רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ
רבי מנחם כ"ץ-פּראָסטיץ (אויך באַקאַנט ווי מנחם וואַנפריד; בערך ה'תקנ"ה, 1795 – ט"ז אדר א' ה'תרנ"א, פעברואַר 1891) איז געווען איינער פון די חשובסטע אָרטאָדאָקסישע רבנים אין אונגערן אינעם 19טן יאָרהונדערט. ער האָט געדינט מער ווי פופציג יאָר אַלס רב פון דער קהילה אין צעהלים (דויטשקרויץ), איינע פון די "זיבן קהילות" אין בורגנלאַנד, און איז געווען פון די נאָענטסטע און גרעסטע תלמידים פונעם חתם סופר.
ביאָגראַפיע
פריע יאָרן און משפּחה
ר' מנחם איז געבוירן געוואָרן אין פּראָסטיץ (Prostějov), מעהרן, צו זיין פאָטער ר' אליעזר (לאַזאַר) כ"ץ וואַנפריד און זיין מוטער הינדל. דער נאָמען "וואַנפריד" ווייזט אויף דעם אָפּשטאַם פון זיין משפּחה פון דער שטאָט וואַנפריד אין העסע-נאַסאַו, דייטשלאַנד. לויט דער משפּחה-טראַדיציע איז ער געווען אַן אייניקל פונעם באַרימטן שתדלן ר' שמשון ווערטהיימער. ער איז געווען אַ כהן.
אין זיין יוגנט האָט ער געלערנט ביי זיין פעטער, ר' משה כ"ץ וואַנפריד אין פּראָסטיץ. דערנאָך איז ער געפאָרן קיין פּרעשבורג צו לערנען אין דער ישיבה פונעם חתם סופר, וואו ער איז געוואָרן איינער פון זיינע מערסט אויסגעצייכנטע תלמידים. ער האָט געלערנט אין פּרעשבורג צען יאָר, און אפילו נאָך זיין חתונה האָט ער ווייטער געלערנט דאָרט זיבן יאָר. עס ווערט דערציילט אַז דער חתם סופר האָט אים פּריוואַט איינגעוויזן אין דער חכמה פון קבלה.
רבנות און עפנטליכע טעטיגקייט
בערך אין יאָר ה'תקצ"ד (1834) איז ער נתפּאר געוואָרן אַלס רב אין ראַגנדאָרף (Rajka), אונגערן. אין יאָר ה'ת"ר (1840), נאָך דער פּטירה פונעם חתם סופר, איז ער באַשטימט געוואָרן אַלס רב אין צעהלים. ער האָט דאָרט אָנגעפירט מיט אַ חשובע ישיבה וואו פילע רבנים פונעם קומענדיגן דור האָבן געלערנט, צווישן זיי רבי משה גרינוואַלד, דער בעל "ערוגת הבושם".
ר' מנחם איז געווען פון די פירער פונעם אָרטאָדאָקסישן פאַקציע בעת דעם גרויסן קאָנגרעס פון אונגאַרישן אידנטום אין 1868. ער איז געווען דער פאָרזיצער פון דער ערשטער אַסיפה פון אָרטאָדאָקסישע רבנים אין בודאַפּעשט אין יאָר 1870, וואָס האָט געדינט ווי דער יסוד פאַר דער באַזונדערער אָרטאָדאָקסישער אָרגאַניזאַציע אין אונגערן.
קשר מיטן קייסער
אַלס דעפּוטאַט פון די אָרטאָדאָקסישע אידן האָט ר' מנחם געהאַט 13 אוידיענצן ביים קייסער פראַנץ יאָזעף דער ערשטער. עס ווערט דערציילט אַז בעת זיין לעצטער אוידיענץ, ווען ער איז שוין געווען 93 יאָר אַלט, האָט דער קייסער זיך געוואונדערט אויף זיין פרישקייט. ר' מנחם האָט געענטפערט: "אייל איז שוין נישטאָ, אָבער דער דאָכט ברענט נאָך". דער קייסער האָט אַזוי הנאה געהאַט פון דעם ענטפער, אַז ער האָט געהייסן אויפהענגען ר' מנחם'ס פּאָרטרעט אין דער קייסערליכער גאַלעריע אין ווין.
זיין משפּחה
ר' מנחם האָט חתונה געהאַט מיט הינדל, די טאָכטער פון ר' יששכר בער פרענק, דער "נאמן" פון דער פּרעשבורגער קהילה. נאָך איר פּטירה האָט ער חתונה געהאַט מיט איר שוועסטער ברכה. ער האָט איבערגעלאָזט פינף זין און צוויי טעכטער:
- ר' שמואל מאיר כ"ץ: מחבר פונעם ספר "שם משמואל".
- יוסף כ"ץ.
- ר' גרשון כ"ץ.
- ר' משה כ"ץ: רב אין נייטרא.
- ר' מרדכי כ"ץ.
- הינדל: די ווייב פון ר' שמעון סג"ל שפּיצער, און שפּעטער פון זיין ממלא-מקום אין צעהלים, ר' דוד פרידמאַן.
- רבקה: די ווייב פון ר' שמעון חיים פעלנער.
וואונדער און לעגענדעס
אין דער צעהלימער קהילה איז ער געווען באַקאַנט נישט נאָר אַלס אַ גרויסער למדן, נאָר אויך אַלס אַ בעל מופת. עס ווערט דערציילט אַז בעת אַ כאָלערע עפּידעמיע האָט ער אָרגאַניזירט אַ חתונה פון צוויי יתומים אויפן בית-עולם, און פון דעם טאָג אָן איז די מגיפה געשטאָרבן. נאָך זיין פּטירה ווערט דערציילט אַז אַ נאַצישער אָפיציר וואָס האָט געוואָלט שאַנדן זיין קבר, איז גלייך דערהרגעט געוואָרט פון זיין פערד.
פּטירה
ר' מנחם איז נפטר געוואָרן מאנטאג נאַכט, ט"ז אדר א' תרנ"א, אין עלטער פון 96 יאָר. ער איז באַערדיגט געוואָרן אין צעהלים (דויטשקרויץ) מיט אַ גרויסער לוי' וואו פילע רבנים פון גאַנץ אונגערן האָבן אים מספּיד געווען. זיין מצבה אויפן בית-עולם אין דויטשקרויץ איז שפּעטער באַנייט געוואָרן דורך זיינע אייניקלעך.