רוי:משה רבינו'ס שטעקן
משה רבינו'ס שטעקן (אויך באקאנט אלס דער מטה משה אדער מטה האלקים) איז איינע פון די מערסט באקאנטע סימבאלן אין דער געשיכטע פון יציאת מצרים און אין אידישע לעגענדעס. דער שטעקן איז גענוצט געווארן דורך משה רבינו און אהרן הכהן צו באווייזן אותות און מופתים פאר פרעה, צו שפאלטן דעם ים סוף, און ארויסצוציען וואסער פון א שטיין אין דער מדבר.
באשאפונג און מאטעריאל
לויט דער משנה (אבות ה:ו), איז דער שטעקן באשאפן געווארן דורך גאט פרייטאג צו נאכטס בין השמשות, אלס איינע פון די צען וואונדערליכע זאכן וואס זענען באשאפן געווארן פארן ערשטן שבת פון דער וועלט-באשאפונג.
עס זענען פאראן פארשידענע דעות וועגן זיין אויסזען:
- ספיר: פילע מדרשים זאגן אז דער שטעקן איז געווען געמאכט פון א הארטן שטיין פון ספיר (סנפירינון), און ער האט געוואויגן פערציג סאה.
- עץ הדעת: אנדערע טראדיציעס, בפרט אין זוהר, זאגן אז דער שטעקן איז געקומען פונעם האלץ פונעם עץ הדעת אדער עץ החיים אין גן עדן.
אויפקריצונגען
דער שטעקן איז נישט געווען קיין געוויינליכער שטיק האלץ; ער האט געהאט אויף זיך פילע הייליגע אויפקריצונגען:
- דער שם המפורש (גאט'ס פיר-אותיות'דיגער נאָמען).
- דער ראשי תיבות פונעם סדר פון די צען מכות: דצ"ך עד"ש באח"ב.
- די נעמען פון די אבות (אברהם, יצחק, יעקב), די אמהות, און די נעמען פון די צוועלף שבטים.
די רייזע פונעם שטעקן ביז משה רבינו
דער מדרש (פרקי דרבי אליעזר) לייגט אויס א לאנגע ירושה-קייט פונעם שטעקן:
- ער איז געגעבן געווארן פאר אדם הראשון ווען ער איז ארויס פון גן עדן.
- שפעטער איז ער איבערגעגאנגען צו חנוך, נח, שם, אברהם, יצחק, און יעקב.
- יעקב האט אים גענוצט ווען ער האט אריבערגעטרעטן דעם ירדן און אים שפעטער איבערגעגעבן פאר זיין זון יוסף.
- נאך יוסף'ס פטירה האבן די עגיפטער פלאנדערט זיין הויז, און דער שטעקן איז געקומען צו פרעה'ס פאלאץ.
- יתרו, וואס איז געווען א יועץ פאר פרעה, האט געזען די הייליגע אותיות אויפן שטעקן און אים גענומען קיין מדין, וואו ער האט אים געפלאנצט אין זיין גארטן. קיין שום מענטש האט אים נישט געקענט ארויסציען פון דער ערד ביז משה רבינו איז אנגעקומען און אים ארויסגענומען מיט גרינגקייט.
די מופתים אין מצרים און אין דער מדבר
דער שטעקן האט געשפילט א צענטראלעראלע ראלע אין די וואונדער פון דער גאולה:
- נחש און תנין: ביים סנה האט זיך דער שטעקן איבערגעדרייט אין א שלאנג (נחש). פאר פרעה האט אהרן אראפגעווארפן זיין שטעקן און ער איז געווארן א גרויסער שלאנג (תנין), וואס האט איינגעשלונגען די שטעקנס פון די מצרי'שע מכשפים.
- די צען מכות: זעקס פון די מכות זענען געברענגט געווארן דורך דעם שטעקן. אהרן האט אים גענוצט פאר בלוט, פרעש, און לייז; משה האט אים גענוצט פאר האגל, היישעריק, און פינצטערניש.
- קריעת ים סוף: משה האט אויפגעהויבן זיין שטעקן איבערן ים, און דער ים האט זיך געשפאלטן אויף צוועלף שטעגן פאר די שבטים.
- וואסער פון שטיין: צוויי מאל אין דער מדבר האט משה ארויסגעצויגן וואסער דורך דעם שטעקן.
- מלחמה מיט עמלק: ביי דער שלאַכט קעגן עמלק, האט משה געהאלטן דעם שטעקן אין זיין האנט; כל זמן זיין האנט מיט דעם שטעקן איז געווען הויך, האבן די אידן געזיגט.
סימבאליזם און מחשבה
אין אידישער מחשבה רעפרעזענטירט דער שטעקן דעם גלייכן וועג פון אמונה און גאט'ס קראפט. דער זוהר זאגט אז דער שטעקן האט געהאט צוויי זייטן: איין זייט פאר רחמים (פאר די אידן) און איין זייט פאר דין (פאר די מצריים). רש"י און אנדערע מפרשים דעבאטירן צי משה און אהרן האבן געהאט צוויי באזונדערע שטעקנס אדער נאר איין הייליגן שטעקן וואס זיי האבן געטיילט.
וואס איז געשען מיטן שטעקן?
נאך משה רבינו'ס פטירה איז דער שטעקן איבערגעגאנגען דורך די דורות:
- ער איז געווען אין די הענט פון יהושע בן נון און שפעטער ביי דוד המלך, וואס האט אים געהאלטן ווען ער איז ארויס קעגן גלית.
- די מלכים פון בית דוד האבן אים געהאלטן ביזן חורבן פון בית המקדש.
- פארן חורבן איז דער שטעקן באהאלטן געווארן צוזאמען מיטן ארון הקודש און דעם מן.
צוקונפט ביי דער גאולה
לויט דער טראדיציע, וועט דער שטעקן צוריק ארויסקומען ביים סוף פון די טעג און וועט איבערגעגעבן ווערן פאר דעם מלך המשיח אלס א סימבאל פון זיין אויטאריטעט. איין לעגענדע אין "ספר זרובבל" דערציילט אז די מאמע פון משיח, חפצי-בה, וועט אים נוצן אין די מלחמות פון אחרית הימים.