בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,525
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה |
||
| שורה 9: | שורה 9: | ||
==טעטיגקייטן דורכאויס דעם חורבן== | ==טעטיגקייטן דורכאויס דעם חורבן== | ||
נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן. | נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן. אין 1942 האָט זיך קאַסטנער אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט, וואו ער איז געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה|שם=יודאיקע}}. | ||
קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}. | קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}. | ||
| שורה 19: | שורה 19: | ||
נאָכן דורכפאַל פון בראַנד'ס מיסיע, האָט קאַסטנער איבערגענומען די הויפּט ראָלע אין די פאַרהאַנדלונגען מיט אייכמאַן און קורט בעכער, אַן עס־עס אָפיציר און [[היינריך הימלער]]'ס עקאָנאָמישער שליח, בעת וועלכע די מאַסן־דעפּאָרטאַציעס פון אונגאַרישע אידן קיין אוישוויץ האָבן זיך אָנגעהויבן אין מאי 1944, צילנדיג צו ראַטעווען אַ קלענערע גרופּע אידן. עס איז עווענטועל דערגרייכט געווארן אַן אָפּמאַך צו ראַטעווען אַרויסצופירן אַ גרופּע אידן קיין שווייץ, קעגן אַן אויסלייז פון בערך $1,000 פּער קאָפּ, אין גאָלד, דיאַמאַנטן און געלט. קאַסטנער האָט פאַרקויפט 150 פּלעצער פאַר רייכע אידן, כּדי צו פינאַנצירן דעם רעשט פון דער גרופּע. | נאָכן דורכפאַל פון בראַנד'ס מיסיע, האָט קאַסטנער איבערגענומען די הויפּט ראָלע אין די פאַרהאַנדלונגען מיט אייכמאַן און קורט בעכער, אַן עס־עס אָפיציר און [[היינריך הימלער]]'ס עקאָנאָמישער שליח, בעת וועלכע די מאַסן־דעפּאָרטאַציעס פון אונגאַרישע אידן קיין אוישוויץ האָבן זיך אָנגעהויבן אין מאי 1944, צילנדיג צו ראַטעווען אַ קלענערע גרופּע אידן. עס איז עווענטועל דערגרייכט געווארן אַן אָפּמאַך צו ראַטעווען אַרויסצופירן אַ גרופּע אידן קיין שווייץ, קעגן אַן אויסלייז פון בערך $1,000 פּער קאָפּ, אין גאָלד, דיאַמאַנטן און געלט. קאַסטנער האָט פאַרקויפט 150 פּלעצער פאַר רייכע אידן, כּדי צו פינאַנצירן דעם רעשט פון דער גרופּע. | ||
די באַן, וואָס איז גערופן געוואָרן דער "קאַסטנער טראַנספּאָרט" אָדער "רכבת המיוחסים" און וואס קאסטנער אליין האט אנגערופן "תיבת נוח"{{הערה|[https://digitalcommons.bard.edu/hapl_marginalia_all/347/ Der Kastner-Bericht über Eichmanns Menschenhandel in Ungarn], Munich 1961, p. 130–132}}, האָט פאַרלאָזט [[בודאפעשט|בודאַפּעסט]] דעם 30סטן יוני 1944, מיט ארום 1,684 אידן. די פּאַסאַזשירן זענען געוואָרן אויסגעקליבן דורך אַ קאָמיטעט, און זענען געווען אַ סך־הכּל פון אַ סך שיכטן פון דער אונגאַרישער אידישער געזעלשאַפט. זיי האָבן אַריינגערעכנט רייכע אידן (וועלכע האָבן פינאַנצירט די אַנדערע), ציוניסטישע פירער, אינטעלעקטואַלן, רבנים, | די באַן, וואָס איז גערופן געוואָרן דער "קאַסטנער טראַנספּאָרט" אָדער "רכבת המיוחסים" און וואס קאסטנער אליין האט אנגערופן "תיבת נוח"{{הערה|[https://digitalcommons.bard.edu/hapl_marginalia_all/347/ Der Kastner-Bericht über Eichmanns Menschenhandel in Ungarn], Munich 1961, p. 130–132}}, האָט פאַרלאָזט [[בודאפעשט|בודאַפּעסט]] דעם 30סטן יוני 1944, מיט ארום 1,684 אידן. די פּאַסאַזשירן זענען געוואָרן אויסגעקליבן דורך אַ קאָמיטעט, און זענען געווען אַ סך־הכּל פון אַ סך שיכטן פון דער אונגאַרישער אידישער געזעלשאַפט. זיי האָבן אַריינגערעכנט רייכע אידן (וועלכע האָבן פינאַנצירט די אַנדערע), ציוניסטישע פירער, אינטעלעקטואַלן, רבנים, אָרעמעלייט, יתומים, און קרובים פון קאַסטנער (ווי זיין משפּחה און 388 מענטשן פון זיין היים־שטאָט קלוזש). | ||
דער מערסט באקאנטער פערזאן אויף דער באן איז געווען דער סאטמארער רבי, [[רבי יואל טייטלבוים]], וועמען קאסטנער האט אריינגענומען אין דער רשימה. עס ווערט דערציילט אז זיין ארייננעמען אויף דער רשימה איז געווען א תנאי פון די ארטאדאקסישע עסקנים אדער צוליב א חלום וואס קאסטנער'ס שווער, יוסף פישער, האט געהאט{{הערה|[[סענדער דייטש]], געברענגט [https://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?p=286299#p286299 דא אויף אייוועלט]}}. דער טאג פון דער באפרייאונג (כ"א כסלו) ווערט ביז היינט געפייערט אין סאטמאר אלס א יום טוב. | דער מערסט באקאנטער פערזאן אויף דער באן איז געווען דער סאטמארער רבי, [[רבי יואל טייטלבוים]], וועמען קאסטנער האט אריינגענומען אין דער רשימה. עס ווערט דערציילט אז זיין ארייננעמען אויף דער רשימה איז געווען א תנאי פון די ארטאדאקסישע עסקנים אדער צוליב א חלום וואס קאסטנער'ס שווער, יוסף פישער, האט געהאט{{הערה|[[סענדער דייטש]], געברענגט [https://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?p=286299#p286299 דא אויף אייוועלט]}}. דער טאג פון דער באפרייאונג (כ"א כסלו) ווערט ביז היינט געפייערט אין סאטמאר אלס א יום טוב. | ||
| שורה 32: | שורה 32: | ||
קאַסטנער'ס פאַרטיידיגער האָבן געטענהט אַז אינפאָרמאַציע איז שוין געווען ברייט צוטריטליך, און אַז אין יענע צייטן זענען דעפּאָרטאַציעס געווען שווער צו אַנטקעגן שטעלן. אַן אָפענע וואָרענונג וואָלט נאָר געבראַכט פּאַניק און געשטעלט אַלע רעטונגס־פּרואוון אין סכנה, ווייל די נאַציס האָבן געפאָדערט שטילקייט אַלס תנאי. זיין איינשטימונג צו שווייגן איז געווען אַ רעכענונג צו ראַטעווען לכל הפּחות די פּאַסאַזשירן פונעם באַן. מארטין גילבערט האָט געשריבן אַז קאַסטנער איז געווען אַ קרבן פון אייכמאַנ'ס ברוטאַלער פאַרנאַרונג, און נישט קיין פאַררעטער{{הערה|{{לינק|שרייבער=Sir Martin Gilbert|קעפל=A dupe not a villain. The evidence shows Kasztner was fooled by the Nazis into betraying Hungary's Jews|אדרעס=https://www.martingilbert.com/blog/a-dupe-not-a-villain-the-evidence-shows-kasztner-was-fooled-by-the-nazis-into-betraying-hungarys-jews/|זייטל=The Jewish Chronicle|דאטום=19 June 2009}}}}. | קאַסטנער'ס פאַרטיידיגער האָבן געטענהט אַז אינפאָרמאַציע איז שוין געווען ברייט צוטריטליך, און אַז אין יענע צייטן זענען דעפּאָרטאַציעס געווען שווער צו אַנטקעגן שטעלן. אַן אָפענע וואָרענונג וואָלט נאָר געבראַכט פּאַניק און געשטעלט אַלע רעטונגס־פּרואוון אין סכנה, ווייל די נאַציס האָבן געפאָדערט שטילקייט אַלס תנאי. זיין איינשטימונג צו שווייגן איז געווען אַ רעכענונג צו ראַטעווען לכל הפּחות די פּאַסאַזשירן פונעם באַן. מארטין גילבערט האָט געשריבן אַז קאַסטנער איז געווען אַ קרבן פון אייכמאַנ'ס ברוטאַלער פאַרנאַרונג, און נישט קיין פאַררעטער{{הערה|{{לינק|שרייבער=Sir Martin Gilbert|קעפל=A dupe not a villain. The evidence shows Kasztner was fooled by the Nazis into betraying Hungary's Jews|אדרעס=https://www.martingilbert.com/blog/a-dupe-not-a-villain-the-evidence-shows-kasztner-was-fooled-by-the-nazis-into-betraying-hungarys-jews/|זייטל=The Jewish Chronicle|דאטום=19 June 2009}}}}. | ||
נאך דער מלחמה איז קאסטנער אויך קריטיקירט געווארן פארן געבן א פאזיטיווע עדות'שאפט לטובת דעם נאצי אפיציר קורט בעכער ביים | נאך דער מלחמה איז קאסטנער אויך קריטיקירט געווארן פארן געבן א פאזיטיווע עדות'שאפט לטובת דעם נאצי אפיציר קורט בעכער ביים נירנבערג פראצעס, וואס האט געהאלפן באפרייען דעם קרימינאל פון שטראף. | ||
==דער משפט== | ==דער משפט== | ||
| שורה 49: | שורה 49: | ||
===אטענטאט און לעגאט=== | ===אטענטאט און לעגאט=== | ||
די שווערע אטמאספער נאך דעם פסק האט געפירט צו טראגישע רעזולטאטן. די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין{{הערה|{{לינק|קעפל=Three Found Guilty of Assassinating Dr. Kastner; Sentenced to Life|אדרעס=https://www.jta.org/archive/three-found-guilty-of-assassinating-dr-kastner-sentenced-to-life|זייטל=Jewish Telegraphic Agency|דאטום=January 8, 1958}}}}. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה. | די שווערע אטמאספער נאך דעם פסק האט געפירט צו טראגישע רעזולטאטן. די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז (1957) איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין{{הערה|{{לינק|קעפל=Three Found Guilty of Assassinating Dr. Kastner; Sentenced to Life|אדרעס=https://www.jta.org/archive/three-found-guilty-of-assassinating-dr-kastner-sentenced-to-life|זייטל=Jewish Telegraphic Agency|דאטום=January 8, 1958}}}}. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה. | ||
נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ|העכסטע געריכט]] אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס פסק. די פיר פון פינף ריכטער האָבן | נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ|העכסטע געריכט]] אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס פסק. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אים ריינגעוואַשן פון דער באַשולדיקונג פון קאָלאַבאָראַציע, זאָגנדיג אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע באַדינגונגען און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות{{הערה|{{לינק|קעפל=Israel Supreme Court Clears Dr. Kastner of Collaboration with Nazis|אדרעס=https://www.jta.org/archive/israel-supreme-court-clears-dr-kastner-of-collaboration-with-nazis|זייטל=Jewish Telegraphic Agency|דאטום=January 16, 1958}}}}. פונדעסטוועגן, האָבן אַלע פינף שופטים איינשטימיג באַשטעטיגט אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה. | ||
די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי [[אסקאר שינדלער|אָסקאַר שינדלער]], בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה|{{לינק|שרייבער=|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/|זייטל=Unpacked|דאטום=April 11, 2022}}}}. | די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי [[אסקאר שינדלער|אָסקאַר שינדלער]], בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה|{{לינק|שרייבער=|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/|זייטל=Unpacked|דאטום=April 11, 2022}}}}. | ||
| שורה 58: | שורה 58: | ||
*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name | *https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name | ||
*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords | *https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords | ||
*https://www.ushmm.org/online/hsv/source_view.php?SourceId=20526 | |||
==רעפערענצן== | |||
{{רעפערענצן}} | |||