דרעפט:הומנא

הימענע (הומנא) (סלאוואקיש: Humenné; אונגאריש: Homonna; דייטש: Homenau) איז א היסטארישע שטאט אין מזרח סלאוואקיי, וואס געפינט זיך אינעם זעמפלינער ראיאן ביי די ברעגעס פון דעם לאבורק טייך. פארן חורבן איז הימענע געווען א בארימטע אידישע קהילה און א תורה-צענטער פאר דעם גאנצן אומגעגנט.

היסטאריע פון דער אידישער קהילה

אידן האבן זיך אנגעהויבן באזעצן אין הימענע שוין סוף דעם 17טן יארהונדערט. אין דעם אידישן מפקד (צענזוס) פון 1725 זענען פארצייכנט צוויי אידישע משפחות אין שטעטל. אין יאר 1743 ווערט דערמאנט א קאנטראקט פון א איד משה יעקב וואס האט געדינגען געשעפטן נעבן דעם קריסטליכן פארהויז.

די קהילה איז געווארן ארגאניזירט אין יאר 1809 אונטער דעם פרעזידענט מאריץ פראפער און דער רב ר' יעקב שפירא. אין יענער צייט איז אויך אויפגעשטעלט געווארן א חברה קדישא. די אידישע באפעלקערונג איז שטענדיג געוואקסן: אין 1830 זענען געווען 666 אידן, און ביים סוף פונעם 19טן יארהונדערט זענען אידן שוין געווען כמעט האלב פון די באפעלקערונג פון דער שטאט. אין 1930 האבן געלעבט אין הימענע בערך 2,200 אידן.

רבנים און גדולי התורה

הימענע איז געווען באקאנט מיט אירע חשוב'ע רבנים און תלמידי חכמים:

• רבי יעקב שפירא (ר' יעקעלע חריף) זצ"ל: ער איז געווען דער ערשטער באקאנטער רב אין דער קהילה און א תלמיד מובהק פון דעם הייליגן ר' מענדלע רימינאווער זי"ע. ער האט מחבר געווען דעם ספר "שופריה דיעקב" אויף תורה און ש"ס.

• רבי יהודה לייבוש ספיר זצ"ל: דער מחבר פונעם ספר "שער יהודה", וואס איז געווען אן איידעם ביי ר' יעקב שפירא. ער האט משמש געווען ברבנות פאר 54 יאר און איז געווען באקאנט פאר זיין גאונות אין פלפול.

• רבי משה גרינוואלד זצ"ל (בעל "ערוגת הבשם"): ער האט געדינט אלס רב אין הימענע צווישן די יארן תרמ"ג-תרמ"ז (1883-1887) און דארט אויפגעשטעלט א גרויסע ישיבה וואו הונדערטער בחורים האבן געלערנט. שפעטער איז ער געווארן רב אין קליינווארדיין און חוסט.

• רבי דוד יהודה לייב זאלצער זצ"ל: ער איז געווען א תלמיד פונעם כתב סופר און א שוואגער פונעם ירושלימ'ער רב ר' יוסף חיים זאנענפעלד זי"ע.

• רבי אלטר יצחק אייזיק פרידריך זצ"ל: ער איז געווען רב נאך ר' דוד לייב זאלצער ביז זיין פטירה אין תרפ"ז.

• רבי חיים יהודה הערמאן עהרנרייך הי"ד: דער לעצטער רב פון דער שטאט פארן חורבן. ער איז געווען א גרויסער חוקר און האט ארויסגעגעבן דעם תורה-זשורנאל "אוצר החיים".

מוסדות און אידישע אינסיטוציעס

די שטאט האט פארמאגט פילע בתי מדרשים און חברות:

• שולן: די ערשטע שול איז געבויט געווארן אין 1792 (אדער 1797) מיט א שטרויענעם דאך. אין 1830 איז אויפגעשטעלט געווארן א נייע שול. פארן קריג זענען געווען דריי הויפט שולן: די ארטאדאקסישע, די חסידישע, און א מאדערנע-ארטאדאקסישע (וואס טייל האבן גערופן קאנסערוואטיוו). אין 1930 איז געבויט געווארן א פראכטפולע נייע שול לויט דעם פלאן פון דעם ארכיטעקט אייגען בארקאני.

• חינוך: אין 1835 איז געעפנט געווארן א תלמוד תורה פאר ארימע קינדער. אין 1856 איז געעפנט געווארן אן אידישע פאלקס-שול, די ערשטע אין גאנץ מזרח סלאוואקיי.

• חברות: עס האבן פונקציאנירט חברות ווי "ביקור חולים", "תומכי עניים", "פועלי צדק", און א באזונדערע "חברת הסנדק" צו העלפן ארימע משפחות ביי ברית'ן.

• בית החיים: דער אידישער בית החיים אין הימענע ווערט פארערעכנט אלס דער עלטסטער און גרעסטער אין גאנץ סלאוואקיי. די עלטסטע מצבות זענען נאך פון יאר תקל"ב (1772).

אידישע לעבן פארן קריג

אידן האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער עקאנאמיע פון שטעטל. ארום 90% פון אלע געשעפטן זענען געווען אין אידישע הענט. הימענע איז געווען א האנדל-צענטער וואו די פארמער פון אלע ארומיגע דערפער זענען געקומען איינקויפן. דאס אידישע לעבן איז געווען רייך מיט שבתים און ימים טובים, און פיל עשירים האבן געהאט פריוואטע מלמדים פאר זייערע קינדער. צווישן די צוויי וועלט מלחמות זענען אויך געווען אקטיוו פילע ציוניסטישע באוועגונגען ווי "השומר קדימה", "בני עקיבא" און "בית"ר".

דער חורבן

נאך דער גרינדונג פון דער סלאוואקישער מדינה אונטער דעם דייטשן איינפלוס אין 1939, האבן זיך אנגעהויבן גזירות קעגן אידן. אידישע געשעפטן זענען קאנפיסקירט געווארן ("אריאניזירט") און קינדער זענען ארויסגעווארפן געווארן פון די פובליק שולן. אין מערץ 1942 זענען די ערשטע טראנספארטן פון יונגע מיידלעך און בחורים געשיקט געווארן קיין אוישוויץ און מיידאנק. אין מאי 1942 זענען רוב אידן פון הימענע דעפארטירט געווארן אין צוויי גרויסע טראנספארטן קיין פוילן. פילע זענען דערהרגעט געווארן אין סאביבאר און בעלזשיץ. נאך די גרויסע גירושים זענען געבליבן בערך 400 אידן מיט "שוץ-פאפירן", אבער רוב פון זיי זענען אויך פארטריבן געווארן אין 1944.

נאך דער מלחמה

עטליכע הונדערט אידן וואס האבן איבערגעלעבט דעם קריג זענען צוריקגעקומען קיין הימענע אין 1945. זיי האבן פרובירט צוריק אויפצובויען די קהילה, אבער אין די יארן 1948-1949 האבן רוב פון זיי עמיגרירט קיין ארץ ישראל אדער אמעריקע. היינט צו טאג זענען די שולן שוין נישטא; זיי זענען חרוב געווארן אדער אינגאנצן אפגעבראכן געווארן דורך דער קאמוניסטישער רעגירונג אין די 1970ער יארן. די מצבות אויפן אידישן בית החיים זענען עטליכע מאל וואנדאליזירט געווארן דורך די לאקאלע קריסטן, אבער אין די לעצטע יארן זענען געמאכט געווארן באדייטענדע ארבעט דאס צו רענאוואטירן און היטן.