רוי:ועד הפקידים והאמרכלים
 |
דאס איז א דרעפט ארטיקל. עס איז אַן אַרבעט אין פּראָגרעס וואָס איז אָפן פאַר רעדאַגירונג דורך סיי וועם. ווען דער דרעפט איז פארטיג, ביטע גייט איבער דעם אריבערפירן טשעקליסט, זיכער צו מאכן אז עס איז גרייט. דערנאך קענט איר בעטן פון די דרעפט אריבערפירער אז זיי זאלן עס איבערגיין און אריבערפירן צום הויפט געביט. (אייער בקשה וועט פובליצירט ווערן אין המכלול:אריבערפירן דרעפטס, און דארט וועט אויך ערשיינען דער ענטפער - אויב פעלט אויס). |
ועד הפקידים והאמרכלים (פקו"א אָדער פקוא"מ), איז געווען אַן אשכנזישער אידישער פילאַנטראָפּישער ארגאַניזאַציע וואָס איז געגרינדעט געוואָרן אין אַמשטערדאַם אין יאָר תק"ע, אנהייב פונעם 19טן יאָרהונדערט, און איז געווען טעטיג איבער אַ הונדערט יאָר ביז צו דער ערשטער וועלט מלחמה. די הויפט ציל פון דער ארגאניזאציע איז געווען צו זאמלען און פירן די געלטער וואס אידן אין חוץ לארץ האבן געשיקט קיין ארץ ישראל פאר די עניי ארץ ישראל, אלמנות, יתומים, און ספעציעל פאר די פארשידענע כוללים. דורך דעם 19טן יארהונדערט איז פקוא"מ געווארן די מערסט באדייטנדע פינאנציעלע כח וואס האט אויסגעהאלטן דעם יישוב הישן.
גרינדונג און ציל
די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן דורך א גרופע פון ארטאדאקסישע יידן אין האלאנד, מיט דער הילף פון צוויי שליחים פון ירושלים, ר' יעקב דוד יקותיאל הכהן ראפאפארט און ר' רפאל יעקב מטלון. די גרינדער זענען געווען יצחק ברייטבארט, אברהם פרינץ, און צבי הירש לעהרן. כאטש די פירערשאפט איז געווען אין אמשטרדם, איז דאס געלט געקומען פון קהילות איבער גאנץ מערב אירופה, דייטשלאנד, ענגלאנד און אפילו צפון אמעריקע.
די הויפּט־ציל פון דער פקוא"מ איז געווען צו זאַמלען כספים (וואָס זענען באַוואוסט אַלס "חלוקה") און זיי פאַרשפּרייטן צו די אָרעמע אידן פון דעם "ישוב הישן" אין ארץ ישראל. דער ארגון איז אויפגעשטעלט געוואָרן אַלס אַן אַשכנזישער גוף, אַ פּאראלעל צו דער ספרדישער ארגאניזאציע, דער "ועד פקידי קושטא" אין איסטאַנבול, וואס איז ביז דעמאלט געווען דער צענטער פאר ארץ ישראל געלטער. מיט דער צייט האבן די פקוא"מ איבערגענומען די אויטאריטעט פון דעם "ועד פקידי קושטא".
פירערשאַפט און סטרוקטור
דער פירער פון דער פקוא"מ איז געווען רבי צבי הירש לעהרן (1784–1853), אַ באַנקיר פון האָלאַנד, וועלכער האָט געפירט דעם ארגון פאַר דעם גרעסטן טייל פון מיטן 19טן יאָרהונדערט. הרב לעהרן האָט געפירט דעם ארגון מיט אַ הויכן מאָס פון מאַכט. די פקוא"מ האָבן איינגעפירט אַ ריכטיגע, קאָנצענטרירטע סיסטעם פאַרן געלט־זאַמלונג, און האָבן גענוצט מאָדערנע מעטאָדן פון אַדמיניסטראַציע און ביזנעס (נאָך דעם מוסטער פון זיין באַנק) כדי צו פאַרבעסערן דעם סיסטעם.
די פקוא"מ האָבן באַשטימט אַ סדר החלוקה (אַ שליסל) פאַר די געלטער, וועלכע זענען געווען באַשטימט צו גיין סיי צו די אַשכנזים סיי צו די ספרדים אין די פיר הייליגע שטעט (ירושלים, צפת, חברון, טבריה). אין יאָר תקפ"ט (1829), צום ביישפּיל, איז דער גאַנצער סכום פון געלט מחולק געוואָרן אַזוי: 39 חלקים זענען געווען פאַר כולל פרושים אין ירושלים, 35 חלקים פאַר כולל חסידי וואהלין אין צפת, און 33 חלקים פאַר די ספרדישע קהילות אין ירושלים, צפת, חברון און טבריה צוזאַמען.
די פקוא"מ, אונטער דער פירערשאַפט פון הרב לעהרן, האָט געפירט אַ קאַמף קעגן דער טראַדיציאָנעלער סיסטעם פון שד"רים (רבנישע שליחים פון ארץ ישראל), וועלכע פלעגן רייזן איבער אייראָפּע כדי צו זאַמלען נדבות. די פקוא"מ האָט געהאַלטן, אַז דער סיסטעם איז געווען טייער און נישט־עפעקטיוו, און האָבן געוואָלט צענטראַליזירן די זאַמלונגען און שיקן די כספים דירעקט דורך באַנקירן, דורך וועקסלען. ער האט געשאפן א ברייטע נעץ פון לאקאלע גבאים אין הונדערטער קהילות וואס האבן געזאמלט געלט אויף א קבועה'דיגע אופן.
דער באַשלוס צו אפּשאַפן די שליחים אין מערב אייראָפּע האָט געברענגט מחלוקת, אַריינגערעכנט מיט רבי נתן עמרם פון חברון, וועלכער האָט זיך געקעגנגעשטעלט צו דעם ביטול פון דער שליחות אינסטיטוציע, טענהנדיג אַז דער שליחות איז נויטיג צו פאַרשטאַרקן די בונד צווישן די יודן פון גלות מיט ארץ ישראל[1].
אין ירושלים זעלבסט זענען געווען מנהיגים ווי אברהם שלמה זלמן צורף וואס האבן זיך קעגנגעשטעלט לעהרנ'ס דיקטאטור.
קאמפן קעגן מאדערניזאציע
די פקוא"מ איז געווען אַן אָרגאַניזאַציע וואָס האָט זיך געהאַלטן ביים אולטראַ-אָרטאָדאָקסישן צוגאַנג, און האָט געקעמפט קעגן דער השכלה און רעפאָרם באַוועגונג, וועלכע האָבן זיך דעמאָלט פאַרשפּרייט אין מערב אייראָפּע. זייער ציל איז געווען צו פאָרמירן דעם ישוב אַלס אַ "חברת לומדים" און אַ מוסטער פון קאָנסערוואַטיזם, דורך צושטעלן שטיצע נאָר פאַר אידן וואָס לערנען תורה, און נישט פאַר קהילה־פאַרוואַלטונג אָדער קויפן לאַנד.
הרב לעהרן האָט זיך שטאַרק קעגנגעשטעלט יעדן מאָדערנעם פלאַן אין ישוב, זעענדיג אין דעם אַ סכנה פאַר דער אָרטאָדאָקסישער קהילה:
- ער איז געווען אַ האַרבער קעגנער פון משה מונטיפיאָרי, ספּעציעל וואָס עס איז נוגע צו אַריינברענגען "פּראָדוקטיוויזאַציע" (ווי לאַנדקויפן אָדער גרינדן שולעס), ווייל ער האָט געוואָלט אָנהאַלטן דעם לעבנסשטייגער פון לומדים וואָס זענען גענצליך אָפּהענגיג פון דער חלוקה.
- ער האָט געוואָרנט קעגן דער גרינדונג פון אַ אידישן שפּיטאָל אין ירושלים, מחמת דעם חשש אַז אַ דאָקטער וואָס האָט זיך געלערנט אין אייראָפּע וועט ברענגען מאָדערנע געדאנקען וואָס קענען פאַרדארבן די תלמידי חכמים.
- הרב לעהרן האָט געזוכט צו באַגרעניצן עליה קיין ארץ ישראל, טענהנדיג אז עליה אָן קאָנטראָל וועט שאַטן דעם ישוב וועלכער פאַרלאָזט זיך אויף באַגרעניצטע חלוקה־געלטער.
שפּעטערע יאָרן און אַרכיוו
נאך צבי הירש לעהרנ'ס פטירה אין יאר תקמ"ד, האבן זיינע ברידער יעקב מאיר און עקיבא (–תרל"ז) ווייטער אנגעפירט מיט דער ארגאניזאציע, אבער מיט דער צייט איז איר השפעה געווארן שוואכער מיט דעם אויפקום פון דעם ציוניזם און נייע סדרים אין ארץ ישראל, בעיקר צוליב דער פאַרשטאַרקונג פון אינערליכע שפּאַלטונגען אין דער אַשכנזישער קהילה.
דער ארגון האָט איבערגעלאָזט אַ ריזיגן אַרכיוו, וועלכער אַנטהאַלט צענדליגע טויזנטער איגרות (בריוו) וואָס זענען געשיקט געוואָרן דורך דעם ארגון צו קהילות און יחידים אין פינף קאָנטינענטן. דאָס אַרכיוו דינט אַלס אַ הויפּט היסטאָרישער מקור פאַר דער געשיכטע פון אידישן ישוב אין דעם 19טן יאָרהונדערט. דאס ארכיוו אנטהאלט 15 בענדער מיט העכער 6,700 זייטן פון הענט-געשריבענע קאפיעס פון טויזנטער בריוו. די בריוו זענען געשריבן אין פילע שפראכן: האלאנדיש, העברעיש, דייטש, פראנצויזיש, איטאליעניש און א האלאנדיש-אידישן דיאלעקט[2].
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה איז א גרויסער טייל פון דעם ארכיוו געפונען געווארן אין א פארמאכטן הילצערנעם קאסטן אונטער א בריק אין אמשטרדם. היינט געפינען זיך די פנקסים אין דער ביבליאטעק פון יד יצחק בן-צבי אין ירושלים, און טיילן זענען אויך אין דער אוניווערסיטעט פון אמשטרדם.
דרויסנדיגע לינקס
- "אן אוצר פון בריווען צו די פקידים ואמרכלים אין אמשטרדם תר"מ-ע", אשכול אויף אייוועלט
- ארכיוו פון די פנקסים פון פקוא"ם, אויף יד יצחק בן צבי
- ↑ Lilac Torgeman (2024), The Contested Issue of Shadarut: A Nineteenth-Century Power Struggle between the Amsterdam Vaad and Rabbi Nathan Amram, Studia Rosenthaliana, Volume 50, Issue 1, Jun 2024, p. 31 - 60.
- ↑ Morgenstern, A. (1984). "The Correspondence of Pekidim and Amarcalim of Amsterdam as a Source for the History of Erez Israel". In Dutch Jewish History. Leiden, The Netherlands: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004671201_029.