בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,595
רעדאגירונגען
אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "רוי:קאסטנער"
קפיצה לניווט
קפיצה לחיפוש
קיין רעדאגירונג באמערקונג
אין תקציר עריכה |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| שורה 7: | שורה 7: | ||
==ערשטע יארן און קאריערע== | ==ערשטע יארן און קאריערע== | ||
קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]] (קלוזש), טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער [[עסטרייך אונגארישע אימפעריע|עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע]]. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה{{הערה|Porter 2007, p. 10}} | קאַסטנער איז געבוירן אין יאר 1906 אין [[קלויזנבורג]] (קלוזש), טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער [[עסטרייך אונגארישע אימפעריע|עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע]]. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה פון סוחרים און געלערנט אין א אלגעמיינער גימנאזיע, וואו ער האט באוויזן צו קענען זיבן שפראכן{{הערה|Porter 2007, p. 10}}. ער האט שטודירט געזעץ, באקומענדיג דעם טיטול דאקטאר. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זשורנאליסט פאר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"), וואו ער האט געדינט אלס פאליטישער קארעספאנדענט. אין די 1930ער יארן איז ער געווען א פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-באוועגונג "אביבה-באַריסיאַ" (וואס האט עווענטועל זיך צוזאמגעשטעלט מיט דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּארטיי) און האט געדינט אלס סעקרעטאר פון דער אידישער נאציאנאלער פארטיי אינעם רומענישן פּארלאמענט{{הערה|שם=יודאיקע|{{יודאיקה|Yehouda Marton / Michael Berenbaum|Kasztner, Rezső Rudolf|לינק=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kasztner-rezs-x0151-rudolf}}}}. אין 1937 האט ער געהייראט א טאכטער פון ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע. | ||
==טעטיגקייטן דורכאויס דעם חורבן== | ==טעטיגקייטן דורכאויס דעם חורבן== | ||
נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן. אין 1942 האָט זיך קאַסטנער אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט, וואו ער איז געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה|שם=יודאיקע}}. | נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן. אין 1942 האָט זיך קאַסטנער אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט, וואו ער איז געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה|שם=יודאיקע}}. | ||
קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועד העזרה וההצלה" אדער "ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די געהיימע גרופּע האָט ערשט געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}. | קאַסטנער האָט דארט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועד העזרה וההצלה" אדער "ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די געהיימע גרופּע האָט ערשט געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}. | ||
נאָך דעם וואס די דייטשן האבן [[חורבן אונגארן|אינוואדירט אונגארן]] אין כ"ד אדר תש"ד (מערץ 1944), און דעם אנקום פון אַדאָלף אייכמאַן, האט דער מצב פאר די אידן זיך דראסטיש פארערגערט. דער ועדה האט דאן געביטן איר פאָקוס און אנגעהויבן פארהאנדלען דירעקט מיט דעם ארכי-מערדער אדאלף אייכמאן און אנדערע עס-עס אפיצירן ווי קורט בעכער און [[דיטער וויסליצעני]]. | נאָך דעם וואס די דייטשן האבן [[חורבן אונגארן|אינוואדירט אונגארן]] אין כ"ד אדר תש"ד (מערץ 1944), און דעם אנקום פון אַדאָלף אייכמאַן, האט דער מצב פאר די אידן זיך דראסטיש פארערגערט. דער ועדה האט דאן געביטן איר פאָקוס און אנגעהויבן פארהאנדלען דירעקט מיט דעם ארכי-מערדער אדאלף אייכמאן און אנדערע עס-עס אפיצירן ווי קורט בעכער און [[דיטער וויסליצעני]]. | ||
| שורה 25: | שורה 25: | ||
כאָטש מען האָט צוערשט צוגעזאָגט זיי צו פירן דירעקט קיין שווייץ, איז די באַן אָנגעקומען קיין [[בערגן־בעלזן]] קאָנצענטראַציע־לאַגער, וואו די אידן זענען געהאַלטן געוואָרן אַלס משכונות פאַר עטליכע חדשים. דאָרטן זענען די פּאַסאַזשירן געהאַלטן געוואָרן אין אַ ספּעציעלן סעקציע ("אונגאַרנלאַגער"){{הערה|שם=USHMM|https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/rudolf-rezsoe-kasztner}}. דורך נאָך פאַרהאַנדלונגען זענען צוויי גרופּעס פון די פּאַסאַזשירן ענדליך באַפרייט געוואָרן: אין אויגוסט 1944 איז די ערשטע גרופּע פון 318 אידן באַפרייט געוואָרן, און די איבריגע 1,368 זענען אנגעקומען קיין שווייץ אין דעצעמבער 1944. | כאָטש מען האָט צוערשט צוגעזאָגט זיי צו פירן דירעקט קיין שווייץ, איז די באַן אָנגעקומען קיין [[בערגן־בעלזן]] קאָנצענטראַציע־לאַגער, וואו די אידן זענען געהאַלטן געוואָרן אַלס משכונות פאַר עטליכע חדשים. דאָרטן זענען די פּאַסאַזשירן געהאַלטן געוואָרן אין אַ ספּעציעלן סעקציע ("אונגאַרנלאַגער"){{הערה|שם=USHMM|https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/rudolf-rezsoe-kasztner}}. דורך נאָך פאַרהאַנדלונגען זענען צוויי גרופּעס פון די פּאַסאַזשירן ענדליך באַפרייט געוואָרן: אין אויגוסט 1944 איז די ערשטע גרופּע פון 318 אידן באַפרייט געוואָרן, און די איבריגע 1,368 זענען אנגעקומען קיין שווייץ אין דעצעמבער 1944. | ||
קאסטנער איז אויך געווען אינוואלווד אין הסטת 20,000 אידן קיין שטראסהוף אנשטאט אוישוויץ{{הערה|{{לינק|אדרעס=https://www.het.org.uk/news-and-events/blog/entry/the-kasztner-train-a-personal-perspective|שרייבער=Tomi Komoly|קעפל=The Kasztner train – a personal perspective|זייטל=Holocaust Educational Trust Blog|דאטום=05 October 2017}}}}{{הערה|{{לינק|קעפל=The Kasztner Controversy|דאטום=January 2, 2010|זייטל=My Jewish Learning|שרייבער=Shoshana Olidort}}}}. | |||
==קאנטראווערסיעס און באשולדיגונגען== | ==קאנטראווערסיעס און באשולדיגונגען== | ||
| שורה 40: | שורה 42: | ||
אין יאר תשי"ג האָט מלכיאל גרינוואַלד, אן אלטער איד אין ירושלים וואָס האָט פאַרלוירן פילע קרובים אין חורבן, פאַרשפּרייט אַ פּאַמפלעט וואָס האָט אפן באשולדיגט קאַסטנער אין קאָלאַבאָראַציע מיט די נאַציס. | אין יאר תשי"ג האָט מלכיאל גרינוואַלד, אן אלטער איד אין ירושלים וואָס האָט פאַרלוירן פילע קרובים אין חורבן, פאַרשפּרייט אַ פּאַמפלעט וואָס האָט אפן באשולדיגט קאַסטנער אין קאָלאַבאָראַציע מיט די נאַציס. | ||
די מדינה האָט דאָן אַריינגעגעבן אַ קלאַגע קעגן גרינוואַלד פאר פארלוימדונג. דער פּראָצעס, געפירט דורך ריכטער בנימין הלוי, איז געווען אַ פּאָליטישער סענזאַציע, ספּעציעל נאָך דעם ווי גרינוואַלד'ס אַדוואָקאַט, שמואל תמיר, האָט באַוויזן צו פאַרוואַנדלען דעם משפט אין אן אָנקלאַגע קעגן קאַסטנער'ן און דער גאַנצער ציוניסטישער מפּא"י רעגירונג, אַרויסברענגענדיג זייערע אַקטיוויטעטן אין דער צייט פונעם חורבן. | די מדינה האָט דאָן אַריינגעגעבן אַ קלאַגע קעגן גרינוואַלד פאר פארלוימדונג. דער פּראָצעס, געפירט דורך ריכטער בנימין הלוי, איז געווען אַ נאציאנאלער פּאָליטישער סענזאַציע, ספּעציעל נאָך דעם ווי גרינוואַלד'ס אַדוואָקאַט, שמואל תמיר, האָט באַוויזן צו פאַרוואַנדלען דעם משפט אין אן אָנקלאַגע קעגן קאַסטנער'ן און דער גאַנצער ציוניסטישער מפּא"י רעגירונג, אַרויסברענגענדיג זייערע אַקטיוויטעטן אין דער צייט פונעם חורבן. | ||
די הויפּט־אַרגומענטן קעגן קאַסטנער זענען געווען: מיטאַרבעטן מיט די נאַציס (אַריינגערעכנט אייכמאַן און בעכער), העלפן צוגרייטן די השמדה פון די אונגאַרישע אידן דורך פאַרשטילן די ידיעות וועגן אוישוויץ צו ראַטעווען די פּאַסאַזשירן פון דער באַן, און ראַטעווען דעם נאַצי קורט בעכער נאָך דער מלחמה דורך געבן אַ גוטע עדות. נאָך דער מלחמה האָט קאַסטנער געגעבן אַן עדות לטובת קורט בעכער, אַז ער איז געווען אַ מענטש וואָס האָט געפּרואווט העלפן אידן, דאָס האָט געהאָלפן בעכער צו אַנטלויפן פון משפּט. קאַסטנער האָט דאָס ערשטנס געלייקנט אונטער שבועה. | די הויפּט־אַרגומענטן קעגן קאַסטנער זענען געווען: מיטאַרבעטן מיט די נאַציס (אַריינגערעכנט אייכמאַן און בעכער), העלפן צוגרייטן די השמדה פון די אונגאַרישע אידן דורך פאַרשטילן די ידיעות וועגן אוישוויץ צו ראַטעווען די פּאַסאַזשירן פון דער באַן, און ראַטעווען דעם נאַצי קורט בעכער נאָך דער מלחמה דורך געבן אַ גוטע עדות. נאָך דער מלחמה האָט קאַסטנער געגעבן אַן עדות לטובת קורט בעכער, אַז ער איז געווען אַ מענטש וואָס האָט געפּרואווט העלפן אידן, דאָס האָט געהאָלפן בעכער צו אַנטלויפן פון משפּט. קאַסטנער האָט דאָס ערשטנס געלייקנט אונטער שבועה. | ||
| שורה 50: | שורה 52: | ||
דער ריכטער הלוי האָט שפּעטער זיך געוויינט אויפן באַנוץ פון די ווערטער "פאַרקויפט זיין נשמה צום שטן". אַ בריוו פון קאַסטנער'ס מוטער, העלען קאַסטנער (געשריבן דורך זיין ברודער אַברהם אין איר נאָמען), איז אַנטדעקט געוואָרן, וואָס האָט באַשולדיגט הלוי'ן אַלס שולדיג אין זיין זון'ס רצח{{הערה|{{הספרנים||"מי יתן ואלוהים ישלם לך כגמולך": הפתק מאימו של ישראל קסטנר לשופט בנימין הלוי|podcast-kastner|מערץ 16, 2022}}}}. | דער ריכטער הלוי האָט שפּעטער זיך געוויינט אויפן באַנוץ פון די ווערטער "פאַרקויפט זיין נשמה צום שטן". אַ בריוו פון קאַסטנער'ס מוטער, העלען קאַסטנער (געשריבן דורך זיין ברודער אַברהם אין איר נאָמען), איז אַנטדעקט געוואָרן, וואָס האָט באַשולדיגט הלוי'ן אַלס שולדיג אין זיין זון'ס רצח{{הערה|{{הספרנים||"מי יתן ואלוהים ישלם לך כגמולך": הפתק מאימו של ישראל קסטנר לשופט בנימין הלוי|podcast-kastner|מערץ 16, 2022}}}}. | ||
===אטענטאט און | ===אטענטאט און אפיל=== | ||
[[טעקע:Kasztner Rezső tábla, Budapest V. kerület, Váci utca.jpg|קליין]] | [[טעקע:Kasztner Rezső tábla, Budapest V. kerület, Váci utca.jpg|קליין]] | ||
די שווערע אטמאספער נאך דעם פסק האט געפירט צו טראגישע רעזולטאטן. די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז (1957) איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין{{הערה|{{לינק|קעפל=Three Found Guilty of Assassinating Dr. Kastner; Sentenced to Life|אדרעס=https://www.jta.org/archive/three-found-guilty-of-assassinating-dr-kastner-sentenced-to-life|זייטל=Jewish Telegraphic Agency|דאטום=January 8, 1958}}}}. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה. | די שווערע אטמאספער נאך דעם פסק האט געפירט צו טראגישע רעזולטאטן. די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז (1957) איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע עקסטרעם-רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין{{הערה|{{לינק|קעפל=Three Found Guilty of Assassinating Dr. Kastner; Sentenced to Life|אדרעס=https://www.jta.org/archive/three-found-guilty-of-assassinating-dr-kastner-sentenced-to-life|זייטל=Jewish Telegraphic Agency|דאטום=January 8, 1958}}}}. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה. | ||
נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ|העכסטע געריכט]] אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס פסק. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אים ריינגעוואַשן פון דער | נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ|העכסטע געריכט]] אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס פסק. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אים ריינגעוואַשן פון דער באַשולדיגונג פון קאָלאַבאָראַציע, זאָגנדיג אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע באַדינגונגען און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות{{הערה|{{לינק|קעפל=Israel Supreme Court Clears Dr. Kastner of Collaboration with Nazis|אדרעס=https://www.jta.org/archive/israel-supreme-court-clears-dr-kastner-of-collaboration-with-nazis|זייטל=Jewish Telegraphic Agency|דאטום=January 16, 1958}}}}. פונדעסטוועגן, האָבן אַלע פינף שופטים איינשטימיג באַשטעטיגט אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה. | ||
==לעגאט== | |||
די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי [[אסקאר שינדלער|אָסקאַר שינדלער]], בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה|{{לינק|שרייבער=|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/|זייטל=Unpacked|דאטום=April 11, 2022}}}}. | די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי [[אסקאר שינדלער|אָסקאַר שינדלער]], בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה|{{לינק|שרייבער=|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/|זייטל=Unpacked|דאטום=April 11, 2022}}}}. | ||
==ביבליאגראפיע== | |||
*Ladislaus Löb, Dealing with Satan, 2008 | |||
*Anna Porter, Kasztner's Train, 2007 | |||
==דרויסנדיגע לינקס== | ==דרויסנדיגע לינקס== | ||