אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "דרעפט:באטאניק"

דרעפט:באטאניק (זעט מקור)

רעוויזיע פון 00:55, 16 יאנואר 2026

901 בייטן צוגעלייגט , פרייטאג 00:55

קיין רעדאגירונג באמערקונג

וויזועלוויקיטעקסט

יצחק

31

רעדאגירונגען

@@ שורה 2: / שורה 2: @@
 <!-- הייבט אן רעדאגירן אונטער די שורה -->
-'''באטאניק''' איז א טייל פון די ביאלאגישע וויסנשאפט וואס גיבט זיך אפ מיט אלעס ארום דער חכמה פון [[פלאנץ|פלאנצן]] און געוויקסן, בלומען און ביימער, איר אנטוויקלונג, וויאזוי זי וואקסט, אירע [[פרוכט]], אא"ו.
+'''באטאניק''' (פון גריכיש: botane – גראז אדער פיטער) איז דער צווייג פון ביאלאגיע וואס געפינט זיך אין די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון פלאנצן. די חכמה נעמט אריין דאס פארשן די סטרוקטור, וואוקס, רעפּראָדוקציע, מעטאַבאָליזם, אנטוויקלונג, קרענק, און די כעמישע אייגנשאפטן פון געוויקסן.
-א וויכטיגער חלק פון באטאניק איז די וויסנשאפט וואס טיילט איין די [[געוויקסן]] אין גרופעס. נאך אן אפצווייג פון דער באטאניק איז די פיזיאלאגיע פון די געוויקסן, וואס שטודירט דעם מעטאבאליזם, די באוועגונג פון געוויקסן און אזוי ווייטער.
-די שטודיע פון פלאנצן איז לעבנס-וויכטיג ווייל זיי זענען א פונדעמענטאלע טייל פון לעבן אויף דער ערד, פראדוצירנדיג עסנווארג און זויערשטאף, דורך וואס מענטשן און אנדערע באשעפענישן קענען לעבן. די געוויקסן טוען איינזאפן קוילן-שטאף (קארבאן דיאקסייד) און געבן ארויס זויער-שטאף (אקסעגין). אויך טוען געוויקסן צוזאמהאלטן די ערד און פארמיידן פארשוועמונגען.
+== הויפט אפצווייגן אין באטאניק ==
+די מאדערנע באטאניק איז א ברייטע פעלד וואס טיילט זיך אין עטליכע ספעציאליזאציעס:
+'''פלאנץ-ציטאָלאָגיע''': די שטודיע פון די צעלן פון פלאנצונגען.
-== היסטאָריע ==
+'''פלאנץ-אנאטאמיע:''' די שטודיע פון די אינערליכע סטרוקטור (ווארצלען, שטאם, בלעטער).
-אנגעהויבן פון די אור-אלטע צייטן איז די מענטשהייט געווען אינטערעסירט איבער געוויקסן, וויאזוי זיי צו פארוואנדלען אין עסן, וויאזוי זיי צו נוצן פאר היילונגען, אא"ו. אין מצרים און אין בבל האט מען געשריבן פארפירוסן מיט נעמען פון הייל-געוויקסן. אויך אין כינע און אין אינדיע האט מען געשריבן וועגן מעדיצין.
+'''פלאנץ-פיזיאלאגיע:''' וויאזוי דער פלאנצונג פונקציאנירט (ווי למשל פאטאסינטעז און אטעמען).
-ביי די גריכן איז געווען א פילאזאף [[טהעאפראסטוס]], אַ תלמיד פון [[אריסטאטעלעס]], וועלכער האָט געשריבן צוויי ביכער וועגן געוויקסן. מענטשן רופן אים ביז הײנט "דער פאָטער פון באטאניק".
+'''טאקסאנאמיע''' (Taxonomy): די קלאסיפיקאציע און נאמען-געבונג פון פלאנצונגען אין גרופעס און משפחות.
-אין די 18טע יאָרהונדערט האָט דער שוועדישער געלערנטער קאַראָלוס ליננעוס אַײנגעפירט אַ סיסטעם פון לאַטיינישע נעמען פאַר יעדן געוויקס, וואס איז נאָך די אנגענומענע וועג פון קלאסיפיקאציע ביז היינט.
+'''פלאנץ-עקאלאגיע:''' די באציאונג צווישן פלאנצונגען און זייער סביבה.
-== נושאים אין באטאניקע  ==
+== די וויכטיגקייט פון פלאנצונגען פארן לעבן ==
+פלאנצונגען זענען דער יסוד פון כמעט אלע לעבהאפט אויף דער ערד צוליב צוויי הויפט סיבות:
-אין די לערע פון באטאניקע לערנט מען וויאזוי געוויקסן ווערן אָרגאַניזירט: צו וועלכע משפּחה אָדער קאַטעגאָריע זיי געהערן; וויאזוי זיי זעען אויס: די סטרוקטור, די רויזן, בלומען און זאמען; וויאזוי זיי לעבן: פאָטאָסינטעז, באוואסערן, רעאַקציעס אויף זון און קלימאַט; די היסטאריע און אנטוויקלונג פון געוויקסן במשך די יארן און כעמיע פון געוויקסן, מיט'ן שטודירן סובסטאַנצן וואָס קענען היילן אָדער שאַפן נײע מעדיצינען.
+'''פאטאסינטעז''' (Photosynthesis): פלאנצונגען זענען די איינציגסטע באשעפענישן וואס קענען פארוואנדלען זון-ליכט אין ענערגיע (צוקער). דורך דעם פראצעס נעמען זיי אריין קארבאן-דיאקסייד און לאזן ארויס זויערשטאף (Oxygen), וואס איז קריטיש פאר'ן אטעמען פון מענטשן און חיות.
+די שפייז-קייט: כמעט אלע עסנווארג וואס מענטשן עסן קומט אדער דירעקט פון פלאנצונגען (תבואה, פרוכט, גרינצייג) אדער פון חיות וואס האבן געגעסן פלאנצונגען.
+== היסטאָרישע אנטוויקלונג ==
+'''אור-אלטע צייטן:''' שוין טויזנטער יארן צוריק האבן מענטשן קלאסיפיצירט פלאנצונגען לויט זייער ניצן פאר עסן אדער רפואה.
+'''די גריכישע תקופה:''' טעאָפראַסטוס (Theophrastus), א תלמיד פון [[אריסטו|אריסטאטעלעס]], ווערט באטראכט אלס דער "פאטער פון באטאניק" ווייל ער האט געשריבן די ערשטע וויסנשאפטלעכע חיבורים אויף געוויקסן.
+'''די רענעסאנס און מאדערנע תקופה:''' מיט דער דערפינדונג פונעם מיקראסקאפ אין דעם 17טן יארהונדערט, האט מען אנגעהויבן פארשטיין די צעל-סטרוקטור. אין 1735 האט קארל לינעוס איינגעפירט די בינאמינאלע נאמענקלאטור (צוויי-נעמען סיסטעם) וואס ווערט גענוצט ביז היינט.
+== באטאניק אין הלכה ==
+די חכמה פון באטאניק שפילט א גרויסעראלע אין אידישקייט, בפרט אין די מצוות התלויות בארץ.
+'''הלכות כלאים:''' פארלאנגט א פונקטליכע ידיעה וועלכע געוויקסן געהערן צו די זעלבע פאמיליע.
+'''סימני אילן:''' חז"ל האבן געגעבן סימנים צו דערקענען א בוים קעגן א ירק (גראז) פאר די ברכה "בורא פרי העץ" און פאר איסור ערלה.
+'''חכמת שלמה המלך:''' דער פסוק זאגט אויף שלמה המלך "'''וידבר על העצים מן הארז אשר בלבנון ועד האזוב אשר יצא בקיר'''", וואס ווייזט אז ער האט פארשטאנען די גאנצע חכמה פון באטאניק ביז די טיפסטע דעטאלן.
 == היינטצייטיגע פארשונעגן  ==