בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,595
רעדאגירונגען
קידוד קישורים, -{{מיזמים}} לינקס
ק (←שפראך: הגהה) |
(קידוד קישורים, -{{מיזמים}} לינקס) |
||
| שורה 22: | שורה 22: | ||
{{ש}}וַאֲתָא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא, וְשָׁחַט לְמַלְאָךְ הַמָּוֶת, דְּשָׁחַט לְשׁוֹחֵט, דְּשָׁחַט לְתוֹרָא, דְּשָׁתָה לְמַיָּא, דְּכָבָא לְנוּרָא, דְּשָׂרַף לְחוּטְרָא, דְּהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשׁוּנְרָא, דְּאָכְלָא לְגַדְיָא, דְּזַבִּין אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא. | {{ש}}וַאֲתָא הַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא, וְשָׁחַט לְמַלְאָךְ הַמָּוֶת, דְּשָׁחַט לְשׁוֹחֵט, דְּשָׁחַט לְתוֹרָא, דְּשָׁתָה לְמַיָּא, דְּכָבָא לְנוּרָא, דְּשָׂרַף לְחוּטְרָא, דְּהִכָּה לְכַלְבָּא, דְּנָשַׁךְ לְשׁוּנְרָא, דְּאָכְלָא לְגַדְיָא, דְּזַבִּין אַבָּא בִּתְרֵי זוּזֵי, חַד גַּדְיָא, חַד גַּדְיָא. | ||
}} | }} | ||
[[ | [[טעקע:kid.jpg|קליין|150px|"איין ציקליין...".]] | ||
[[טעקע:חד גדיא אידיש מעזריטש 1730.jpg|קליין|חד גדיא מיט אידישער איבערזעצונג, פון [https://www.nli.org.il/en/manuscripts/NNL_ALEPH990049438100205171/NLI?_gl=1*w8ezun*_ga*MzIyNjM0NjMyLjE2NzIzNzAxMjQ.*_ga_8P5PPG5E6Z*MTY4MDIyMzA4OS4xOC4xLjE2ODAyMjM0NzMuNTAuMC4w&_ga=2.125411146.1337201421.1680223090-322634632.1672370124#$FL70763566 הגדה של פסח קאפּירט דורך נתן בן שמשון] פון [[מעזריטש]], 1730]] | |||
'''חד גדיא''' איז א [[פיוט]] וואס מען זינגט ביים ענדע פון דער [[סדר נאכט]]. עס איז א ליד וואס זאמלט זיך אן, ווען ביי יעדע פאל קומט צו נאך א פרט צום מעשה. עס שילדערט א קייט פון פיגורן, וואס יעדער אין דער רייע איז שטערקער און פארטיליגט דעם פריערדיגן. דער ערשטער איז דער "חד גדיא", א [[ציג]], און דער לעצטער איז "הקדוש ברוך הוא" וואס טוט שחט'ן דעם [[מלאך המוות]]. | '''חד גדיא''' איז א [[פיוט]] וואס מען זינגט ביים ענדע פון דער [[סדר נאכט]]. עס איז א ליד וואס זאמלט זיך אן, ווען ביי יעדע פאל קומט צו נאך א פרט צום מעשה. עס שילדערט א קייט פון פיגורן, וואס יעדער אין דער רייע איז שטערקער און פארטיליגט דעם פריערדיגן. דער ערשטער איז דער "חד גדיא", א [[ציג]], און דער לעצטער איז "הקדוש ברוך הוא" וואס טוט שחט'ן דעם [[מלאך המוות]]. | ||
| שורה 30: | שורה 31: | ||
==אפשטאם== | ==אפשטאם== | ||
דער אפשטאם פון דער פיוט איז אומקלאר. [[רבי ידידיה טיאה ווייל]] שרייבט אז ער האט געהערט אז מען האט עס געטראפן אויף א קלף אין דער בית מדרש פון [[רבי אלעזר רוקח|דער רוקח]] אין [[ווארמס|גרמייזא]]{{הערה|{{אוצר | דער אפשטאם פון דער פיוט איז אומקלאר. [[רבי ידידיה טיאה ווייל]] שרייבט אז ער האט געהערט אז מען האט עס געטראפן אויף א קלף אין דער בית מדרש פון [[רבי אלעזר רוקח|דער רוקח]] אין [[ווארמס|גרמייזא]]{{הערה|{{אוצר הספרים היהודי|הגדה של פסח (מרבה לספר)/נרצה/חד גדיא#ב|הגדה של פסח המרבה לספר}}}}. דער בית מדרש איז פארברענט געווארן ביי די אומרוען אין יאר [[ה'ק"ט]], און מען האט דעם חד גדיא מעגליך געטראפן ביים איבערבויען שפעטער, מסתמא ארום יאר ה'קט"ו{{הערה|שם=פוקס|{{אוצר החכמה|מנחם צבי פוקס|אסופות|152612|ירושלים, תשמ"ח, זייטן רא-רכו|כותרת="לתולדות השירים 'אחד מי יודע' ו'חד גדיא' בישראל ובעמים"|כרך=ב|עמוד=198}}}}. | ||
באזירט אויף א [[גימטריא]]{{ביאור|"אני יהונתן בן העוזיאל" איז בגימטריא "חד גדיא דזבן אבא בתרי זוזי חד גדיא" (763)}}, האט [[רבי יוסף לעווינשטיין]] פון סעראצק געהאלטן אז דער תנא [[יונתן בן עוזיאל]] איז דער מחבר{{הערה|{{ | באזירט אויף א [[גימטריא]]{{ביאור|"אני יהונתן בן העוזיאל" איז בגימטריא "חד גדיא דזבן אבא בתרי זוזי חד גדיא" (763)}}, האט [[רבי יוסף לעווינשטיין]] פון סעראצק געהאלטן אז דער תנא [[יונתן בן עוזיאל]] איז דער מחבר{{הערה|{{היברובוקס|רבי אליעזר שווערדשארף|הגדה של פסח דמשק אליעזר|4907|קאלאמייע, תרמ"ג|עמוד=65|קעפל=מסורת ההגדה}}}}. אנדערע האלטן אז דער מחבר איז [[רבי חייא]]{{הערה|{{היברובוקס|[[רבי שלמה צבי שיק]]|סידור רשב"ן|21467|וויין, תרנ"ד|עמוד=72}}}}, און טייל האלטן אז ענליך צו [[הא לחמא עניא]] וואס איז אויך געשריבן אין אראמיש, איז חד גדיא נתחבר געווארן אין [[בבל]] נאנט נאכן [[חורבן]]{{הערה|{{אוצר החכמה||הגדה של פסח ריח דודאים|104774|פיעטריקוב, תרס"ב, דף נז עמוד א|עמוד=111}}; {{אוצר החכמה|רבי מרדכי מקאליש|מאמר מרדכי|146867|דירנפורט, תקנ"ד}}}}. די אלע השערות האבן אבער נישט קיין קראנטע מקורות אדער ראיות{{הערה|{{אוצר החכמה|ישראל דרנוביץ|קובץ עץ חיים|195029195029|ניו יארק תשע"ה|כותרת="ואתא עכברא ונשכה לגדיא – גילויים בפיוט 'חד גדיא'"|כרך=כג}}}}, און [[רבי שלמה קלוגער]] שרייבט, "שיר נכבד הזה הוא שיר קדום, לא נודע שם מחברו"{{הערה|שם=קלוגר}}. | ||
דאס אז עס איז באלד אין אנהייב ערשינען צוזאמען מיט דער אידישער איבערזעצונג, און צוגאב צו די גרייזיגע אראמיש פונעם פיוט, האט געברענגט פארשער אנצונעמען אז די ווערסיע אויף אידיש איז די אריגינעלע, און אז דער ליד שטאמט פון דייטשע אדער פראנצויזישע פאלקס לידער פון 16'טן יאר הונדערט{{הערה|שם=אנציק|"[http://jewishencyclopedia.com/articles/4201-chad-gadya חד גדיא]" אין די [[אידישע ענציקלאפעדיע]]}}{{הערה|שם=פוקס}}. שפעטער איז אבער דער חד גדיא געטראפן געווארן אין כתבי יד פון 13'טן און 14'טן יאר הונדערט, אין וועלכע די אראמיש איז ריין פון גרייזן. דאס באדייט, לויט טייל, אז די אראמישע ווערסיע איז די אריגינעלע און אז די גוי'אישע ווערסיעס שטאמען גאר פון איר{{הערה|שם=פוקס}}. | דאס אז עס איז באלד אין אנהייב ערשינען צוזאמען מיט דער אידישער איבערזעצונג, און צוגאב צו די גרייזיגע אראמיש פונעם פיוט, האט געברענגט פארשער אנצונעמען אז די ווערסיע אויף אידיש איז די אריגינעלע, און אז דער ליד שטאמט פון דייטשע אדער פראנצויזישע פאלקס לידער פון 16'טן יאר הונדערט{{הערה|שם=אנציק|"[http://jewishencyclopedia.com/articles/4201-chad-gadya חד גדיא]" אין די [[אידישע ענציקלאפעדיע]]}}{{הערה|שם=פוקס}}. שפעטער איז אבער דער חד גדיא געטראפן געווארן אין כתבי יד פון 13'טן און 14'טן יאר הונדערט, אין וועלכע די אראמיש איז ריין פון גרייזן. דאס באדייט, לויט טייל, אז די אראמישע ווערסיע איז די אריגינעלע און אז די גוי'אישע ווערסיעס שטאמען גאר פון איר{{הערה|שם=פוקס}}. | ||
| שורה 55: | שורה 56: | ||
==פירושים== | ==פירושים== | ||
[[ | [[טעקע:Chad Gadya (1928) (cropped).jpg|קליין|אילוסטרירט אין הגדה פון תרפ"ח]] | ||
פילע פירושים זענען געזאגט געווארן אויף דעם פיוט. געוויסע זענען מסביר אז דער פיוט שפעט פון די גוים וואס דינען אפגעטער, און ברענגט ארויס אז יעדער באשעפעניש האט א שוואכקייט און א צווייטע קען אים בייקומען - נאר דער באשעפער איז שטערקער פון אלעם{{הערה|געברענגט אין: {{אוצר החכמה|2=אוצר מפרשי ההגדה|3=157081|4=מוסד ירושלים, תשס"ח, זייט 381 הערה 3|עמוד=388}}}}. דער געדאנק איז געבויט אויף א מדרש, וואס שילדערט א דיאלאג צווישן [[אברהם]] און [[נמרוד]] וואס לויפט אויף דער גאנג פון חד גדיא:{{ציטוט|אמר ליה נסגוד לנורא, אמר ליה אברהם ונסגוד למיא דמטפין נורא, אמר ליה נמרוד נסגוד למיא, אמר ליה אם כן נסגוד לעננא דטעין מיא, אמר ליה נסגוד לעננא, אמר ליה אם כן נסגוד לרוחא דמבדר עננא, אמר ליה נסגוד לרוחא, אמר ליה ונסגוד לבר אינשא דסביל רוחא|בראשית רבה פרשה לח פסקא יג}} | פילע פירושים זענען געזאגט געווארן אויף דעם פיוט. געוויסע זענען מסביר אז דער פיוט שפעט פון די גוים וואס דינען אפגעטער, און ברענגט ארויס אז יעדער באשעפעניש האט א שוואכקייט און א צווייטע קען אים בייקומען - נאר דער באשעפער איז שטערקער פון אלעם{{הערה|געברענגט אין: {{אוצר החכמה|2=אוצר מפרשי ההגדה|3=157081|4=מוסד ירושלים, תשס"ח, זייט 381 הערה 3|עמוד=388}}}}. דער געדאנק איז געבויט אויף א מדרש, וואס שילדערט א דיאלאג צווישן [[אברהם]] און [[נמרוד]] וואס לויפט אויף דער גאנג פון חד גדיא:{{ציטוט|אמר ליה נסגוד לנורא, אמר ליה אברהם ונסגוד למיא דמטפין נורא, אמר ליה נמרוד נסגוד למיא, אמר ליה אם כן נסגוד לעננא דטעין מיא, אמר ליה נסגוד לעננא, אמר ליה אם כן נסגוד לרוחא דמבדר עננא, אמר ליה נסגוד לרוחא, אמר ליה ונסגוד לבר אינשא דסביל רוחא|בראשית רבה פרשה לח פסקא יג}} | ||
| שורה 81: | שורה 82: | ||
*{{אוצר החכמה|רבי יצחק אב"ד פוזנא|איל יצחק|181893|לבוב, תק"פ|ללא}} | *{{אוצר החכמה|רבי יצחק אב"ד פוזנא|איל יצחק|181893|לבוב, תק"פ|ללא}} | ||
*{{אוצר החכמה|רבי אריב ליב|נחמד ונעים|147150|אמסטערדאם, תקנ"ז|ללא}} | *{{אוצר החכמה|רבי אריב ליב|נחמד ונעים|147150|אמסטערדאם, תקנ"ז|ללא}} | ||
אזוי אויך זענען באקאנט די פירושים אויף חד גדיא פון דער [[גר"א]]{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי אליהו מווילנא|הגדה של פסח עם פירוש ר"י גיקטליא והגר"א|170334|גראדנא, תקס"ה|עמוד=35}}}}, [[חתם סופר]]{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי משה סופר|דרשות חתם סופר|602603|קלודזש, תרפ"ט, דף רס עמוד א|עמוד=95}}}}, [[רבי שלמה קלוגער]]{{הערה|שם=קלוגר|געדרוקט אין {{אוצר החכמה||סידור בית יעקב פון רבי יעקב עמדין|12984|אין דער דרוק פון לעמבערג, תרס"ג|עמוד=507}}. צוליב דעם זענען דא אזעלכע וואס ברענגט נאך זיינע ווערטער אין נאמען פון רבי יעקב עמדין}} און [[רבי מרדכי טווערסקי|רבי מאטעלע טשערנאבלער]]{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי מרדכי טווערסקי|געברענגט אין ספר דברי תורה|181182|לבוב, תרי"א דף קא עמוד א|עמוד=213}}}}. | אזוי אויך זענען באקאנט די פירושים אויף חד גדיא פון דער [[גר"א]]{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי אליהו מווילנא|הגדה של פסח עם פירוש ר"י גיקטליא והגר"א|170334|גראדנא, תקס"ה|עמוד=35}} ([https://haggadah.alhatorah.org/Dual/Vilna_Gaon_(GR%22A)/Nirtzah/7.1 טעקסט])}}, [[חתם סופר]]{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי משה סופר|דרשות חתם סופר|602603|קלודזש, תרפ"ט, דף רס עמוד א|עמוד=95}}}}, [[רבי שלמה קלוגער]]{{הערה|שם=קלוגר|געדרוקט אין {{אוצר החכמה||סידור בית יעקב פון רבי יעקב עמדין|12984|אין דער דרוק פון לעמבערג, תרס"ג|עמוד=507}}. צוליב דעם זענען דא אזעלכע וואס ברענגט נאך זיינע ווערטער אין נאמען פון רבי יעקב עמדין}} און [[רבי מרדכי טווערסקי|רבי מאטעלע טשערנאבלער]]{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי מרדכי טווערסקי|געברענגט אין ספר דברי תורה|181182|לבוב, תרי"א דף קא עמוד א|עמוד=213}}}}. | ||
==אין קולטור== | ==אין קולטור== | ||
" | "איינגעזעצט אין חד גדיא" איז א אידישע אויסדרוק וואס באדייט איינגעזעצט אין [[טורמע]]. עס שטאמט פונעם [[פויליש]]ן און [[רוסיש]]ן ווארט פאר טורמע: "קאָרדעגאַרדאָ", וואס שטאמט פון דעם [[פראנצויזיש]]ן טערמין corps de garde{{הערה|{{היברובוקס|יודא א. יאפע|יידישע שפראך|43576|ניו יארק, 1952|עמוד=113|כותרת="עטימאלאגישע נאטיצן"|כרך=באנד 12, נומער 4}}}}. | ||
==זעט אויך== | ==זעט אויך== | ||
| שורה 99: | שורה 99: | ||
==דרויסנדע לינקס== | ==דרויסנדע לינקס== | ||
* {{רמב"י נושא|חד גדיא (הגדה של פסח)}} | * {{רמב"י נושא|חד גדיא (הגדה של פסח)}} | ||
* {{אייוועלט|פירוש חד גדיא|4262}} | * {{אייוועלט|פירוש חד גדיא|4262}} | ||
* אלי שטרן, [http://notrikon.blogspot.com/2012/04/blog-post_05.html חד גדיא – לקוטי בתר לקוטי], אויף 'נוטריקון' בלאג | * אלי שטרן, [http://notrikon.blogspot.com/2012/04/blog-post_05.html חד גדיא – לקוטי בתר לקוטי], אויף 'נוטריקון' בלאג | ||
* | * שרה פרידלנד בן-ארזה, [http://www.piyut.org.il/textual/348.html חד גדיא] אויף [http://www.piyut.org.il/ הזמנה לפיוט] | ||
* [http://web.nli.org.il/sites/NLI/Hebrew/music/Compilations/holidays/Pages/Israeli_Passover.aspx הקלטות של ביצועים ל"חד גדיא"] באתר המוזיקה של [[הספרייה הלאומית]] | * [http://web.nli.org.il/sites/NLI/Hebrew/music/Compilations/holidays/Pages/Israeli_Passover.aspx הקלטות של ביצועים ל"חד גדיא"] באתר המוזיקה של [[הספרייה הלאומית]] | ||
* הרב שמואל ברוך גנוט, [https://din.org.il/2012/03/18/ | * הרב שמואל ברוך גנוט, [https://din.org.il/2012/03/18/מיהו-הגדי-ומי-החתול/ מיהו הגדי ומיהו החתול], אויף 'דין' וועבזייטל | ||
* {{יוטיוב|yyfm_RSdKKI|[[משה קוסעוויצקי]]}} | * {{יוטיוב|yyfm_RSdKKI|[[משה קוסעוויצקי]]}} | ||