגענדע אין "ספר זרובבל" דערציילט אז די מאמע פון משיח, חפצי-בה, וועט עס נוצן אין די מלחמות פון אחרית הימים[31].
רבי משה פון פרעמסלא, אַ פוילישער רב און תלמיד פון רבי שלמה לוריא פונעם 16טן יאָרהונדערט, האָט געשריבן אַ קאָמפּענדיום פון הלכה מיטן נאָמען מטה משה. איינע פון די פיר טעמים צום נאמען וואס ער שרייבט אין די הקדמה, איז אז ווען ער וועט אָנקומען אויף יענער וועלט און מען וועט אים פרעגן "מה זה בידך" (געבויט אויף "אשרי מי שבא לכאן ותלמודו בידו"), וועט ער ענטפערן "מטה, כמטה משה"[33].
רעפערענצן
- ↑ תרגום יונתן, שמות ד, כ.
- ↑ שמות רבה, פרשה ח', פסקה ג'.
- ↑ שפתי כהן אויף שמות ד, יז. זעט מדרש שכל טוב אויף שמות ד, יז.
- ↑ זעט זוהר חדש בשלח, לח, ב. ילקוט ראובני, חוקת. ספורנו, שמות ד, יז.
- ↑ 5.0 5.1 5.2 תרגום יונתן, שמות יד, כא.
- ↑ 6.0 6.1 פסיקתא דרב כהנא יט, ו.
- ↑ שמות רבה, פרשה ח', פסקה ג'.
- ↑ 8.0 8.1 8.2 פרקי דרבי אליעזר, פרק מ'; ילקוט שמעוני שמות, רמז קע"ג.
- ↑ בראשית לב, יא. ילקוט שמעוני חוקת, רמז תשס"ג.
- ↑ מדרש ויושע (יעללינעק, בה"מ א, מב), אייזנשטיין, מדרש ויושע ד.
- ↑ ילקוט שמעוני חוקת, רמז תשס"ג; ילקוט שמעוני תהלים, רמז תתס"ט. זעט בראשית לח, יח.
- ↑ שמות ד, א–ה.
- ↑ שמות ז, ח–יג.
- ↑ 14.0 14.1 14.2 ילקוט שמעוני חוקת, רמז תשס"ג; ילקוט שמעוני תהלים, רמז תתס"ט.
- ↑ שמות ז, יט–כ. שמת ח, א–ב. שמות ח, יב–יג.
- ↑ שמות ט, כב–כג. שמות י, יב–יג. שמות י, כא–כב (זעט אבן עזרא דארט.).
- ↑ אבן עזרא, שמות ז, ט.
- ↑ ספר הזוהר, חלק ב, דף כ"ח, עמוד א'; אברבנאל, שמות ז, יד–כה.
- ↑ תרגום יונתן, שמות יד, כא.
- ↑ אבות דרבי נתן, נוסחא א פרק לג.
- ↑ שמות יד, כו–כז.
- ↑ מדרש ציטירט אין כלי יקר אויף שמות יד, טז.
- ↑ רש"י און מכילתא אויף שמות יז, ה. זעט ריב"א דארט.
- ↑ שמות יז, א–ז. במדבר כ, ב–יא.
- ↑ רשב"ם און חזקוני אויף במדבר כ. זעט במדבר יז, טז–כו.
- ↑ שמות יז, ח–יג. זעט רשב"ם אויף שמות יז, יא.
- ↑ דברים רבה, פרשה י"א, פסקה י'.
- ↑ אבות דרבי נתן, מהדורת שעכטער, הוספה ב לנוסחא א, וויען תרמ"ז, עמ' 156; דברים רבה, פרשה י"א, פסקה י'; מדרש פטירת משה.
- ↑ מדרש פטירת משה, אין: א. יעלינעק, בית המדרש, א (תרי"ג), עמ' 121, אייזנשטיין, פטירת נוסח א.
- ↑ זעט מדרש שכל טוב, שמות ד, יז.
- ↑ 31.0 31.1 Israel Lévi, “L’apocalypse de Zorobabel et le roi de Perse Siroès,” REJ 68 (1914): 135.3-6.
- ↑ Graham Phillips.
- ↑ מטה משה, פראנקפורט, תע"ט, דף ג, א.