מייבאים כמותיים, בדוקי עריכות אוטומטית, ביוראקראטן, אינטערפעיס רעדאקטארן, emailconfirmed, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, מנטרים, סיסאפן, צוות טכני, מייבאים, מעדכנים, אספקלריה רעדאקטארן
102,362
רעדאגירונגען
ק
החלפת טקסט – "אסטראנאמען" ב־"אסטראנאמער"
ק (החלפת טקסט – "|refs" ב־"|הערות") |
ק (החלפת טקסט – "אסטראנאמען" ב־"אסטראנאמער") |
||
| שורה 32: | שורה 32: | ||
=== אינעווייניגע סטרוקטור === | === אינעווייניגע סטרוקטור === | ||
אסטראנאמער מיינען אז מאדים האט אינוועניג א יאדער פון די געדעכטע מינעראלן [[אייזן]], [[ניקל]] און 16-17% [[שוועבל]], ארומגענומען מיט א סקארע פון ווייניגער-געדעכטע [[סיליציום]], [[זויערשטאף]], [[מאגנעזיום]], [[אלומיניום]], [[קאלציום]] און [[קאליום]]. די סקארע האט א דורכשניטלעכע געדעכטקייט פון 50 ק"מ, און די גרעסטע געדעכטקייט איז 125 ק"מ. אין פארגלייך האט ערד א סקארע וואס איז דורכשניטלעך טיף 40 ק"מ | |||
=== אייבערפלאך געאלאגיע === | === אייבערפלאך געאלאגיע === | ||
| שורה 39: | שורה 39: | ||
דער פעניקס סאטעליט האט געשיקט דאטן פון מאדים וואס ווייזט אז דער באדן אנטהאלט די עלעמענטן [[מאגנעזיום]], [[נאטריום]], [[קאליום]] און [[כלאר]]. | דער פעניקס סאטעליט האט געשיקט דאטן פון מאדים וואס ווייזט אז דער באדן אנטהאלט די עלעמענטן [[מאגנעזיום]], [[נאטריום]], [[קאליום]] און [[כלאר]]. | ||
אזוי ווי דער אטמאספער־דרוק אויף מאדים איז גאר קליין, 100 מאל ווייניגער ווי אויף דער ערד, איז נישט מעגלעך פאר פליסיג וואסער צו עקזיסטירן דארט. דאס וואסער וואס געפינט זיך דארט איז אייז. | אזוי ווי דער אטמאספער־דרוק אויף מאדים איז גאר קליין, 100 מאל ווייניגער ווי אויף דער ערד, איז נישט מעגלעך פאר פליסיג וואסער צו עקזיסטירן דארט. דאס וואסער וואס געפינט זיך דארט איז אייז. אסטראנאמער האלטן אז אמאל פלעג יא זיין פליסיג וואסער אויפן פלאנעט. טייל פארשער האלטן אז די נידריגע פלוינען אין צפון זענען אמאל געווען באדעקט מיט אן אקעאן טיף הונדערטער מעטער, אפשר אזוי גרויס ווי דער [[ארקטישער אקעאן]] אויף דער ערד. | ||
די פארעמען פון דעם אייבערפלאך האבן א פנים אז פליסיג וואסער האט א מאל עקזיסטירט דארט. אין 25 ערטער זעט מען גרויסע אויסגעקריצטע קאנאלן וואס זען אויס אז זיי זענען אויסגעפארעמט געווארן דורך א קאטאסטראפישן פלוס פון וואסער. איינער פון די גרויסער ביישפילן איז דער "מאדים וואליס", וואס איז לאנג 700 ק"מ, א סך מער ווי דער [[גראנד קאניאן]], מיט א ברייט פון 20 ק"מ און א טיף פון 2 ק"מ אין טייל ערטער. | די פארעמען פון דעם אייבערפלאך האבן א פנים אז פליסיג וואסער האט א מאל עקזיסטירט דארט. אין 25 ערטער זעט מען גרויסע אויסגעקריצטע קאנאלן וואס זען אויס אז זיי זענען אויסגעפארעמט געווארן דורך א קאטאסטראפישן פלוס פון וואסער. איינער פון די גרויסער ביישפילן איז דער "מאדים וואליס", וואס איז לאנג 700 ק"מ, א סך מער ווי דער [[גראנד קאניאן]], מיט א ברייט פון 20 ק"מ און א טיף פון 2 ק"מ אין טייל ערטער. | ||
| שורה 54: | שורה 54: | ||
דער אַקס פון מאדים איז אנגעבויגן 25.19 גראד רעלאטיוו צו זיין ארביט־פלוין, ענליך צום אַקס־אנבייג פון דער ערד.<ref name="nssdc" /> ממילא האט מאדים סעזאנען אזוי ווי די ערד, אבער אויף מאדים זענען די סעזאנען צוויי מאל אזוי לאנד ווייל זיין ארביט־פעריאד איז א סך גרעסער. היינטיגע צייטן איז די אריענטירונג פונעם צפון פאלוס פון מאדים נאנט צום שטערן [[דענעב]].<ref name=barlow08 /> | דער אַקס פון מאדים איז אנגעבויגן 25.19 גראד רעלאטיוו צו זיין ארביט־פלוין, ענליך צום אַקס־אנבייג פון דער ערד.<ref name="nssdc" /> ממילא האט מאדים סעזאנען אזוי ווי די ערד, אבער אויף מאדים זענען די סעזאנען צוויי מאל אזוי לאנד ווייל זיין ארביט־פעריאד איז א סך גרעסער. היינטיגע צייטן איז די אריענטירונג פונעם צפון פאלוס פון מאדים נאנט צום שטערן [[דענעב]].<ref name=barlow08 /> | ||
מאדים האט אן [[ארביט-עקסצענטרישקייט]] בערך 0.09. דאס איז די צווייטע גרעסטע אין דער זון-סיסטעם; פון די אנדערע פלאנעטן נאר [[מערקור]] האט א גרעסערע ארביט-עקסצענטרישקייט. אין דער פארגאנגענהייט האט מאדים אמאל געהאט אן ארביט א סך ענליכער צו א קרייז. די | מאדים האט אן [[ארביט-עקסצענטרישקייט]] בערך 0.09. דאס איז די צווייטע גרעסטע אין דער זון-סיסטעם; פון די אנדערע פלאנעטן נאר [[מערקור]] האט א גרעסערע ארביט-עקסצענטרישקייט. אין דער פארגאנגענהייט האט מאדים אמאל געהאט אן ארביט א סך ענליכער צו א קרייז. די אסטראנאמער טענה'ן אז זיין עקסצענטרישקייט פלעג זיין אומגעפער 0.002, א סך ווייניגער ווי די ערד האט היינט.<ref name=mars_eccentricity /> מאדים האט אן עקסצענטרישקייט-ציקל פון 96,000 ערד יארן אין פארגלייך צו ערד'ס ציקל פון 100,000 יאר.<ref name=Meeus2003 /> | ||
== אטמאספער == | == אטמאספער == | ||
מאדים האט א שיטערע אטמאספער: דער לופטדריק אויפן אייבערפלאך איז נאר 10 מיליבאר, אומגעפער נאר 1% פונעם דורכשניליכן דריק אויפן אייבערפלאך פון דער ערד. די אטמאספער גייט ביז א הייך פון עטליכע 11 ק"מ. די אטמאספער פון מאדים איז צוזאמענגעשטעלט פון 95% [[קוילן זייערס]], 3% [[אזאט]], 1.6% [[ארגאן (עלעמענט)|ארגאן]] און א ביסל [[זויערשטאף]] און [[וואסער]]. אין [[2003]] האט מען געטראפן באווייזן אז ס'איז אויך פאראן [[מעטאן]] אין דער אטמאספער. | מאדים האט א שיטערע אטמאספער: דער לופטדריק אויפן אייבערפלאך איז נאר 10 מיליבאר, אומגעפער נאר 1% פונעם דורכשניליכן דריק אויפן אייבערפלאך פון דער ערד. די אטמאספער גייט ביז א הייך פון עטליכע 11 ק"מ. די אטמאספער פון מאדים איז צוזאמענגעשטעלט פון 95% [[קוילן זייערס]], 3% [[אזאט]], 1.6% [[ארגאן (עלעמענט)|ארגאן]] און א ביסל [[זויערשטאף]] און [[וואסער]]. אין [[2003]] האט מען געטראפן באווייזן אז ס'איז אויך פאראן [[מעטאן]] אין דער אטמאספער. | ||
אסטראנאמער שטעלן פאר אז אריגינעל האט די אטמאספער אנטהאלטעט מער [[קוילנשטאף]]. | |||
== שיקן קאסמאס־שיפן קיין מאדים == | == שיקן קאסמאס־שיפן קיין מאדים == | ||
| שורה 65: | שורה 65: | ||
ווען מען האט געלאנדעט אויף דער לבנה האט מען געטראפן א רונדיגע ערד קוגל בערך האלב די גרייס פון דער וועלט פיל מיט זאמד און שטיינער און גארנישט עפעס אנדערש דערויף. עס איז שוין יארן וואס מען איז נישט געווען אויף די לבנה און עס איז נישט פאראן קיין פלענער צו גיין דארט נאכאמאל אין דער נאנטער צוקונפט. אבער דער גלוסט צו גיין קיין מאדים איז פיל שטערקער ערשטנס וויבאלד מען איז נאך נישט געווען דארט און צווייטנס ווייל עס זענען פאראן אזעלכע וואס פרובירן זיך איינרעדן אז דארט איז אמאל געווען לעבן און זיי וויל טרעפן עפעס איבערבלייבענישן ווי וואסער אבער דערווייל אן ערפאלג. דער מאדים איז אויף דערווייל אויך א ליידיגע פלאנעט מיט רויטע זאמד און שטיינער און גארנישט מער וועלכע שווימט ארום אין קאסמאס און קיין שום מענטשליכער מוח קען נישט מסביר זיין פארוואס. | ווען מען האט געלאנדעט אויף דער לבנה האט מען געטראפן א רונדיגע ערד קוגל בערך האלב די גרייס פון דער וועלט פיל מיט זאמד און שטיינער און גארנישט עפעס אנדערש דערויף. עס איז שוין יארן וואס מען איז נישט געווען אויף די לבנה און עס איז נישט פאראן קיין פלענער צו גיין דארט נאכאמאל אין דער נאנטער צוקונפט. אבער דער גלוסט צו גיין קיין מאדים איז פיל שטערקער ערשטנס וויבאלד מען איז נאך נישט געווען דארט און צווייטנס ווייל עס זענען פאראן אזעלכע וואס פרובירן זיך איינרעדן אז דארט איז אמאל געווען לעבן און זיי וויל טרעפן עפעס איבערבלייבענישן ווי וואסער אבער דערווייל אן ערפאלג. דער מאדים איז אויף דערווייל אויך א ליידיגע פלאנעט מיט רויטע זאמד און שטיינער און גארנישט מער וועלכע שווימט ארום אין קאסמאס און קיין שום מענטשליכער מוח קען נישט מסביר זיין פארוואס. | ||
אסטראנאמער האבן ערשט באמערקט דעם מאדים אין דער ענדע פונעם 19טן יארהונדערט מיט די בעסטע טעלעסקאפן וואס מען האט דעמאלט פארמאגט. וואס זיי האבן געשריבן איז א געלעכטער היינט ווייל מיט סאטעליט בילדער זעט מען אז עס קוקט אויס גאר אנדערש ווי זיי האבן פארגעשריבן. ווען מען קוקט מיט א סאטעליט איז דער מאדים א רויטער פלאנעט מיט טונקעלע און ליכטיגע טיילן און עס קוקט אויס ווי עס פארמאגט אויך פארפרוירענע שפיצן וועלכע איז קאלירט ווייס. | |||
פאר באלד הונדערט יאר האט די וועלט געגלייבט אז אויפן מאדים איז אמאל געווען לעבן וועלכע איז יא אדער נישט אויסגעשטארבן און אן א שיעור ביכער זענען ארויסגעקומען מיט פאנטאזיעס אז איין טאג וועלן די אויגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים אראפקומען אויף די וועלט און איר אינוואדירן. איין פאנטאזירער האט געשריבן אין נאמען פון א גרויסע אסטראנאמער אז אין די לעצטע יארן האבן די אויסגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים געגראבן קאנאלן פון די פארפרוירענע אייז און מיט דעם לעבן זיי נאך היינט דארט. | פאר באלד הונדערט יאר האט די וועלט געגלייבט אז אויפן מאדים איז אמאל געווען לעבן וועלכע איז יא אדער נישט אויסגעשטארבן און אן א שיעור ביכער זענען ארויסגעקומען מיט פאנטאזיעס אז איין טאג וועלן די אויגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים אראפקומען אויף די וועלט און איר אינוואדירן. איין פאנטאזירער האט געשריבן אין נאמען פון א גרויסע אסטראנאמער אז אין די לעצטע יארן האבן די אויסגעהונגערטע באשעפענישן פונעם מאדים געגראבן קאנאלן פון די פארפרוירענע אייז און מיט דעם לעבן זיי נאך היינט דארט. | ||
| שורה 98: | שורה 98: | ||
די ארביטן פון די צוויי לבנות זענען קיילעכדיק. פאבאס האט אן ארביט וואס איז נישט סטאביל. | די ארביטן פון די צוויי לבנות זענען קיילעכדיק. פאבאס האט אן ארביט וואס איז נישט סטאביל. | ||
ס'איז מעגלעך אז מאדים האט קליינע לבנות קלענער פון 50 צו 100 מעטער דיאמעטער, און די | ס'איז מעגלעך אז מאדים האט קליינע לבנות קלענער פון 50 צו 100 מעטער דיאמעטער, און די אסטראנאמער זאגן אז עס דארף עקזיסטירן א שטויב־רינג צווישן פאבאס און דעמאס<ref name="adler" /> | ||
== דער געיעג קיין מאדים == | == דער געיעג קיין מאדים == | ||
| שורה 135: | שורה 135: | ||
=== אוראלטע און מיטל־אלטער אבסערוואציעס === | === אוראלטע און מיטל־אלטער אבסערוואציעס === | ||
די אוראלטע [[שומער]]ער האבן געגלייבט אז מאדים איז [[נרגל]], דער אפגאט פון מלחמות און מגפות.<ref name="Rabkin2005">{{cite book |last1=Rabkin |first1=Eric S. |title=Mars: A Tour of the Human Imagination |date=2005 |publisher=Praeger |location=Westport, Connecticut |isbn=0-275-98719-1 |pages=9–11 |url=https://books.google.com/books?id=a2QP30zybNkC&pg=PA11}}</ref> אין די שומערישע צייטן, איז נרגל געווען א קליינע געטשקע נישט זייער חשוב,<ref name="Rabkin2005" /> אבער, אין א שפעטערער תקופה איז זיין הויפט צענטער געווען די שטאט [[נינוה]].<ref name="Rabkin2005" /> אין מעסאפאטאמישע טעקסטן ווערט מאדים גערופן דער "שטערן וואס טוט משפט'ן די טויטע".<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Henry O. |title=Mekal: The God of Beth-Shan |date=1970 |publisher=E. J. Brill |location=Leiden, Germany |page=125 |url=https://books.google.com/books?id=kc0UAAAAIAAJ&pg=PA125}}</ref> די אוראלטע עגיפטישע | די אוראלטע [[שומער]]ער האבן געגלייבט אז מאדים איז [[נרגל]], דער אפגאט פון מלחמות און מגפות.<ref name="Rabkin2005">{{cite book |last1=Rabkin |first1=Eric S. |title=Mars: A Tour of the Human Imagination |date=2005 |publisher=Praeger |location=Westport, Connecticut |isbn=0-275-98719-1 |pages=9–11 |url=https://books.google.com/books?id=a2QP30zybNkC&pg=PA11}}</ref> אין די שומערישע צייטן, איז נרגל געווען א קליינע געטשקע נישט זייער חשוב,<ref name="Rabkin2005" /> אבער, אין א שפעטערער תקופה איז זיין הויפט צענטער געווען די שטאט [[נינוה]].<ref name="Rabkin2005" /> אין מעסאפאטאמישע טעקסטן ווערט מאדים גערופן דער "שטערן וואס טוט משפט'ן די טויטע".<ref>{{cite book |last1=Thompson |first1=Henry O. |title=Mekal: The God of Beth-Shan |date=1970 |publisher=E. J. Brill |location=Leiden, Germany |page=125 |url=https://books.google.com/books?id=kc0UAAAAIAAJ&pg=PA125}}</ref> די אוראלטע עגיפטישע אסטראנאמער האבן שוין באריכטעט דעם עקזיסטענץ פון מאדים ווי א 'כוכב לכת' (א שטערן וואס באוועגט זיך ארום דעם נאכט־הימל און, אין יאר 1534 פאר דער היינטיגער תקופה, האבן זיי שוין געוואוסט וועגן דער צוריקציענדיקער באוועגונג פון דעם פלאנעט.<ref name=paob85 /> <!--אין דער תקופה פון דער ניי־באבילאנישער אימפעריע, האבן די בבלישע אסטראנאמער געהאלטן אין מאכן [[regular records of the positions of the planets and systematic observations of their behavior. For Mars, they knew that the planet made 37 [[synodic period]]s, or 42 circuits of the zodiac, every 79 years. They invented arithmetic methods for making minor corrections to the predicted positions of the planets.<ref name=north08 /><ref name=swerdlow98 /> | ||
--> | --> | ||