דרעפט:המן

המן בן המדתא האגגי (באקאנט אלס המן הרשע) איז דער הויפט רשע און שונא ישראל אין דער מגילת אסתר, וואס האט געפלאנט אן אויסראטונג קעגן אלע אידן אין דער פערסישער אימפעריע אונטערן קעניג אחשורוש. לויט דער אידישער טראדיציע איז המן דער סימבאל פון עמלק און די שנאה צו אידן אין אלע דורות. זיין פלאן איז דורכגעפאלן א דאנק דער השתדלות פון מרדכי הצדיק און אסתר המלכה, און ער איז געהאנגען געווארן אויף דער תליה וואס ער אליין האט געגרייט.

ייחוס און אפשטאם

המן ווערט אנגערופן אין דער מגילה "האגגי", וואס חז"ל ערקלערן אז ער איז געווען אן אפשטאמיגער פון אגג, דער קעניג פון עמלק, וועמען שאול המלך האט געלאזט לעבן. זיין פאטער איז געווען המדתא. אין תרגום ווערט געברענגט זיין פולער ייחוס פאר 16 אדער 20 דורות ביז צוריק צו עשו בן יצחק. המן ווערט באטראכט אלס דער וואס פירט פארט דעם אייביגן קאמף צווישן עמלק און עם ישראל.

קאריערע און עשירות

לויט מדרשי חז"ל, איז המן אין זיין יוגנט געווען א פשוט'ער שערער אין דעם דארף כפר קרצום פאר צוויי-און-צוואנציג יאר. שפעטער איז ער געווארן א גענעראל אין דער פערסישער ארמיי. חז"ל דערציילן אז איינמאל, בעת א קריג, איז המן געבליבן אן שפייז און האט זיך געמוזט פארקויפן אלס א קנעכט צו מרדכי פאר א שטיק ברויט; דאס איז געווען דער יסוד פון מרדכי'ס שפעטערדיגע טענה אז המן איז זיין קנעכט.

המן איז געווארן איינער פון די גרעסטע עשירים אין דער וועלט. לויטן מדרש האט ער דעם עשירות באקומען דורך רויבן די אוצרות פון די מלכי יהודה און דעם בית המקדש וואס נבוכדנצר האט גענומען.

גזירה קעגן די אידן

אחשורוש האט געהעכערט המן איבער אלע שרים און באפוילן יעדן זיך צו בוקן צו אים. מרדכי האט זיך אבער נישט געבוקט, ווייל המן האט געהאט אן עבודה זרה אויף זיין הארץ אדער קליידער. צוליב כעס אויף מרדכי, האט המן געפלאנט צו הרג'ענען אלע אידן. ער האט געווארפן גורלות ("פור") אויסצואוועלן דעם טאג פונעם חורבן, און דער גורל איז געפאלן אויפן י"ג אדר. המן האט אנגעבאטן פארן קעניג צען טויזנט כיכר זילבער אויב ער לאזט אים אויספירן דעם פלאן, אבער אחשורוש האט אים געזאגט ער קען האלטן דאס געלט און טון מיט די אידן ווי ער וויל.

זיין מפלה און טויט

די מפלה פון המן האט זיך אנגעהויבן ווען דער קעניג האט נישט געקענט שלאָפן און מען האט אים דערמאנט אז מרדכי האט אים געראטעוועט פון א מאָרד-פלאן. המן איז געקומען בעטן רשות צו הענגען מרדכי, אבער דער קעניג האט אים באפוילן צו טון גרויס כבוד פאר מרדכי. המן האט געמוזט פירן מרדכי אויף א פערד דורך די גאסן פון שושן און אויסרופן זיין כבוד.

שפעטער, ביי א צווייטן משתה וואס אסתר האט געמאכט, האט זי אויסגעזאגט פארן קעניג אז המן וויל איר און איר פאלק פארטיליגן. דער קעניג איז געווארן זייער בייז און האט באפוילן צו הענגען המן אויף דער תליה וואס ער האט אליין אנגעגרייט פאר מרדכי, וואס איז געווען פופציג אמות הויך. המן איז געהאנגען געווארן, און נאך אים זיינע צען זין.

משפחה

• זרש: זיין ווייב, וואס האט אים געגעבן די עצה צו בויען די תליה פאר מרדכי. אין פיוטים ווערט זי אנגערופן "ארורה זרש".
• די צען זין: זייערע נעמען ווערן אויסגערעכנט אין דער מגילה. לויט חז"ל האט ער געהאט פיל מער קינדער; טייל זאגן 30, טייל 70, און טייל אפילו 208.
• טאָכטער: מדרשים דערציילן אז זיין טאכטער האט געמיינט אז מרדכי פירט דאס פערד און המן רייט דערויף, האט זי ארויסגעווארפן א טאפּ מיט מיסט אויף איר פאטער'ס קאפּ. ווען זי האט געזען איר טעות, האט זי זיך אליין גענומען דאס לעבן דורך שפרינגען פונעם דאך.
• אייניקלעך: די גמרא זאגט אן אינטערעסאנטע זאך אז אייניקלעך פון המן האבן געלערנט תורה אין בני ברק. טייל זאגן אז דאס מיינט דעם אמורא רב שמואל בר שילת.

המן אין דער מסורה און מנהגים

מחיית שמו: צוליב דעם מצוה פון "מחה תמחה את זכר עמלק", איז דא א מנהג צו מאכן רעש מיט גראגערס און קלאַפּן מיט די פיס יעדער מאל וואס המן'ס נאמען ווערט דערמאנט ביים ליינען די מגילה.

המן-טאשן: א מאכל וואס מען עסט פורים. דאס ווארט שטאמט פון "מאָן-טאשן", אבער עס ווערט אנגערופן נאך המן צו דערמאנען זיין מפלה.

נורעמבערג פראצעסן: עס איז דא א באקאנטער רמז אין די קליינע אותיות (ת' ש' ז') אין די נעמען פון די צען זין פון המן, וואס באטרעפט אין גימטריא (5)707 – דאס יאר פון די נורעמבערג פראצעסן (1946), ווען צען הויפט נאצי פירער זענען געהאנגען געווארן. יוליוס שטרייכער האט אפילו אויסגעשריגן "פורים-פעסט 1946" פאר זיין טויט.