אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "דרעפט:טאלעראנץ-פאטענט"
(בס"ד) |
אין תקציר עריכה |
||
| (6 צווישנדיגע ווערסיעס פונעם זעלבן באַניצער נישט געוויזן) | |||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
{{דעסקריפציע|רעליגיעזע רעפארם פון קייסער יאזעף דער צווייטער}} | {{דרעפט}} | ||
[[טעקע:עמוד השער של כתב הסובלנות ליהודים 1782.jpg|קליין|דער טאלעראנץ | {{דעסקריפציע|רעליגיעזע רעפארם פון קייסער יאזעף דער צווייטער פון 1782}} | ||
דער '''טאלעראנץ-עדיקט''' איז א דעקרעט פון | [[טעקע:עמוד השער של כתב הסובלנות ליהודים 1782.jpg|קליין|דער טאלעראנץ-עדיקט פון תקמ"ב]] | ||
דער '''טאלעראנץ-עדיקט''' ([[דייטש]]: '''Toleranzedikt''') איז געווען א דעקרעט פון רעליגיעזע רעפארם ארויסגעגעבן דורך דער קייסער פון די "הייליגע רוימישע אימפעריע" {{רנ|יאזעף|2|לינק=יא}} פון דער [[האפסבורגער הויז|האבסבורגער]] מאנארכיע, אום ט"ז טבת תקמ"ב (יאנואר 2, 1782) צו רעגולירן דעם סטאטוס פון אידן אין [[וויען]] און נידעריגער [[עסטרייך]] (און דערנאך פאר אנדערע פראווינצן פון דער [[האפסבורגער הויז|האבסבורג]]ער אימפעריע), זיי צו באפרייען פון פילע דיסקרימינאטארישע באגרעניצונגען. | |||
די ענדגילטיגע ווערסיע איז געווען ווייניגער ליבעראל ווי יאזעף דער צווייטער'ס אריגינעלע דרעפט. דער טאלעראנץ | דער דאָזיגער עדיקט איז געווען אַ טייל פון זיין ברייטער רעפאָרם-פּאָליטיק, באַקאַנט ווי יאָזעפיניזם, וואָס האָט געצילט צו פאַרוואַנדלען די עסטרייכישע מאָנאַרכיע אין אַן אויפגעקלערטער און מאָדערנער מלוכה. דער הויפּט-ציל פון דעם עדיקט איז געווען צו מאַכן די אידישע באַפעלקערונג "נוצליך פאַר דער מלוכה" דורך בילדונג און עקאָנאָמישע פרייהייט. | ||
==היסטאָרישער הינטערגרונט== | |||
פאַר דעם עדיקט איז די לאַגע פון די אידן אין די עסטרייכישע לענדער געווען זייער שווער. די קייסערין מאַריאַ טערעזאַ, יאָזעפ'ס מוטער, האָט געהאַט אַ שטאַרקע פיינטשאַפט צו אידן און האָט זיי באַטראַכט ווי אַ "פּלאָג" פאַר דער געזעלשאַפט. אידן האָבן געלעבט אָפּגעזונדערט פון די קריסטן, האָבן נישט געטאָרט посеנדיקן אומבאַוועגליכע אייגנס, און זענען געווען באַגרענעצט אין זייערע פּרנסות. | |||
נאָך איר טויט אין 1780, האָט יאָזעף דער צווייטער אָנגעהויבן איינפירן רעפאָרמען אין דעם גייסט פון דער אויפקלערונג. אין 1781 האָט ער אַרויסגעגעבן דעם "פּאַטענט פון טאָלעראַנץ" פאַר פּראָטעסטאַנטן און אָרטאָדאָקסישע קריסטן, און ערשט נאָכדעם האָט ער אויסגעברייטערט די רעליגיעזע פרייהייט אויך צו די אידן. | |||
די ענדגילטיגע ווערסיע איז געווען ווייניגער ליבעראל ווי יאזעף דער צווייטער'ס אריגינעלע דרעפט. דער טאלעראנץ עדיקט, האט באשטעטיגט די עקזיסטירנדע באגרעניצונגען קעגן יעדן פארגרעסערונג אין דער צאל פון טאלערירטע אידן; זיי זענען אבער געמוטיגט געווארן זיך צו פארנעמען מיט גרויסע געשעפטן, אויפצושטעלן פאבריקן, און זיך אויסלערנען פאכן (כאטש ווערן פאכלייט איז געבליבן פארבאטן); צו גרינדן [[שולע]]ס און שטודירן אין [[אוניווערזיטעט]]ן. די העכערע קלאס אידן זענען געמוטיגט געווארן זיך צו אינטעגרירן געזעלשאפטליך. | |||
דער אפּשליסנדע ארטיקל האט געבעטן די אידן צו זיין דאנקבאר און נישט צו מיסברויכן זייערע פּריווילעגיעס, בפרט נישט עפנטליך צו באליידיגן קריסטנטום, אן עבירה וואס וועט פירן צו ארויסטרייבונג. גלייכצייטיג וועט באליידיגונג, אדער געוואלדטאטן, קעגן א אידן ווערן באשטראפט. | דער אפּשליסנדע ארטיקל האט געבעטן די אידן צו זיין דאנקבאר און נישט צו מיסברויכן זייערע פּריווילעגיעס, בפרט נישט עפנטליך צו באליידיגן קריסטנטום, אן עבירה וואס וועט פירן צו ארויסטרייבונג. גלייכצייטיג וועט באליידיגונג, אדער געוואלדטאטן, קעגן א אידן ווערן באשטראפט. | ||
מיט איר מאטיוו צו מאכן די אידן נוצליך פאר דער געזעלשאפט און דער מדינה דורך [[בילדונג]] און די אפּשאפונג פון די עקאנאמישע באגרעניצונגען, האט דער טאלעראנץ-עדיקט באווירקט אויף א סך יענע-צייטיגע | מיט איר מאטיוו צו מאכן די אידן נוצליך פאר דער געזעלשאפט און דער מדינה דורך [[בילדונג]] און די אפּשאפונג פון די עקאנאמישע באגרעניצונגען, האט דער טאלעראנץ-עדיקט באווירקט אויף א סך יענע-צייטיגע געזעצגעבונג אין דייטשלאנד. | ||
כאטש עס איז געווארן באגריסט דורך [[נפתלי הירץ וויזעל|נ"ה ווייזל]] און אנדערע משפיעים פון [[השכלה]], איז עס באטראכט געווארן מיט זארג אין קאנסערוואטיווע אידישע קרייזן, בפרט דורך [[רבי יחזקאל לאנדא]], וואס האט עס באצייכנט ווי א "גזירה"; ספעציעל האט אים באאומרואיגט דעם באפעל, אז ביז צוויי יאר וועט קיין דאקומענט אויף לשון-קודש נישט זיין לעגאל גילטיג. אפילו [[משה מענדלסאן]] האט אויסגעדריקט זארג איבער דעם נייעם טיפּ פון קריסטליכן לאָקערונג. פונדעסטוועגן, איז דער עדיקט געווען א וויכטיגער מיילשטיין אויפן וועג צו פולער [[עמאנציפאציע]]. | |||
==דרויסנדיגע לינקס== | |||
* [https://www.google.co.il/books/edition/Toleranzedikt/4MpKAAAAcAAJ?hl=iw&gbpv=1&pg=PP5&printsec=frontcover דער טאלעראנץ-עדיקט פון תקמ"ב], אויף גוגל בוקס | |||
* [https://ghdi.ghi-dc.org/sub_document_s.cfm?document_id=3648 דער טאלעראנץ-עדיקט איבערגעזעצט אין ענגליש] | |||
* [https://encyclopedia.yivo.org/article/175 Josephinian Reforms], ייווא ענציקלאפעדיע | |||
[[קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע]] | |||
[[קאַטעגאָריע:עסטרייך]] | |||
[[קאַטעגאָריע:דייטשלאנד]] | |||
[[קאַטעגאָריע:געזעץ]] | |||
[[קאַטעגאָריע:דאקומענטן]] | |||
[[קאַטעגאָריע:18טער יארהונדערט]] | |||
[[קאַטעגאָריע:1780ער]] | |||
[[he:כתב הסובלנות של יוזף השני]] | |||
יעצטיגע רעוויזיע זינט 04:08, 5 יאנואר 2026
 |
דאס איז א דרעפט ארטיקל. עס איז אַן אַרבעט אין פּראָגרעס וואָס איז אָפן פאַר רעדאַגירונג דורך סיי וועם. ווען דער דרעפט איז פארטיג, ביטע גייט איבער דעם אריבערפירן טשעקליסט, זיכער צו מאכן אז עס איז גרייט. דערנאך קענט איר בעטן פון די דרעפט אריבערפירער אז זיי זאלן עס איבערגיין און אריבערפירן צום הויפט געביט. (אייער בקשה וועט פובליצירט ווערן אין המכלול:אריבערפירן דרעפטס, און דארט וועט אויך ערשיינען דער ענטפער - אויב פעלט אויס). |
דער טאלעראנץ-עדיקט (דייטש: Toleranzedikt) איז געווען א דעקרעט פון רעליגיעזע רעפארם ארויסגעגעבן דורך דער קייסער פון די "הייליגע רוימישע אימפעריע" יאזעף II פון דער האבסבורגער מאנארכיע, אום ט"ז טבת תקמ"ב (יאנואר 2, 1782) צו רעגולירן דעם סטאטוס פון אידן אין וויען און נידעריגער עסטרייך (און דערנאך פאר אנדערע פראווינצן פון דער האבסבורגער אימפעריע), זיי צו באפרייען פון פילע דיסקרימינאטארישע באגרעניצונגען.
דער דאָזיגער עדיקט איז געווען אַ טייל פון זיין ברייטער רעפאָרם-פּאָליטיק, באַקאַנט ווי יאָזעפיניזם, וואָס האָט געצילט צו פאַרוואַנדלען די עסטרייכישע מאָנאַרכיע אין אַן אויפגעקלערטער און מאָדערנער מלוכה. דער הויפּט-ציל פון דעם עדיקט איז געווען צו מאַכן די אידישע באַפעלקערונג "נוצליך פאַר דער מלוכה" דורך בילדונג און עקאָנאָמישע פרייהייט.
היסטאָרישער הינטערגרונט
פאַר דעם עדיקט איז די לאַגע פון די אידן אין די עסטרייכישע לענדער געווען זייער שווער. די קייסערין מאַריאַ טערעזאַ, יאָזעפ'ס מוטער, האָט געהאַט אַ שטאַרקע פיינטשאַפט צו אידן און האָט זיי באַטראַכט ווי אַ "פּלאָג" פאַר דער געזעלשאַפט. אידן האָבן געלעבט אָפּגעזונדערט פון די קריסטן, האָבן נישט געטאָרט посеנדיקן אומבאַוועגליכע אייגנס, און זענען געווען באַגרענעצט אין זייערע פּרנסות.
נאָך איר טויט אין 1780, האָט יאָזעף דער צווייטער אָנגעהויבן איינפירן רעפאָרמען אין דעם גייסט פון דער אויפקלערונג. אין 1781 האָט ער אַרויסגעגעבן דעם "פּאַטענט פון טאָלעראַנץ" פאַר פּראָטעסטאַנטן און אָרטאָדאָקסישע קריסטן, און ערשט נאָכדעם האָט ער אויסגעברייטערט די רעליגיעזע פרייהייט אויך צו די אידן.
די ענדגילטיגע ווערסיע איז געווען ווייניגער ליבעראל ווי יאזעף דער צווייטער'ס אריגינעלע דרעפט. דער טאלעראנץ עדיקט, האט באשטעטיגט די עקזיסטירנדע באגרעניצונגען קעגן יעדן פארגרעסערונג אין דער צאל פון טאלערירטע אידן; זיי זענען אבער געמוטיגט געווארן זיך צו פארנעמען מיט גרויסע געשעפטן, אויפצושטעלן פאבריקן, און זיך אויסלערנען פאכן (כאטש ווערן פאכלייט איז געבליבן פארבאטן); צו גרינדן שולעס און שטודירן אין אוניווערזיטעטן. די העכערע קלאס אידן זענען געמוטיגט געווארן זיך צו אינטעגרירן געזעלשאפטליך.
דער אפּשליסנדע ארטיקל האט געבעטן די אידן צו זיין דאנקבאר און נישט צו מיסברויכן זייערע פּריווילעגיעס, בפרט נישט עפנטליך צו באליידיגן קריסטנטום, אן עבירה וואס וועט פירן צו ארויסטרייבונג. גלייכצייטיג וועט באליידיגונג, אדער געוואלדטאטן, קעגן א אידן ווערן באשטראפט.
מיט איר מאטיוו צו מאכן די אידן נוצליך פאר דער געזעלשאפט און דער מדינה דורך בילדונג און די אפּשאפונג פון די עקאנאמישע באגרעניצונגען, האט דער טאלעראנץ-עדיקט באווירקט אויף א סך יענע-צייטיגע געזעצגעבונג אין דייטשלאנד.
כאטש עס איז געווארן באגריסט דורך נ"ה ווייזל און אנדערע משפיעים פון השכלה, איז עס באטראכט געווארן מיט זארג אין קאנסערוואטיווע אידישע קרייזן, בפרט דורך רבי יחזקאל לאנדא, וואס האט עס באצייכנט ווי א "גזירה"; ספעציעל האט אים באאומרואיגט דעם באפעל, אז ביז צוויי יאר וועט קיין דאקומענט אויף לשון-קודש נישט זיין לעגאל גילטיג. אפילו משה מענדלסאן האט אויסגעדריקט זארג איבער דעם נייעם טיפּ פון קריסטליכן לאָקערונג. פונדעסטוועגן, איז דער עדיקט געווען א וויכטיגער מיילשטיין אויפן וועג צו פולער עמאנציפאציע.
דרויסנדיגע לינקס
- דער טאלעראנץ-עדיקט פון תקמ"ב, אויף גוגל בוקס
- דער טאלעראנץ-עדיקט איבערגעזעצט אין ענגליש
- Josephinian Reforms, ייווא ענציקלאפעדיע