בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,726
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
(יודאיקע) צייכנס: וויזועלע רעדאגירונג: געטוישט רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| שורה 27: | שורה 27: | ||
אין נאַרבאָן, פראַנקרייך, פייערן די אידן יעדן צוואנציגסטען אדר אַ "פּורים־נאַרבאָן". ענטשטאַנען איז דער פּורים פונ'ם פאָלגענדן צופאַל: אין דעם יאָר 1236 האָט אַ איד אין נאַרבאָן דער'הרג'עט אַ קריסטליכן פישער און פאַר דעם האָט מען געוואָלט אומבריינגען אַלע דאָרטיגע אידן; אָבער דער גובערנאַטאָר האָט זיי געראַטעוועט. אַלס אנדענק פון אָט דעם נס פייערן די דאָרטיגע אדן דעם "פּורים". | אין נאַרבאָן, פראַנקרייך, פייערן די אידן יעדן צוואנציגסטען אדר אַ "פּורים־נאַרבאָן". ענטשטאַנען איז דער פּורים פונ'ם פאָלגענדן צופאַל: אין דעם יאָר 1236 האָט אַ איד אין נאַרבאָן דער'הרג'עט אַ קריסטליכן פישער און פאַר דעם האָט מען געוואָלט אומבריינגען אַלע דאָרטיגע אידן; אָבער דער גובערנאַטאָר האָט זיי געראַטעוועט. אַלס אנדענק פון אָט דעם נס פייערן די דאָרטיגע אדן דעם "פּורים". | ||
===פּורים סאַראַגאָסאַ=== | ===פּורים סאַראַגאָסאַ (י"ח שבט)=== | ||
אין סאַראַגאָסאַ, שפּאַניע, | די אידן אין סאַראַגאָסאַ, שפּאַניע (אָדער לויט טייל מקורות, סיריקוזאַ אין סיסיליע), זענען געראַטעוועט געוואָרן אין די 1420ער יאָרן. אַ משומד מיטן נאָמען מאַרקוס האָט גע'מסר'ט דעם קעניג אַז די אידן באַליידיגן אים דורך טראָגן ליידיגע תּורה-קעסטלעך ביי קעניגליכע פּאַראַדן. אליהו הנביא איז געקומען אין חלום צו די 12 שמשים פון די שולן און זיי געהייסן צוריק לייגן די ספרי תּורה באַהאַלטענערהייט. ווען דער קעניג האָט פּלוצעם באַפוילן עפענען די קעסטלעך, זענען די ספרי תּורה דאָרטן געווען, און מאַרקוס איז געהאנגען געוואָרן. | ||
===פּורים דע לאַ סעניאָראַ=== | ===פּורים דע לאַ סעניאָראַ=== | ||
| שורה 36: | שורה 36: | ||
אונטער דער הערשאַפט פון דעם פירשט קאַרל פאָן ליכטענשטיין, וועלכען דער קעניג פערדינאַנד האָט באַשטימט אַלס שטעלפאַרטרעטער איבער באָהעמיע, איז מיט די אידן פון פּראַג געשעהן אַ פּאַסירונג וואָס האָט פאַראורזאַכט דעם "פאָרהאַנג פּורים". ר' חנוך אַלטשוהל האָט באַשריבן די גאַנצע פּאַסירונג אין אַ מגילה וואָס ער האָט אַ נאָמען געגעבן "מגילת פּורים הקלעים", און ער האָט אָנגעזאָגט, אַז זיינע קינדער און קינדס־קינדער זאָלן פייערן דעם צוויי־און־צוואנציגסטן טבת "פאָרהאַנג פּורים" אַלס אנדענק, וואָס ער אַלטשוהל און יוסף טהעין זענען געראַטעוועט געוואָרן פון אַ זיכערן טויט. און אָט וואָס די דאָרטיגע "מגילת פּורים הקלעים" דערצעהלט: | אונטער דער הערשאַפט פון דעם פירשט קאַרל פאָן ליכטענשטיין, וועלכען דער קעניג פערדינאַנד האָט באַשטימט אַלס שטעלפאַרטרעטער איבער באָהעמיע, איז מיט די אידן פון פּראַג געשעהן אַ פּאַסירונג וואָס האָט פאַראורזאַכט דעם "פאָרהאַנג פּורים". ר' חנוך אַלטשוהל האָט באַשריבן די גאַנצע פּאַסירונג אין אַ מגילה וואָס ער האָט אַ נאָמען געגעבן "מגילת פּורים הקלעים", און ער האָט אָנגעזאָגט, אַז זיינע קינדער און קינדס־קינדער זאָלן פייערן דעם צוויי־און־צוואנציגסטן טבת "פאָרהאַנג פּורים" אַלס אנדענק, וואָס ער אַלטשוהל און יוסף טהעין זענען געראַטעוועט געוואָרן פון אַ זיכערן טויט. און אָט וואָס די דאָרטיגע "מגילת פּורים הקלעים" דערצעהלט: | ||
אין 1623, זענען טייערע פאָרהאַנגען גע'גנב'עט געוואָרן פון פירשט קאַרל פאן ליכטענשטיינ'ס פּאַלאַץ אין פּראַג. מ'האָט אַנאנסירט אין אַלע שוהלן פון פּראַג, אַז דער יעניגער וואָס וועט די פאָרהאַנגען געפינען, זאָל זיי אומקערן צום שמש חנוך אלטשוהל. פאָלגליך האָט איינער יוסף טהעין די פאָרהאַנגען געבראַכט צום שמש אלטשוהל ערקלערענדיג אַז ער האָט זיי געקויפט פון צוויי זעלנער. דער וויצע־גובערנאַטאָר רודאלף וואַלדשטיין, דער אויפזעהער פונ'ם פירשט'ס הויף און הערשער פון דער שטאָט פּראַג, ווען מ'האָט אים די פאָרהאַנגען געבראַכט, האָט שטרענג געפאָדערט אַז מ'זאָל גלייך ברענגען צו אים דעם יעניגן וואָס האָט די פאָרהאַנגען געקויפט, אום ער זאָל אים געהעריג באַשטראָפן. אָבער אַזוי ווי די קהלה רעגולאַציעס האָבן פאַרבאָטן אַרויסצוגעבן דעם נאָמען פון יעניגן וואָס האָט געקויפט גע'גנב'טע זאַכן, אויב יענער האָט זיי פרייוויליג אומגעקערט, האָט זיך דער שמש אלטשוהל ענטזאַגט אַרויסצוגעבן דעם נאָמען פון יוסף טהעין, און צוליב דעם איז דער שמש אַלטשוהל אַרעסטירט געוואָרן און איז גלייך פאַר'משפּט געוואָרן געהאַנגען צו ווערן דעם נעקסטן טאָג. זעהענדיג אַז דעם שמש'ס לאַגע איז געפעהרליך, האָט די קהלה ענדליך ערלויבט דעם שמש אלטשוהל אַרויסצוגעבן דעם קויפער'ס נאָמען. ווען דער שמש האָט יוסף טהעינ'ס נאָמען אַרויסגעגעבן, האָט מען טהעינ'ען באַלד פאַר'משפּט צו דער תליה אַנשטאט אַלטשוהל. דורך די פילע באַמיהונגען פון אַ פּראָמינענטן קריסט איז יוסף טהעין ענדליך באַפרייט געוואָרן מיט'ן באַדינג אַז די קהלה זאָל באַצאָהלן | אין 1623, זענען טייערע פאָרהאַנגען גע'גנב'עט געוואָרן פון פירשט קאַרל פאן ליכטענשטיינ'ס פּאַלאַץ אין פּראַג. מ'האָט אַנאנסירט אין אַלע שוהלן פון פּראַג, אַז דער יעניגער וואָס וועט די פאָרהאַנגען געפינען, זאָל זיי אומקערן צום שמש חנוך אלטשוהל. פאָלגליך האָט איינער יוסף טהעין די פאָרהאַנגען געבראַכט צום שמש אלטשוהל ערקלערענדיג אַז ער האָט זיי געקויפט פון צוויי זעלנער. דער וויצע־גובערנאַטאָר רודאלף וואַלדשטיין, דער אויפזעהער פונ'ם פירשט'ס הויף און הערשער פון דער שטאָט פּראַג, ווען מ'האָט אים די פאָרהאַנגען געבראַכט, האָט שטרענג געפאָדערט אַז מ'זאָל גלייך ברענגען צו אים דעם יעניגן וואָס האָט די פאָרהאַנגען געקויפט, אום ער זאָל אים געהעריג באַשטראָפן. אָבער אַזוי ווי די קהלה רעגולאַציעס האָבן פאַרבאָטן אַרויסצוגעבן דעם נאָמען פון יעניגן וואָס האָט געקויפט גע'גנב'טע זאַכן, אויב יענער האָט זיי פרייוויליג אומגעקערט, האָט זיך דער שמש אלטשוהל ענטזאַגט אַרויסצוגעבן דעם נאָמען פון יוסף טהעין, און צוליב דעם איז דער שמש אַלטשוהל אַרעסטירט געוואָרן און איז גלייך פאַר'משפּט געוואָרן געהאַנגען צו ווערן דעם נעקסטן טאָג. זעהענדיג אַז דעם שמש'ס לאַגע איז געפעהרליך, האָט די קהלה ענדליך ערלויבט דעם שמש אלטשוהל אַרויסצוגעבן דעם קויפער'ס נאָמען. ווען דער שמש האָט יוסף טהעינ'ס נאָמען אַרויסגעגעבן, האָט מען טהעינ'ען באַלד פאַר'משפּט צו דער תליה אַנשטאט אַלטשוהל. דורך די פילע באַמיהונגען פון אַ פּראָמינענטן קריסט איז יוסף טהעין ענדליך באַפרייט געוואָרן מיט'ן באַדינג אַז די קהלה זאָל באַצאָהלן צען טויזנט פלאָרינס אין זילבער. אָבער, פונדעסטוועגן, אום צו ערנידעריגן די אידן, האָט וואַלדשטיין באַפוילן אַז די פאַרלאַנגטע סומע זאָל צעטיילט ווערן אין צען גלייכע טיילן און זאָל געטראָגן ווערן אין לייווענטענע זעקלאך פון צען פּראָמינענטע אידן באַגלייט פון זעלנער דורך די גאַסן פון פּראַג צום שטאָט מאַגיסטראַט (סיטי האָל). | ||
ווען די צען אידישע פאָרשטעהער זענען אָנגעקומען צו רודאלף וואַלדשטיין מיט די צען זעקלאך געלט, האָט זיך זיין גרימצאָרן אין אים צעפלאַקערט, און ער האָט זיך צעשריען: "פאַרשאָלטענע אידן, פאַר וואָס פאַרדעקט איר דאָס געלט, פּונקט ווי דאָס וואָלט זיין כאַבאַר וואָס איר גיט מיר!" און ער האָט באַפוילן אַז צען זעלנער זאָלן פיהרן די צען אידן פון אים, דורך דער בריק, דורך דעם אַלטן פּלאַץ אין געריכט אַריין, דאָס געלט זאָלן זיי טראָגן אָפען, און טאָמער וועט ווער פון זיי וועלן צודעקן דאָס געלט, זאָל מען אים אַכזרות'דיג שלאָגן. יעדן איינעם פון די עלטסטע איבער דער תפיסה האָט מען געגעבן וואָס ס'איז אים געקומען, און ערשט דאַן, שפּעט פרייטאג אָווענט, האָט מען ר' יוסף טהין'ען באַפרייט פון תפיסה און ער איז בשלום געקומען אַהיים. | ווען די צען אידישע פאָרשטעהער זענען אָנגעקומען צו רודאלף וואַלדשטיין מיט די צען זעקלאך געלט, האָט זיך זיין גרימצאָרן אין אים צעפלאַקערט, און ער האָט זיך צעשריען: "פאַרשאָלטענע אידן, פאַר וואָס פאַרדעקט איר דאָס געלט, פּונקט ווי דאָס וואָלט זיין כאַבאַר וואָס איר גיט מיר!" און ער האָט באַפוילן אַז צען זעלנער זאָלן פיהרן די צען אידן פון אים, דורך דער בריק, דורך דעם אַלטן פּלאַץ אין געריכט אַריין, דאָס געלט זאָלן זיי טראָגן אָפען, און טאָמער וועט ווער פון זיי וועלן צודעקן דאָס געלט, זאָל מען אים אַכזרות'דיג שלאָגן. יעדן איינעם פון די עלטסטע איבער דער תפיסה האָט מען געגעבן וואָס ס'איז אים געקומען, און ערשט דאַן, שפּעט פרייטאג אָווענט, האָט מען ר' יוסף טהין'ען באַפרייט פון תפיסה און ער איז בשלום געקומען אַהיים. | ||
===פּורים | ===פּורים מצרים (כ"ח אדר)=== | ||
אין יאָר 1524, האָט אַכמעד שאַאיטאַן פּאַשאַ, דער גובערנאַטאָר פון עגיפּטען, | אין יאָר ה'רפ"ד (1524), האָט אַכמעד שאַאיטאַן פּאַשאַ, דער גובערנאַטאָר פון עגיפּטען, רעוואָלטירט קעגן דעם סולטאַן סוליימאַן און געוואָלט אויסשמדן אָדער אויסשאָכטן די אידן נאָכדעם וואָס זיי האָבן אים ניט געוואָלט שטיצן. ער האט איינגעזעצט אין תפיסה צוועלף אידישע פאָרשטייער פון קאַאירא, צווישן זיי דעם [[רדב"ז]], מיט'ן צוועק אַרויסצופּרעסן פון זיי געלט. ווען דאָס האָט נישט געווירקט, האָט ער געדראָהעט אויסצוקוילען אַלע אידן פון קאַאירא, ווי גיך ער וועט זיך נאָר אָפּבאָדן. איינער פון זיינע באַדינער האָט אים אָבער דערשטאָכן אין דער באד, און די אידן זענען אַזוי אַרום ניצול געוואָרן פון אַ זיכערן טויט. אין אנדענקען פון אָט דעם נס פייערן די אידן פון קאַאירא יעדן יאָר אום '''כ"ח אדר''' דעם "קאַאירא פּורים"{{הערה|{{לינק|אדרעס=https://aish.com/cairo-purim-when-cairos-jews-were-saved-from-an-evil-ruler-in-the-16th-century/|שרייבער=Yehudis Litvak|קעפל=Cairo Purim: When Cairo's Jews Were Saved from an Evil Ruler in the 16th Centur|זייטל=Aish|דאטום=February 24, 2025}}}}{{הערה|1=Hary, Benjamin. “[https://books.openedition.org/obp/23332 2. The Purim Scroll of the Cairene Jewish Community]”. ''A Handbook and Reader of Ottoman Arabic'', edited by Esther-Miriam Wagner, Open Book Publishers, 2021.}}. | ||
===פּורים אדום=== | ===פּורים אדום=== | ||
| שורה 62: | שורה 62: | ||
===פּורים גומעלדזשינאַ=== | ===פּורים גומעלדזשינאַ=== | ||
אין יאָר 1786 האָבן אַרום פינף | אין יאָר 1786 האָבן אַרום פינף טויזנט באַרג־רויבער געפּלינדערט די שטאָט גומעלדזשינאַ, נעבען אַדריאַנאפּאל (טערקיי), זיי זענען באַפאַלן דעם באַפעסטיגטן געגענד וואָס איז געווען באַוואוינט פון אידן, און האָבן זיי טעראָריזירט. דער גובערנאַטאָר האָט זיי אָפּגעטריבן, אָבער גלייכצייטיג זענען די אידן באַשולדיגט געוואָרן אין האָבן קאָנספּירירט מיט'ן שונא. ענדליך, האָבן די אידן באַוויזן זייער אומשולד און זענען געראַטעוועט געוואָרן פון דער קאַטאַסטראָפע. אַלס אנדענק פון דיזען נס פייערן די דאָרטיגע אידן יעדן יאָר "פּורים גומעלדזשינא", אויך באַוואוסט אַלס "פּורים דע לאָס לאַדראָנעס" — פּורים פון באַנדיטן (רויבער פּורים). דער טאָג פון דיזען פּורים איז דער צוויי־און־צוואנציגסטער אלול. | ||
===פּורים פלאָרענציען=== | ===פּורים פלאָרענציען=== | ||
| שורה 90: | שורה 90: | ||
==="פּאַודער פּורים"=== | ==="פּאַודער פּורים"=== | ||
אין יאָר 1804 איז אין ווילנע פאָרגעקומען אַנ'אויפרייס אין אַ פּאַודער מאַגאַזין אין וועלכען איין־און־דרייסיג מענטשן זענען אומגעקומען. פיעלע היימען זענען פון דעם אויפרייס צעשטערט געוואָרן. אויך איז צעשטערט געוואָרן די היים פון ר' אברהם דאַנציג (מחבר פון די ספרים "חי אדם", "חכמת אדם" און "נשמת אדם"). ר' אברהם דאַנציג און זיין פאַמיליע זענען אַלע געפעהרליך פאַרוואונדעט געוואָרן, אָבער זענען ניצול געוואָרן פון טויט. צוליעב אָט דעם נס האָט ר' אברהם דאַנציג עטאַבלירט אַ "פּאַודער פּורים", וועלכער זאָל געפייערט ווערן יערן יאָר דעם פופצענטן טאָג אין כיסלו. | אין יאָר 1804 איז אין ווילנע פאָרגעקומען אַנ'אויפרייס אין אַ פּאַודער מאַגאַזין אין וועלכען איין־און־דרייסיג מענטשן זענען אומגעקומען. פיעלע היימען זענען פון דעם אויפרייס צעשטערט געוואָרן. אויך איז צעשטערט געוואָרן די היים פון ר' אברהם דאַנציג (מחבר פון די ספרים "חי אדם", "חכמת אדם" און "נשמת אדם"). ר' אברהם דאַנציג און זיין פאַמיליע זענען אַלע געפעהרליך פאַרוואונדעט געוואָרן, אָבער זענען ניצול געוואָרן פון טויט. צוליעב אָט דעם נס האָט ר' אברהם דאַנציג עטאַבלירט אַ "פּאַודער פּורים", וועלכער זאָל געפייערט ווערן יערן יאָר דעם פופצענטן טאָג אין כיסלו. | ||
==פּורים היטלער (קאַזאַבלאַנקאַ)== | |||
אין נאָוועמבער 1942 זענען די אידן פון מאַראָקאָ געראַטעוועט געוואָרן פון דער נאַצי-געפאַר דורך דער באַפרייונג פון די אליאירטע כוחות ("אָפּעראַציע טאָרטש"). אַ לאָקאַלער לערער, אשר חסין, האָט אָפּגעשריבן "מגילת היטלער" אין נוסח פון מגילת אסתר צו פייערן דעם נס. | |||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
| שורה 130: | שורה 133: | ||
|כ"ד אדר | |כ"ד אדר | ||
|1775 | |1775 | ||
|די | |די יידישע שטאָטילע איז געראַטעוועט געוואָרן פון אַן אָפּברענט. | ||
|- | |- | ||
|אַנקאָנאַ | |אַנקאָנאַ | ||
| שורה 175: | שורה 178: | ||
|י"ד אדר | |י"ד אדר | ||
|1191 | |1191 | ||
|דער הויפּט | |דער הויפּט ייד-פייַנט איז אויסגעפירט געוואָרן. | ||
|- | |- | ||
|קאַיראָ | |קאַיראָ | ||
| שורה 215: | שורה 218: | ||
|א' אדר | |א' אדר | ||
|1339 | |1339 | ||
|געראַטעוועט פון חורבן נאָך באַשולדיקונגען דורך | |געראַטעוועט פון חורבן נאָך באַשולדיקונגען דורך ייד-פייַנט גאָנסאַלעז מאַרטינעז, דער קעניגס באַראַטער. | ||
|- | |- | ||
|קאַוואַיאָן (פּראָווענץ) | |קאַוואַיאָן (פּראָווענץ) | ||
| שורה 285: | שורה 288: | ||
|כ' אדר | |כ' אדר | ||
|1616 | |1616 | ||
|די פאַרטריבענע אידן זענען צוריק אויפגענומען געוואָרן אין שטאָט, און דער הויפּט | |די פאַרטריבענע אידן זענען צוריק אויפגענומען געוואָרן אין שטאָט, און דער הויפּט ייד-פייַנט, פעטמילך, איז אויסגעפירט געוואָרן. | ||
|- | |- | ||
|פולדאַ | |פולדאַ | ||
| שורה 445: | שורה 448: | ||
|י"ד אדר | |י"ד אדר | ||
|1863 | |1863 | ||
|דער | |דער ייד-פייַנט גראף אגינסקי איז געשטאָרבן. | ||
|- | |- | ||
|רוים | |רוים | ||
| שורה 460: | שורה 463: | ||
|ד' חשוון | |ד' חשוון | ||
|1819 | |1819 | ||
|10 | |10 יידישע פירערס זענען באפרייט געוואָרן פון טורמע און געראַטעוועט פון אויסהרעדונג. | ||
|- | |- | ||
|סעניגאַליאַ (איטאַליע) (זע אויך: אורבינאָ און פּסאַראָ) | |סעניגאַליאַ (איטאַליע) (זע אויך: אורבינאָ און פּסאַראָ) | ||
| שורה 515: | שורה 518: | ||
|י"ד אדר | |י"ד אדר | ||
|1833 | |1833 | ||
|דער הויפּט | |דער הויפּט ייד-פייַנט איז געשטאָרבן. | ||
|- | |- | ||
|טריפּאָלי און טוניס | |טריפּאָלי און טוניס | ||
| שורה 535: | שורה 538: | ||
|כ"ד טבת | |כ"ד טבת | ||
|1891 | |1891 | ||
|די | |די יידישע שטאָטילע איז געראַטעוועט געוואָרן פון אַ נאַטור-קאַטאַסטראָפע. | ||
|- | |- | ||
|טוניס | |טוניס | ||
| שורה 560: | שורה 563: | ||
|ד'–ה' חשוון (אָדער ט'–י' חשוון) | |ד'–ה' חשוון (אָדער ט'–י' חשוון) | ||
|1806 | |1806 | ||
|געראַטעוועט פון חורבן נאָך אַ באַשולדיקונג, אַז דער הערשער איז פאַרסאַמט געוואָרן דורך זיין | |געראַטעוועט פון חורבן נאָך אַ באַשולדיקונג, אַז דער הערשער איז פאַרסאַמט געוואָרן דורך זיין יידישן דאָקטער. | ||
|- | |- | ||
|ווידין | |ווידין | ||
| שורה 584: | שורה 587: | ||
|משפחה-קאָפּ, חנוך משה, געראַטעוועט פון טויט. | |משפחה-קאָפּ, חנוך משה, געראַטעוועט פון טויט. | ||
|- | |- | ||
|בראַנדייס (יונגבונצלא, בעהמען) (גערופן "פּאָווידל פּורים" – "פּורים פון די | |בראַנדייס (יונגבונצלא, בעהמען) (גערופן "פּאָווידל פּורים" – "פּורים פון די פּפלאַמען-מאַרמעלאַד") | ||
|י' אדר | |י' אדר | ||
|1731 | |1731 | ||
|דוד בראַנדייס און | |דוד בראַנדייס און זיין משפּחה געראַטעוועט פון אַן עלילת דם, אַז זיי האָבן פאַרסאַמט קריסטן דורך פּפלאַמען-מאַרמעלאַד. | ||
|- | |- | ||
|דאַנציג (ווילנע) (גערופן "פּולווער פּורים" – "פּורים פון פּולווער") | |דאַנציג (ווילנע) (גערופן "פּולווער פּורים" – "פּורים פון פּולווער") | ||
| שורה 604: | שורה 607: | ||
|רבי יום-טוב ליפּמאַן העללער, רב פון פּראַג, געראַטעוועט פון טויט-פּסק. | |רבי יום-טוב ליפּמאַן העללער, רב פון פּראַג, געראַטעוועט פון טויט-פּסק. | ||
|- | |- | ||
|יונתן בן יעקב ( | |יונתן בן יעקב (פולדאַ, דייטשלאַנד) | ||
|י"ז תמוז | |י"ז תמוז | ||
|? | |? | ||