בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,525
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| שורה 6: | שורה 6: | ||
==ערשטע יארן און קאריערע== | ==ערשטע יארן און קאריערע== | ||
קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]], טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה{{הערה|Porter 2007, p. 10}} און האט שטודירט געזעץ, באקומענדיג דעם טיטול דאקטאר. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זשורנאליסט פאר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"), וואו ער האט געדינט אלס פאליטישער קארעספאנדענט. אין די 1930ער יארן איז ער געווען א פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-באוועגונג "אביבה-באַריסיאַ" (וואס האט עווענטועל זיך צוזאמגעשטעלט מיט דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּארטיי) און האט געדינט אלס סעקרעטאר פון דער אידישער נאציאנאלער פארטיי אינעם רומענישן פּארלאמענט{{הערה|שם=יודאיקע|{{יודאיקה|Yehouda Marton / Michael Berenbaum|Kasztner, Rezső Rudolf|לינק=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kasztner-rezs-x0151-rudolf}}}}. אין 1937 האט ער געהייראט א טאכטער פון ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע. | קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]] (קלוזש), טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה{{הערה|Porter 2007, p. 10}} און האט שטודירט געזעץ, באקומענדיג דעם טיטול דאקטאר. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זשורנאליסט פאר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"), וואו ער האט געדינט אלס פאליטישער קארעספאנדענט. אין די 1930ער יארן איז ער געווען א פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-באוועגונג "אביבה-באַריסיאַ" (וואס האט עווענטועל זיך צוזאמגעשטעלט מיט דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּארטיי) און האט געדינט אלס סעקרעטאר פון דער אידישער נאציאנאלער פארטיי אינעם רומענישן פּארלאמענט{{הערה|שם=יודאיקע|{{יודאיקה|Yehouda Marton / Michael Berenbaum|Kasztner, Rezső Rudolf|לינק=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kasztner-rezs-x0151-rudolf}}}}. אין 1937 האט ער געהייראט א טאכטער פון ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע. | ||
==טעטיקייטן דורכאויס דעם חורבן== | ==טעטיקייטן דורכאויס דעם חורבן== | ||
נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן, און קאַסטנער האָט זיך אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט אין 1942. דאָרטן איז ער געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה|שם=יודאיקע}}. | נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן, און קאַסטנער האָט זיך אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט אין 1942. דאָרטן איז ער געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה|שם=יודאיקע}}. | ||
קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}. | קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}. | ||
| שורה 49: | שורה 49: | ||
די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה. | די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה. | ||
נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ|העכסטע געריכט]] איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס אורטייל. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אָנגענומען אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע תנאים און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות, אָבער אַלע פינף שופטים האָבן איינשטימיג באַשטעטיגט, אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה. | נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ|העכסטע געריכט]] אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס אורטייל. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אָנגענומען אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע תנאים און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות{{הערה|{{לינק|קעפל=Israel Supreme Court Clears Dr. Kastner of Collaboration with Nazis|אדרעס=https://www.jta.org/archive/israel-supreme-court-clears-dr-kastner-of-collaboration-with-nazis|זייטל=Jewish Telegraphic Agency|דאטום=January 16, 1958}}}}, אָבער אַלע פינף שופטים האָבן איינשטימיג באַשטעטיגט, אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה. | ||
די קאָנטראָווערסיע אַרום | די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי [[אסקאר שינדלער|אָסקאַר שינדלער]], בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה|{{לינק|שרייבער=|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/|זייטל=Unpacked|דאטום=April 11, 2022}}}}. | ||
==דרויסנדיגע לינקס== | ==דרויסנדיגע לינקס== | ||
*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name | *https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name | ||
*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords | *https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords | ||