בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,525
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
(מהיכי תיתי קאאליציע? מהיכי תיתי שטאט-שטאט?) |
אין תקציר עריכה |
||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
{{דעסקריפציע|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}} | {{דעסקריפציע|קעניג פון עילם דערמאנט אין בראשית פרק יד}} | ||
[[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg|קליין|לינקס|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]] | [[טעקע:Tempesta Abraham Makes the Enemies Flee Who Hold His Nephew.jpg|קליין|לינקס|[[אברהם]] באזיגט די פיר קעניגן, אילוסטראציע פון אנטאניא טעמפעסטא, יאר 1613]] | ||
'''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין סעפּטואגינטא: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], איבער וועמען עס ווערט דערציילט אין {{תנ"ך|בראשית|יד}} ווי ער | '''כְּדָרְלָעֹמֶר''' (אין סעפּטואגינטא: Χοδολλογομόρ "כוֹדוֹלוֹגוֹמוֹר") איז געווען א מלך פון [[עילם]], איבער וועמען עס ווערט דערציילט אין {{תנ"ך|בראשית|יד}} ווי ער איז געקומען צו אונטערדריקן אן [[אויפשטאנד]] פון פינף כנענ'ישע קעניגן פון [[כיכר הירדן]] וועלכע האבן ווידערגעשפעניגט אין אים אין די צייטן פון [[אברהם אבינו]]. | ||
== געשיכטע אין דער תורה == | == געשיכטע אין דער תורה == | ||
דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך|בראשית|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך סדום, ברשע מלך עמורה, שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר, און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים. | דער נאמען כדרלעומר ערשיינט פינף מאל אין אין {{תנ"ך|בראשית|יד}}. דארט ווערט דערציילט אז די פינף קעניגן פון כיכר הירדן, ברע מלך [[סדום]], ברשע מלך [[עמורה]], שנאב מלך אדמה, שמאבר מלך צבוים, און דעם קעניג פון בלע, האבן געדינט כדרלעומר'ן צוועלף יאר (דאָס הייסט, זיי האָבן געצאָלט שטײער{{הערה|פארגלייכט {{תנ"ך|מלכים ב|יח|ז}}}}), און אין דעם דרייצנטן יאר האבן זיי רעבעלירט קעגן אים. אין דעם פערצנטן יאר, איז כדרלעומר געפארן זיי אונטערדריקן, בשעת ער נעמט מיט זיך נאך דריי מלכים, [[אריוך]] מלך אלסר, [[אמרפל]] מלך שנער, און [[תדעל]] מלך גוים. אונטערוועגנס האט די קאאליצע איינגענומען און באזיגט א צאל פעלקער, די רפאים, זוזים, אימים, חורים און אמוריים, ווי אויך דאס גאנצע פעלד פון די [[עמלק]]ים. | ||
די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן. | די קאאליציע פון פיר קעניגן האט זיך אנגעטראפן אין די ווידערשפעניגע אין עמק השידים, און זיי באזיגט אין קריג. כדרלעומר מיט זיינע לייט האבן בארויבט די שטעט, אריינגערעכנט [[לוט]] און זיין פארמעגן. | ||
ווען [[אברהם|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב. | ווען [[אברהם|אברם]] האט זיך דערוואוסט דערפון איז ער געקומען מיט זיינע קנעכט ראטעווען זיין פלימעניק, ער האט באזיגט כדרלעומר און די מלכים ביי חובה וואס איז צולינקס פון [[דמשק]], און ער האט באפרייט לוט און צוגענומען די רויב. | ||
| שורה 14: | שורה 14: | ||
==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"== | ==אויסלייג פונעם נאמען "כדרלעומר"== | ||
לויט דער גמרא{{הערה|{{בבלי|חולין|סה|א}}}} | לויט דער גמרא ווערט דער נאמען געשריבן "כדר לעומר" מיט צוויי ווערטער אבער דווקא אויף דער זעלבע שורה{{הערה|{{בבלי|חולין|סה|א}}}}, אבער איו דער [[מסורה (טעקסט)|מסורה]] ווערט עס געשריבן אין איין ווארט{{הערה|זעט {{היברובוקס||מנחת שי|14036|בראשית יד א|page=10}}.}}. אזוי אויך אויב עס איז נוגע צו שרייבן דעם נאמען אין א גט, שרייבט מען "כדרלעומר"{{הערה|{{היברובוקס||בית שמואל|9728|שמות אנשים, אות כ'|page=69}}.}}. אויב א סופר שרײבט דעם נאָמען אין צװײ שורות, איז דער גט פּסול{{הערה|[https://www.sefaria.org/Teshuvot_haRashba_Meyuchas_LehaRamban.148 תשובות הרשב"א מיוחס להרמב"ן סי' קמח]}}. | ||
==אידענטיטעט== | ==אידענטיטעט== | ||
דער נאמען "כדרלעומר" ווערט באטראכט צו זיין "קוטיר-לאַגאַמאַר" (Kutir-Lagamar), א טיפישער [[עילמיש]]ער נאמען. דער ערשטער טייל פונעם נאָמען, "קודור", ערשיינט אלס דער ערשטע עלעמענט אין פילע עילמישע נעמען, און באדייט "דינער פון | דער נאמען "כדרלעומר" ווערט באטראכט צו זיין "קוטיר-לאַגאַמאַר" (Kutir-Lagamar), א טיפישער [[עילמיש]]ער צוזאמגעשטעלטער נאמען. דער ערשטער טייל פונעם נאָמען, "קודור", ערשיינט אלס דער ערשטע עלעמענט אין פילע עילמישע נעמען, און באדייט "דינער פון". דער צווייטער טייל, "לאַגאַמאַר" אדער "לאַגאַמאַל", איז אן עילמישער אפגאט. אבער שפורן פון אן עילמישער קעניג מיט'ן נאמען "קוטיר-לאגאמאר" זענען נאכנישט געפונען געווארן, און עס ווערט ערקלערט מיט דעם וואס פארצייטנס פלעגן קעניגן טראגן עטליכע צונעמען, און כדרלעומר איז ווארשיינליך אן אומבאקאנטער צונאמען פון איינער פון די באקאנטער קעניגן{{הערה|[[#רזניק|רזניק]], תשע"א|שם=רוזניק}}. | ||
[[קיילשריפט]] אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה|כיוון=שמאל|{{אנצ יהודית|4283|Chedorlaomer|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די שפּעטע בבלישע לעגענדעס (די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן") אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז פּינטשעס'נס באהויפטונג אנגענומען צו זיין א טעות אין דעשיפרירונג, און דער נאָמען איז וואַרשיינליך {{רנ|קוטיר-נאַכונטע|2}} {{משמאל לימין|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}. | [[קיילשריפט]] אויפשריפטן וועלכע מ'פלעגט מיינען אז זיי אנטהאלטן דעם נאמען ווערן היינט דערשיפרירט אנדערש{{הערה|כיוון=שמאל|{{אנצ יהודית|4283|Chedorlaomer|Morris Jastrow, Jr., Robert W. Rogers}}.}}. איין אזא ביישפיל זענען די שפּעטע בבלישע לעגענדעס (די אזוי-גערופענע "כדרלעומר טאבלעטן") אין וועלכע ט. פינטשעס האט אין יאר 1897 געפונען די נעמען "קודור-לאגאמאר", "טודכאַליאַ" (א נאמען פאראלעל צו [[תדעל]]), און "ערי-אַקו" (פאראלעל צו [[אריוך]]){{הערה|שם=רוזניק}}. סימבאלן אין קיילשריפט קענען געליינט ווערן אין עטליכע וועגן, און היינט איז פּינטשעס'נס באהויפטונג אנגענומען צו זיין א טעות אין דעשיפרירונג, און דער נאָמען איז וואַרשיינליך {{רנ|קוטיר-נאַכונטע|2}} {{משמאל לימין|(Kutir‑Naḫḫunte)}}, וואס ווערט דערמאנט אינעם טאבלעט אלס איינער פון דריי קעניגן וואס האבן פארשוועכט די בבלישע אפגעטער און געשטראפט געווארן דערויף{{הערה|חיים תדמור, '''אנציקלופדיה מקראית''' ח, תשמ"ב, עמ' 434-435, "תדעל".}}. | ||
פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט {{רנ|קוטיר-נאַכונטע|1}}{{הערה|[[#ארצי|ארצי]] 1993; [[#פייפר|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]). | עס זענען פארהאן פארשער וואס אידענטיפיצירן כדרלעומר מיט {{רנ|קוטיר-נאַכונטע|1}}{{הערה|[[#ארצי|ארצי]] 1993; [[#פייפר|פייפר]] כדרלעמר.}}{{הערה|שם=רוזניק}}, אן עילמשער קעניג וואס האט אנגעגריפן און באזיגט כאַמוראַבי'ס זון און נאכפאלגער שאַמשו-אילונאַ. אנדערע אידעטיפיצירן כדרלעומר מיט כדור-מאבוק (Kudur-Mabuk) אן עילמישער מיליטער-מאן וואס האט איינגענומען לאַרסאַ און געקרוינט אלס קעניג זיין זון [[וארד-סין]] (וועלכער ווערט אידענטיפיצירט מיט [[אריוך]]). | ||
עילם'ס מאַכט איז פאַקטיש פאַרשפּרייט געווען מערב צו מעסאָפּאָטאַמיע אין דער אַלטער בבלישער צייט (אַרום 2000–ב' אלפים), און עס זענען דאָ אַרכעאָלאָגישע שפּורן פון עילמישער קאָנטראָל איבער שטחים אין [[כנען]].{{הערה|פירוש הרב דוד צבי הופמן, [https://mg.alhatorah.org/Parshan/R._David_Zvi_Hoffmann/Bereshit/14 בראשית יד, א, הערה 12].}}{{הערה|שם=רוזניק}}{{הערה|כיוון=שמאל|Donald A. MacKenzie, (1915), ''[http://www.sacred-texts.com/ane/mba/mba17.htm Myths of Babylonia and Assyria]''.}}. | |||
[[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט כדרלעומר, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה|{{יוספוס|קדמוניות היהודים|א|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה|{{על התורה|רב סעדיה גאון|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}} | [[יוסף בן מתתיהו]] שרייבט אז די פיר קעניגן, אריינגערעכנט כדרלעומר, זענען געווען [[אשור]]ישער גענערעלער{{הערה|{{יוספוס|קדמוניות היהודים|א|ט}}.}}. ענליך שרייבט דער אברבנאל אז "די אלע האבן געקעניגט אין געגנטער פון אשור"{{הערה|אברבנאל, בראשית יד, א.}}. רב סעדיה גאון שרייבט אז כדרלעומר איז געווען דער קעניג פון כוזיסטאן {{העב|ח'וזסתאן}}, א געגנט דרום-מזרח פון דער היינטיגער איראן{{הערה|{{על התורה|רב סעדיה גאון|תפסיר לבראשית פרק יד פסוק א|R._Saadia_Gaon_Tafsir_Arabic/Bereshit/14.1#m7e0n6}}}} | ||