אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "דרעפט:איראן"
(בס"ד) |
אין תקציר עריכה |
||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
די אידישע קהילה אין איראן קומט נאָך פון די צייטן פון גלות בבל און די | די אידישע קהילה אין איראן (אויך באַקאַנט ווי פרסישע אידן) איז איינע פון די עלטסטע און מערסט היסטאָרישע קהילות אין דער אידישער גולה. זי קומט נאָך פון די צייטן פון גלות בבל און די עשרת השבטים, מיט קרוב צו 2,600 יאָר צוריק. דורך די דורות האָבן די איראַנער אידן איבערגעלעבט תקופות פון גרויס הצלחה און פּרעסטיזש, ווי אויך שווערע צייטן פון רדיפות און געצוואונגענע שמד. היינט צו טאָג געפינט זיך אין איראן די גרעסטע אידישע קהילה אין דעם מיטל־מזרח מחוץ פון ארץ ישראל, כאָטש זי איז אַ סך קלענער ווי זי פלעגט זיין פאַר דער איסלאַמישער רעוואָלוציע. | ||
==היסטאָריע== | ==היסטאָריע== | ||
==תנ"ך־צייטן און דאָס ערשטע בית־המקדש== | ===תנ"ך־צייטן און דאָס ערשטע בית־המקדש=== | ||
די | די יידישע אנוועזנהייט אין איראן האָט זיך אָנגעהויבן ווען שלמנאסר דער פינפטער, מלך אשור, האָט פאַרכאַפּט דאָס מלכות ישראל און פאַרשיקט די שבטים קיין ח'וראַסאַן. שפּעטער, נאָכן חורבן בית ראשון, זענען פיל אידן פון מלכות יהודה פאַרשיקט געוואָרן קיין בבל און פּערסיע. | ||
אין יאָר | אין יאָר ג'ש"צ, האָט [[כורש]] המלך איינגענומען בבל און ארויסגעגעבן די באַרימטע "הצהרת כורש". ישעיה הנביא רופט אים אָן "משיח" ווייל ער האָט ערלויבט די אידן צוריקצוקומען קיין ארץ ישראל און אויפבויען דעם צווייטן בית המקדש. דאָס פאָלק פון פּערסיע און די מלכים כּורש און דריוש ווערן פאַררעכנט אין דער יידישער טראַדיציע אַלס גוטע פריינד פון די אידן. הגם פיל זענען צוריק קיין ציון, איז אַ גרויסע קהילה געבליבן אין פּרס און געבויט דאָרטן אַ טיפן אידישן יסוד. | ||
===די מעשה פון פּורים=== | ===די מעשה פון פּורים=== | ||
די באַקאַנטע מעשה פון מגילת אסתר האָט פּאַסירט אין דער שטאָט שושן, וואָס געפינט זיך אינעם | די באַקאַנטע מעשה פון מגילת אסתר האָט פּאַסירט אין דער שטאָט שושן, וואָס געפינט זיך אינעם היינטיגן איראן. דער רשע המן האָט געפּלאַנט אויסצוטילן דאָס אידישע פאָלק, אָבער דורך די נס פון הקדוש ברוך הוא און די השתדלות פון מרדכי הצדיק און אסתר המלכה איז דאָס פאָלק געראַטעוועט געוואָרן. לויט דער טראַדיציע, זענען די קברים פון מרדכי הצדיק און אסתר המלכה ביזן היינטיקן טאָג אין דער שטאָט המדן. | ||
===תּלמוד־צייטן און דער "ריש גלותא"=== | ===תּלמוד־צייטן און דער "ריש גלותא"=== | ||
אונטער די פּאַרטישע און סאַסאַנישע אימפּעריעס האָט די אידישע קהילה געבליט. דאָרטן איז געווען די הנהגה פון "ריש גלותא", וואָס איז געווען אַן אייניקל פון מלכות בית דוד. אין דעם דאָזיגן געגנט זענען געווען די באַרימטע ישיבות פון סורא און פּומבדיתא, וואו די אמוראים האָבן רעדאַגירט דעם תלמוד בבלי. דער תלמוד אַליין כּולל פיל פּערסישע ווערטער. | אונטער די פּאַרטישע און סאַסאַנישע (Sasanian) אימפּעריעס האָט די אידישע קהילה געבליט. דאָרטן איז געווען די הנהגה פון "[[ריש גלותא]]", וואָס איז געווען אַן אייניקל פון מלכות בית דוד און האָט געהאַט אַ הויכן ראַנג אין דעם קעניגס הויף. אין דעם דאָזיגן געגנט זענען געווען די באַרימטע ישיבות פון סורא און פּומבדיתא, וואו די אמוראים האָבן רעדאַגירט דעם תלמוד בבלי. דער תלמוד אַליין כּולל פיל פּערסישע ווערטער. | ||
===מיטל־עלטער און שווערע צייטן=== | ===מיטל־עלטער און שווערע צייטן=== | ||
מיטן אויפקום פון איסלאַם אין 7טן יאָרהונדערט, זענען אידן געוואָרן "ד'ימי" ( | מיטן אויפקום פון איסלאַם אין 7טן יאָרהונדערט, זענען אידן געוואָרן "ד'ימי" (Dhimmis), וואָס האָבן געמוזט צאָלן ספּעציעלע שטייערן (דזשיזיא). שפּעטער, אונטער די סאַפאַווידן (פון 1501), איז דאָס מצב געוואָרן פיל שווערער צוליב די שיאיטישע קנאות און די גזירות פון "טומאה" (נאַזשעס), וואָס האָט פאַרבאָטן אידן צו רירן עסן פון מוסולמענער אָדער אַרויסגיין אין רעגן. | ||
אין יאָר 1839 זענען די אידן אין דער שמייליגער שטאָט [[מאשהאד|מאַשהאַד]] געצוואונגען געוואָרן זיך צו שמדן רח"ל. פיל פון זיי זענען געבליבן "אנוסים" און האָבן בסתר געהיטן תּורה און מצוות פאַר פיל דורות. | אין יאָר 1839 זענען די אידן אין דער שמייליגער שטאָט [[מאשהאד|מאַשהאַד]] געצוואונגען געוואָרן זיך צו שמדן רח"ל. פיל פון זיי זענען געבליבן "אנוסים" און האָבן בסתר געהיטן תּורה און מצוות פאַר פיל דורות. | ||
===די פּאַהלאַווי דינאַסטיע (1925–1979)=== | ===די פּאַהלאַווי דינאַסטיע (1925–1979)=== | ||
אונטער רזא שאַה און זיין זון מאָהאַמאַד רזא שאַה האָבן אידן זוכה געווען צו אַ "גאָלדענער | אונטער די פּהלווי מלכים (Pahlavi dynasty), רזא שאַה און זיין זון מאָהאַמאַד רזא שאַה האָבן אידן זוכה געווען צו אַ "גאָלדענער תקופה". די גזירות פון טומאה זענען בטל געוואָרן, און אידן האָבן געקענט לערנען אין אוניווערזיטעטן און מצליח זיין אין מסחר און מעדיצין. יידן האָבן באַקומען גלייכע רעכט, זיך מאָדערניזירט, און זענען געוואָרן זייער מצליחדיק אין מעדיצין, האַנדל, און וויסנשאַפט. אין יענער צייט האָט איראן געהאַט נאָענטע פאַרבינדונגען מיט מדינת ישראל. | ||
נאָך דער איסלאַמישער רעוואלוציע אין 1979 אונטער כומעיני, האָט זיך דער מצב דראַסטיש געביטן. כאָטש כומעיני האָט געזאָגט אַז ער טיילן אָפּ אידישקייט פון ציוניזם, איז דער קהילה-פירער חביב עלקאניאן הינגעריכט געוואָרן. דאָס האָט געפירט צו אַ מאַסן-עמיגראַציע פון יידן קיין ישראל און אַמעריקע. | |||
נאָך דער איסלאַמישער רעוואָלוציע אין 1979, זענען רוב אידן (אַרום 60,000–80,000) אַוועקגעפאָרן קיין ארץ ישראל און אַמעריקע (בפרט קיין לאָס אַנדזשעלעס, וואָס ווערט גערופן "טעהראַנדזשעלעס"). | |||
==קולטור און טראַדיציעס== | ==קולטור און טראַדיציעס== | ||
| שורה 27: | שורה 31: | ||
==די קהילה היינט== | ==די קהילה היינט== | ||
היינט זענען געבליבן אין איראן בערך 9,000 ביז 25,000 אידן, דער עיקר אין טעהראַן, שיראַז און איספאַהאַן. זיי האָבן בתי מדרשים, כּשרע רעסטאָראַנטן און אידישע שולעס, כאָטש זיי מוזן זיין זייער פאָרזיכטיג אין זייערע באַציונגען מיט דער רעגירונג און זיך דערווייטערן פון פּאָליטיק. די קהילה ווערט היינט אָנגעפירט דורך דעם רב הראשי חכם יהודה גראַמי. | היינט זענען געבליבן אין איראן בערך 9,000 ביז 25,000 אידן, דער עיקר אין טעהראַן, שיראַז און איספאַהאַן. זיי האָבן בתי מדרשים, כּשרע רעסטאָראַנטן און אידישע שולעס, כאָטש זיי מוזן זיין זייער פאָרזיכטיג אין זייערע באַציונגען מיט דער רעגירונג און זיך דערווייטערן פון פּאָליטיק. די קהילה ווערט היינט אָנגעפירט דורך דעם רב הראשי חכם יהודה גראַמי. | ||
רעוויזיע פון 04:04, 2 מערץ 2026
די אידישע קהילה אין איראן (אויך באַקאַנט ווי פרסישע אידן) איז איינע פון די עלטסטע און מערסט היסטאָרישע קהילות אין דער אידישער גולה. זי קומט נאָך פון די צייטן פון גלות בבל און די עשרת השבטים, מיט קרוב צו 2,600 יאָר צוריק. דורך די דורות האָבן די איראַנער אידן איבערגעלעבט תקופות פון גרויס הצלחה און פּרעסטיזש, ווי אויך שווערע צייטן פון רדיפות און געצוואונגענע שמד. היינט צו טאָג געפינט זיך אין איראן די גרעסטע אידישע קהילה אין דעם מיטל־מזרח מחוץ פון ארץ ישראל, כאָטש זי איז אַ סך קלענער ווי זי פלעגט זיין פאַר דער איסלאַמישער רעוואָלוציע.
היסטאָריע
תנ"ך־צייטן און דאָס ערשטע בית־המקדש
די יידישע אנוועזנהייט אין איראן האָט זיך אָנגעהויבן ווען שלמנאסר דער פינפטער, מלך אשור, האָט פאַרכאַפּט דאָס מלכות ישראל און פאַרשיקט די שבטים קיין ח'וראַסאַן. שפּעטער, נאָכן חורבן בית ראשון, זענען פיל אידן פון מלכות יהודה פאַרשיקט געוואָרן קיין בבל און פּערסיע.
אין יאָר ג'ש"צ, האָט כורש המלך איינגענומען בבל און ארויסגעגעבן די באַרימטע "הצהרת כורש". ישעיה הנביא רופט אים אָן "משיח" ווייל ער האָט ערלויבט די אידן צוריקצוקומען קיין ארץ ישראל און אויפבויען דעם צווייטן בית המקדש. דאָס פאָלק פון פּערסיע און די מלכים כּורש און דריוש ווערן פאַררעכנט אין דער יידישער טראַדיציע אַלס גוטע פריינד פון די אידן. הגם פיל זענען צוריק קיין ציון, איז אַ גרויסע קהילה געבליבן אין פּרס און געבויט דאָרטן אַ טיפן אידישן יסוד.
די מעשה פון פּורים
די באַקאַנטע מעשה פון מגילת אסתר האָט פּאַסירט אין דער שטאָט שושן, וואָס געפינט זיך אינעם היינטיגן איראן. דער רשע המן האָט געפּלאַנט אויסצוטילן דאָס אידישע פאָלק, אָבער דורך די נס פון הקדוש ברוך הוא און די השתדלות פון מרדכי הצדיק און אסתר המלכה איז דאָס פאָלק געראַטעוועט געוואָרן. לויט דער טראַדיציע, זענען די קברים פון מרדכי הצדיק און אסתר המלכה ביזן היינטיקן טאָג אין דער שטאָט המדן.
תּלמוד־צייטן און דער "ריש גלותא"
אונטער די פּאַרטישע און סאַסאַנישע (Sasanian) אימפּעריעס האָט די אידישע קהילה געבליט. דאָרטן איז געווען די הנהגה פון "ריש גלותא", וואָס איז געווען אַן אייניקל פון מלכות בית דוד און האָט געהאַט אַ הויכן ראַנג אין דעם קעניגס הויף. אין דעם דאָזיגן געגנט זענען געווען די באַרימטע ישיבות פון סורא און פּומבדיתא, וואו די אמוראים האָבן רעדאַגירט דעם תלמוד בבלי. דער תלמוד אַליין כּולל פיל פּערסישע ווערטער.
מיטל־עלטער און שווערע צייטן
מיטן אויפקום פון איסלאַם אין 7טן יאָרהונדערט, זענען אידן געוואָרן "ד'ימי" (Dhimmis), וואָס האָבן געמוזט צאָלן ספּעציעלע שטייערן (דזשיזיא). שפּעטער, אונטער די סאַפאַווידן (פון 1501), איז דאָס מצב געוואָרן פיל שווערער צוליב די שיאיטישע קנאות און די גזירות פון "טומאה" (נאַזשעס), וואָס האָט פאַרבאָטן אידן צו רירן עסן פון מוסולמענער אָדער אַרויסגיין אין רעגן.
אין יאָר 1839 זענען די אידן אין דער שמייליגער שטאָט מאַשהאַד געצוואונגען געוואָרן זיך צו שמדן רח"ל. פיל פון זיי זענען געבליבן "אנוסים" און האָבן בסתר געהיטן תּורה און מצוות פאַר פיל דורות.
די פּאַהלאַווי דינאַסטיע (1925–1979)
אונטער די פּהלווי מלכים (Pahlavi dynasty), רזא שאַה און זיין זון מאָהאַמאַד רזא שאַה האָבן אידן זוכה געווען צו אַ "גאָלדענער תקופה". די גזירות פון טומאה זענען בטל געוואָרן, און אידן האָבן געקענט לערנען אין אוניווערזיטעטן און מצליח זיין אין מסחר און מעדיצין. יידן האָבן באַקומען גלייכע רעכט, זיך מאָדערניזירט, און זענען געוואָרן זייער מצליחדיק אין מעדיצין, האַנדל, און וויסנשאַפט. אין יענער צייט האָט איראן געהאַט נאָענטע פאַרבינדונגען מיט מדינת ישראל.
נאָך דער איסלאַמישער רעוואלוציע אין 1979 אונטער כומעיני, האָט זיך דער מצב דראַסטיש געביטן. כאָטש כומעיני האָט געזאָגט אַז ער טיילן אָפּ אידישקייט פון ציוניזם, איז דער קהילה-פירער חביב עלקאניאן הינגעריכט געוואָרן. דאָס האָט געפירט צו אַ מאַסן-עמיגראַציע פון יידן קיין ישראל און אַמעריקע.
נאָך דער איסלאַמישער רעוואָלוציע אין 1979, זענען רוב אידן (אַרום 60,000–80,000) אַוועקגעפאָרן קיין ארץ ישראל און אַמעריקע (בפרט קיין לאָס אַנדזשעלעס, וואָס ווערט גערופן "טעהראַנדזשעלעס").
קולטור און טראַדיציעס
די איראַנער אידן האָבן אייגענע ניבוים פון "דזשזידי" (פּערסיש־אידיש), וואָס ווערט געשריבן מיט עברי אותיות. זיי האָבן אויך אַ סודותדיגע שפּראַך גערופן "לוטעראַי", וואָס מישט אויס עברי און אַרמי ווערטער כּדי פרעמדע זאָלן נישט פאַרשטיין.
די קהילה האָט ספּעציעלע מנהגים, ווי למשל ביים סדר־נאַכט ווען מען שלאָגט זיך מיט גרינע ציבלעך בעת'ן זינגען "דיינו". ביים ראש השנה סדר עסן זיי ספּעציעלע סימנים ווי צונג פון אַ בהמה (אַלס קאָפּ פון דעם יאָר) און זיסע האָניג מיט סאַפראַן.
די קהילה היינט
היינט זענען געבליבן אין איראן בערך 9,000 ביז 25,000 אידן, דער עיקר אין טעהראַן, שיראַז און איספאַהאַן. זיי האָבן בתי מדרשים, כּשרע רעסטאָראַנטן און אידישע שולעס, כאָטש זיי מוזן זיין זייער פאָרזיכטיג אין זייערע באַציונגען מיט דער רעגירונג און זיך דערווייטערן פון פּאָליטיק. די קהילה ווערט היינט אָנגעפירט דורך דעם רב הראשי חכם יהודה גראַמי.