רוי:קאסטנער

דאס איז א דרעפט ארטיקל. עס איז אַן אַרבעט אין פּראָגרעס וואָס איז אָפן פאַר רעדאַגירונג דורך סיי וועם. ווען דער דרעפט איז פארטיג, ביטע גייט איבער דעם אריבערפירן טשעקליסט, זיכער צו מאכן אז עס איז גרייט. דערנאך קענט איר בעטן פון די דרעפט אריבערפירער אז זיי זאלן עס איבערגיין און אריבערפירן צום הויפט געביט. (אייער בקשה וועט פובליצירט ווערן אין המכלול:אריבערפירן דרעפטס, און דארט וועט אויך ערשיינען דער ענטפער - אויב פעלט אויס).

ביטע אריבערפירן

רודאָלף רעזשע (ישראל) קאַסטנער (אפריל 1906 – 15טן מערץ 1957) איז געווען אַן אונגאַריש־אידישער זשורנאַליסט, אַדוואָקאַט און אַ ציוניסטישער פירער אין אונגאַרן, וועלכער איז געוואָרן באַקאַנט פאַר זיינע קאָנטראָווערסיעלע רעטונגס־באַמיאונגען בעת דעם חורבן אייראפע. קאַסטנער איז געווען אַ צענטראַלע פיגור אין דער בודאַפּעשטער הילף און רעטונגס קאָמיטעט (ועד העזרה והצלה, אָדער די "ועדה"). אין תש"ד, נאָך דער דייטשער אקופּאַציע פון אונגאַרן, האָט ער פאַרהאַנדלט מיט הויכע עס-עס אָפיצירן, אַריינגערעכנט אַדאָלף אייכמאַן און קורט בעכער, כדי צו ראַטעווען אידן אין אויסטויש פאַר געלט און סחורה, באַקאַנט ווי דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן ("Blut für Ware"). די באַמיאונגען האָבן רעזולטירט אין דעם אַרויספאָר פון דער קאַסטנער טראַנספּאָרט ("קאַסטנער באַן" אָדער "רכבת המיוחסים") דעם 30סטן יוני 1944, מיט אַרום 1,685 אידן פון אונגאַרן, וועלכע זענען עווענטועל אַריבערגעפירט געוואָרן קיין שווייץ.

קאַסטנער האָט עולה געווען קיין ארץ ישראל אין 1947. אָבער זיין נאָמען איז געוואָרן אַ צענטראַלער פּאָלעמיק אין דער מדינה, נאָכדעם וואָס דער זשורנאַליסט מלכיאל גרינוואַלד האָט אים באַשולדיגט אין קאָלאַבאָראַציע מיט די נאַציס. דער פּראָצעס קעגן גרינוואַלד (דער "קאַסטנער פּראָצעס"), וואָס האָט זיך געצויגן פון 1954 ביז 1955, האָט געענדיגט מיט דעם פּסק פון ריכטער בנימין הלוי אַז קאַסטנער האָט "פאַרקויפט זיין נשמה צום שטן". צוליב דער עפנטליכער כעס, איז קאַסטנער דערמאָרדעט געוואָרן אין תּל-אביב אין 1957. בית המשפט העליון האָט שפּעטער, אין 1958, פּאָסטהום איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פונעם אורטייל, אָבער די קאָנטראָווערסיע אַרום זיין אונטערשיידליכע ראָלע און די עטישע קאָמפּראָמיסן בעת דעם חורבן בלייבט.

ערשטע יארן און קאריערע

קאַסטנער איז געבוירן אין קלויזנבורג (קלוזש), טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה^[1] און האט שטודירט געזעץ, באקומענדיג דעם טיטול דאקטאר. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זשורנאליסט פאר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"), וואו ער האט געדינט אלס פאליטישער קארעספאנדענט. אין די 1930ער יארן איז ער געווען א פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-באוועגונג "אביבה-באַריסיאַ" (וואס האט עווענטועל זיך צוזאמגעשטעלט מיט דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּארטיי) און האט געדינט אלס סעקרעטאר פון דער אידישער נאציאנאלער פארטיי אינעם רומענישן פּארלאמענט^[2]. אין 1937 האט ער געהייראט א טאכטער פון ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע.

טעטיקייטן דורכאויס דעם חורבן

נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן, און קאַסטנער האָט זיך אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט אין 1942. דאָרטן איז ער געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג^[2]. קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט יואל בראַנד און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט^[3].

נאָך דער דייטשער אינוואַזיע פון אונגאַרן אין כ"ד אדר תש"ד (מערץ 1944), און דעם אנקום פון אַדאָלף אייכמאַן, האט דער מצב פאר די אידן זיך דראסטיש פארערגערט. דער ועדה האט דאן געביטן איר פאָקוס און אנגעהויבן פארהאנדלען דירעקט מיט אדאלף אייכמאן און אנדערע עס-עס אפיצירן ווי קורט בעכער און דיטער וויסליצעני. אין אפריל 1944 האָבן קאַסטנער און יואל בראַנד זיך געטראָפן מיט וויסליצעני און אייכמאַנען, פּרואוונדיג אָפּצושטעלן די דעפּאָרטאַציעס קעגן אַ סומע געלט (2 מיליאָן דאָלאַר), באַקאַנט ווי דער "אייראָפּע פּלאַן" (Europa Plan). אייכמאַן האָט שפּעטער פאָרגעשלאָגן אַרויסצוגעבן 1 מיליאָן אידן אין אויסטויש פאַר 10,000 מיליטערישע טראָקס און אַנדערע סחורות, אַ פּלאַן באַקאַנט אַלס "בלוט פאַר סחורה". יואל בראַנד איז געשיקט געוואָרן קיין איסטאַנבול כדי צו פאַרהאַנדלען מיט די אַליאירטע און דער ישוב פירערשאַפט, אָבער די מיסיע איז נישט געלונגען, און בראַנד איז אַרעסטירט געוואָרן דורך די בריטישע אין אַלעפּאָ.

די קאסטנער באן

נאָכן דורכפאַל פון בראַנד'ס מיסיע, האָט קאַסטנער איבערגענומען די הויפּט ראָלע אין די פאַרהאַנדלונגען מיט אייכמאַן און קורט בעכער, אַן עס־עס אָפיציר און היינריך הימלער'ס עקאָנאָמישער שליח, בעת וועלכע די מאַסן־דעפּאָרטאַציעס פון אונגאַרישע אידן קיין אוישוויץ האָבן זיך אָנגעהויבן אין מאי 1944, צילנדיג צו ראַטעווען אַ קלענערע גרופּע אידן. עס איז עווענטועל דערגרייכט געווארן אַן אָפּמאַך צו ראַטעווען אַרויסצופירן אַ גרופּע אידן קיין שווייץ, קעגן אַן אויסלייז פון בערך $1,000 פּער קאָפּ, אין גאָלד, דיאַמאַנטן און געלט. קאַסטנער האָט פאַרקויפט 150 פּלעצער פאַר רייכע אידן, כּדי צו פינאַנצירן דעם רעשט פון דער גרופּע.

די באַן, וואָס איז גערופן געוואָרן דער "קאַסטנער טראַנספּאָרט" אָדער "רכבת המיוחסים", האָט פאַרלאָזט בודאַפּעסט דעם 30סטן יוני 1944, מיט ארום 1,684 אידן. די פּאַסאַזשירן זענען געוואָרן אויסגעקליבן דורך אַ קאָמיטעט, און זענען געווען אַ סך־הכּל פון אַ סך שיכטן פון דער אונגאַרישער אידישער געזעלשאַפט. זיי האָבן אַריינגערעכנט רייכע אידן (וועלכע האָבן פינאַנצירט די אַנדערע), ציוניסטישע פירער, אינטעלעקטואַלן, אָרעמע מענטשן, און קרובים פון קאַסטנער (ווי זיין משפּחה און 388 מענטשן פון זיין היים־שטאָט קלוזש). דער מערסט באקאנטער פערזאן אויף דער באן איז געווען דער סאטמארער רבי, רבי יואל טייטלבוים, וועמען קאסטנער האט אריינגענומען אין דער רשימה.

כאָטש מען האָט צוערשט צוגעזאָגט זיי צו פירן דירעקט קיין שווייץ, איז די באַן אָנגעקומען קיין בערגן־בעלזן קאָנצענטראַציע־לאַגער, וואו די אידן זענען געהאַלטן געוואָרן אַלס משכונות פאַר עטלעכע חדשים. דאָרטן זענען די פּאַסאַזשירן געהאַלטן געוואָרן אין אַ ספּעציעלן סעקציע ("אונגאַרנלאַגער")^[4]. דורך נאָך פאַרהאַנדלונגען זענען צוויי גרופּעס פון די פּאַסאַזשירן ענדליך באַפרייט געוואָרן: אין אויגוסט 1944 איז די ערשטע גרופּע פון 318 אידן באַפרייט געוואָרן, און די איבריגע 1,368 זענען אנגעקומען קיין שווייץ אין דעצעמבער 1944.

קאנטראווערסיעס און באשולדיגונגען

די הויפט טענה קעגן קאסטנער איז געווען אז ער האט געוויסן פון דעם אמת'ן גורל פון די אידן אין אושוויץ דורך דעם "ווערבאַ-וועצלער באַריכט" וועלכע ער האט באקומען אין שפּעטן אַפּריל 1944, וואָס האָט דעטאַלירט די גאַזקאַמערן און די השמדה אין אוישוויץ, אבער ער האט עס פארהוילן פון די אונגארישע אידישע מאסן. קריטיקער טענה'ן אז קאַסטנער האָט נישט פאַרעפנטליכט דעם באַריכט, כדי צו פאַרהיטן זיינע פאַרהאַנדלונגען פון דורכפאַל, דערמיט העלפנדיג די נאַציס צו האַלטן שטילקייט בעת די גיכע מאַסן־דעפּאָרטאַציעס פון די איבער 400,000 אונגאַרישע אידן קיין אוישוויץ.

רודאָלף ווערבאַ, איינער פון די אנטלאָפענע, האָט געטענהט אַז "קאַסטנער האָט באַצאָלט פאַר יענע 1,684 לעבנס מיט זיין שווייגן"^[5]. אַדאָלף אייכמאַן האָט שפּעטער געזאָגט אַז קאַסטנער האָט איינגעשטימט צו "העלפן האַלטן די אידן פון ווידערשטאַנד צו דער דעפּאָרטאַציע" כּדי ער זאָל פאַרמאַכן דאָס אויג^[6]. עס זענען געווען מיינונגען אַז קאַסטנער האָט באַשטימט צו ראַטעווען נאָר "מיוחסים" אָדער זיינע פּערזענליכע קאָנטאַקטן. דאָס איז געווען די הויפּט פּאָלעמיק אין דעם שפּעטערדיגן פּראָצעס.

קאַסטנער'ס פאַרטיידיגער האָבן געטענהט אַז אינפאָרמאַציע איז שוין געווען ברייט צוטריטליך, און אַז אין יענע צייטן זענען דעפּאָרטאַציעס געווען שווער צו אַנטקעגן שטעלן. אַן אָפענע וואָרענונג וואָלט נאָר געבראַכט פּאַניק און געשטעלט אַלע רעטונגס־פּרואוון אין סכנה, ווייל די נאַציס האָבן געפאָדערט שטילקייט אַלס תנאי. זיין איינשטימונג צו שווייגן איז געווען אַ רעכענונג צו ראַטעווען לכל הפּחות די פּאַסאַזשירן פונעם באַן. מארטין גילבערט האָט געשריבן אַז קאַסטנער איז געווען אַ קרבן פון אייכמאַנ'ס ברוטאַלער פאַרנאַרונג, און נישט קיין פאַררעטער^[7].

נאך דער מלחמה איז קאסטנער אויך קריטיקירט געווארן פארן געבן א פאזיטיווע עדות'שאפט לטובת דעם נאצי אפיציר קורט בעכער ביים נירנבורג פראצעס, וואס האט געהאלפן באפרייען דעם קרימינאל פון שטראף.

דער משפט

נאָך דער מלחמה, אין 1947, האָט קאַסטנער עמיגרירט קיין ארץ ישראל און געוואָרן אַ וואָרטזאָגער פאַרן האַנדלס־מיניסטעריום אין דער מפא"י רעגירונג.

אין יאר תשי"ג האָט מלכיאל גרינוואַלד, אן אלטער איד אין ירושלים וואָס האָט פאַרלוירן פילע קרובים אין חורבן, פאַרשפּרייט אַ פּאַמפלעט וואָס האָט אפן באשולדיגט קאַסטנער אין קאָלאַבאָראַציע מיט די נאַציס. די מדינה האָט דאָן אַריינגעגעבן אַ קלאַגע קעגן גרינוואַלד פאר פארלוימדונג. דער פּראָצעס, געפירט דורך ריכטער בנימין הלוי, איז געווען אַ פּאָליטישער סענזאַציע, ספּעציעל נאָך דעם ווי גרינוואַלד'ס אַדוואָקאַט, שמואל תמיר, האָט באַוויזן צו פאַרוואַנדלען דעם משפט אין אן אָנקלאַגע קעגן קאַסטנער'ן און דער גאַנצער ציוניסטישער מפּא"י רעגירונג, אַרויסברענגענדיג זייערע אַקטיוויטעטן אין דער צייט פונעם חורבן.

די הויפּט־אַרגומענטן קעגן קאַסטנער זענען געווען: מיטאַרבעטן מיט די נאַציס (אַריינגערעכנט אייכמאַן און בעכער), העלפן צוגרייטן די השמדה פון די אונגאַרישע אידן דורך פאַרשטילן די ידיעות וועגן אוישוויץ צו ראַטעווען די פּאַסאַזשירן פון דער באַן, און ראַטעווען דעם נאַצי קורט בעכער נאָך דער מלחמה דורך געבן אַ גוטע עדות. נאָך דער מלחמה האָט קאַסטנער געגעבן אַן עדות לטובת קורט בעכער, אַז ער איז געווען אַ מענטש וואָס האָט געפּרואווט העלפן אידן, דאָס האָט געהאָלפן בעכער צו אַנטלויפן פון משפּט. קאַסטנער האָט דאָס ערשטנס געלייקנט אונטער שבועה.

אין יוני 1955 האָט ריכטער בנימין הלוי געפונען קאַסטנער שולדיג אין דריי פון פיר קלאַגעס, אריינגערעכנט אַז קאַסטנער האָט מיטגעאַרבעט מיט די נאַציס דורך פאַרהאַלטן אינפאָרמאַציע וועגן אוישוויץ, כדי צו ראַטעווען די גרופּע פון דער באַן. ער האט אַרויסגעגעבן זיין פּסק אַז קאַסטנער האָט "פאַרקויפט זיין נשמה צום שטן".

דער פּסק פון ריכטער הלוי האָט פאַראורזאַכט א פּאָליטישן שטורעם אין מדינת ישראל און געפירט צו אַ רעגירונגס־קריזיס, און פּרעמיער מיניסטער משה שרת האָט רעזיגנירט. קאַסטנער האָט דעמאָלט רעזיגנירט פון זיין רעגירונגס־פּאָזיציע.

דער ריכטער הלוי האָט שפּעטער זיך געוויינט אויפן באַנוץ פון די ווערטער "פאַרקויפט זיין נשמה צום שטן". אַ בריוו פון קאַסטנער'ס מוטער, העלען קאַסטנער (געשריבן דורך זיין ברודער אַברהם אין איר נאָמען), איז אַנטדעקט געוואָרן, וואָס האָט באַשולדיגט הלוי'ן אַלס שולדיג אין זיין זון'ס רצח.

אטענטאט און לעגאט

די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער לח"י, אין שפּיץ פון זאב עקשטיין. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה.

נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס העכסטע געריכט אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס אורטייל. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אָנגענומען אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע תנאים און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות^[8], אָבער אַלע פינף שופטים האָבן איינשטימיג באַשטעטיגט, אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה.

די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי אָסקאַר שינדלער, בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, מירב מיכאלי, איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט^[9].

דרויסנדיגע לינקס

↑ Porter 2007, p. 10.
↑ ^2.0 ^2.1 Yehouda Marton / Michael Berenbaum, "Kasztner, Rezső Rudolf", Encyclopaedia Judaica, 2007.
↑ זעט ועדת העזרה וההצלה בבודפשט אין העברעאישן מכלול.
↑ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/rudolf-rezsoe-kasztner.
↑ Vrba, Rudolf. I escaped from Auschwitz. Barricade Books, 2002, p. 280.
↑ Life magazine, December 28, 1960.
↑ Sir Martin Gilbert, A dupe not a villain. The evidence shows Kasztner was fooled by the Nazis into betraying Hungary's Jews, The Jewish Chronicle, ‏19 June 2009.
↑ Israel Supreme Court Clears Dr. Kastner of Collaboration with Nazis, Jewish Telegraphic Agency, ‏January 16, 1958.
↑ Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis, Unpacked, ‏April 11, 2022.

[1] Porter 2007, p. 10.

[יודאיקע-2] 2.0 ^2.1 Yehouda Marton / Michael Berenbaum, "Kasztner, Rezső Rudolf", Encyclopaedia Judaica, 2007.

[3] זעט ועדת העזרה וההצלה בבודפשט אין העברעאישן מכלול.

[USHMM-4] ttps://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/rudolf-rezsoe-kasztner.

[5] Vrba, Rudolf. I escaped from Auschwitz. Barricade Books, 2002, p. 280.

[6] Life magazine, December 28, 1960.

[7] Sir Martin Gilbert, A dupe not a villain. The evidence shows Kasztner was fooled by the Nazis into betraying Hungary's Jews, The Jewish Chronicle, ‏19 June 2009.

[8] Israel Supreme Court Clears Dr. Kastner of Collaboration with Nazis, Jewish Telegraphic Agency, ‏January 16, 1958.

[9] Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis, Unpacked, ‏April 11, 2022.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]