רוי:זעליגמאן בער
 |
דאס איז א דרעפט ארטיקל. עס איז אַן אַרבעט אין פּראָגרעס וואָס איז אָפן פאַר רעדאַגירונג דורך סיי וועם. ווען דער דרעפט איז פארטיג, ביטע גייט איבער דעם אריבערפירן טשעקליסט, זיכער צו מאכן אז עס איז גרייט. דערנאך קענט איר בעטן פון די דרעפט אריבערפירער אז זיי זאלן עס איבערגיין און אריבערפירן צום הויפט געביט. (אייער בקשה וועט פובליצירט ווערן אין המכלול:אריבערפירן דרעפטס, און דארט וועט אויך ערשיינען דער ענטפער - אויב פעלט אויס). |
זעליגמאַן (יצחק בן אריה יוסף דוב) בער (דייטשיש: Seligman Baer; ו' תשרי תקפ"ו, 18טן סעפּטעמבער 1825 – 30סטן מאַרץ 1897) איז געווען אַ דייטש-אידישער געלערנטער, חוקר פון דער מסורה, פילאָלאָג און מומחה אין אידישער ליטורגיע. ער איז מערסטנס באַקאַנט פאַר זיין רעדאַקטירונג פון דעם סידור "סדר עבודת ישראל", וואָס איז געוואָרן דער סטאַנדאַרט-טעקסט פאַר אַשכנזישע סידורים אינעם 20סטן יאָרהונדערט.
ביאָגראַפיע
זעליגמאַן בער איז געבוירן געוואָרן אין מאָסבאַך (אַ טייל פון ביבריך, נעבן וויסבאַדן) אין דעם הערצאָגטום פון נאַסאַו, דייטשלאַנד. זיין פאָטער, לייב בער, איז געווען אַן אָרעמער סוחר. צוליב דעם דחקות האָט זעליגמאַן נישט געקענט שטודירן אין אַן אוניווערזיטעט, אָבער ער האָט באַקומען אַ שטאַרקע אידישע ערציונג אין דער תלמוד-תורה פון הרב שלמה איגשטעדטער און ביי ד"ר בנימין האָכשטעדטער[1].
אין 1843 האָט ער דורכגעמאַכט די מלוכה-עקזאַמענס ווי אַ לערער פאַר רעליגיע. ער האָט געדינט ווי אַ לערער און שליח-ציבור אין עטליכע קהילות, אָבער דעם גרעסטן טייל פון זיין לעבן האָט ער פאַרבראַכט אין דער קהילה פון ביבריך. כאָטש ער האָט קיינמאָל נישט פאַרנומען קיין אַקאַדעמישע פּאָזיציע, איז ער געווען טיף פאַרבונדן מיט די גרעסטע געלערנטע פון זיין צייט.
שטודירן די מסורה און תנ"ך
זעליגמאַן האָט אָנגעהויבן זיינע שטודיעס אין דער מסורה שוין אין יאָר 1844. ער איז געווען אַ תלמיד (אין רוח) פון דעם געלערנטן וואָלף היידענהיים, פון וועמען ער האָט געירשנט וויכטיגע כתבי-יד און פאָרשונגען וואָס האָבן באַאיינפלוסט זיין גאַנצע אַרבעט[2].
זיין וויכטיגסטע אַרבעט אויפן געביט פון תנ"ך איז געווען די קאָלאַבאָראַציע מיט דעם פּראָטעסטאַנטישן טעאָלאָג און העברעיסט פראַנץ דעליטש. צוזאַמען האָבן זיי אַרויסגעגעבן אַ קריטישע עדיציע פון כמעט גאַנץ תנ"ך (חוץ דעם גרעסטן טייל פון חמישה חומשי תורה) אין 14 בענדער, באַזירט אויף די פּינקטליכע כללים פון דער מסורה. דעליטש האָט געשריבן לאַטיינישע הקדמות צו די בענדער, און בער האָט רעדאַקטירט דעם העברעאישן טעקסט און די מסורה-נאָטיצן. דעם דאָזיגן טעקסט האָט מען שפּעטער גענוצט אין דער באַקאַנטער ווילנער אויסגאַבע פון "מקראות גדולות" און ווי אַ יסוד פאַר דער אידישער איבערזעצונג פון דער "Jewish Publication Society" אין 1917.
סדר עבודת ישראל
זיין גרעסטע דערגרייכונג אויפן געביט פון ליטורגיע איז דעם סידור "סדר עבודת ישראל", וואָס איז צום ערשטן מאָל אַרויס אין רעדעלהיים אין ה'תרכ"ח (1868). דער סידור איז באַגלייט מיט אַ פילאָלאָגישן פּירוש מיטן נאָמען "יכין לשון".
זעליגמאַן האָט געזוכט צו רייניגן דעם טעקסט פון דעם סידור פון גרייזן וואָס זענען אַריינגעפאַלן דורך די יאָרהונדערטן. ער האָט זיך באַזירט אויף אַלטע כתבי-יד און גראַמאַטישע כללים, אָפט מאָל פּרעפערינדינג די לשון-המקרא איבער דער לשון-חכמים. צוליב דעם האָט ער איינגעפירט פאַרשידענע ענדערונגען, ווי למשל בייטן דאָס וואָרט "גוי" אויף "נכרי" אין ברכות השחר. דער סידור איז געוואָרן דער מוסטער פאַר פילע שפּעטערדיגע סידורים, אַריינגערעכנט דעם ענגלישן "Singer's Prayer Book" און פילע אַמעריקאַנער אָרטאָדאָקסישע און קאָנסערוואַטיווע סידורים.
קריטיק און מעטאָד
כאָטש זעליגמאנ'ס אַרבעט איז געווען הויך געשעצט, איז זי אויך קריטיקירט געוואָרן פון טייל געלערנטע, בפרט פון דעם משומד כריסטיאן דוד גינצבורג. גינצבורג האָט גע'טענה'ט אַז זעליגמאַן האָט איינגעפירט סימנים (ווי פּתוחות און סתומות אין די נביאים) וואָס געפינען זיך נישט אין די מסורה-כתבי-יד, און אַז ער האָט צופיל אָנגענומען אייגענע גראַמאַטישע סברות אַנשטאָט זיך צו האַלטן ביי דער טראַדיציע. היינטיגע חוקרים ווייזן אָן אַז בער האָט אָפט מאָל "פאַרבעסערט" דעם טעקסט לויט זיינע אייגענע כללים, אַפילו ווען די כּתב-ידן זענען געווען אַנדערש.
אַנדערע ווערק
זעליגמאַן האָט געשריבן פיל אַנדערע ספרים אויף העברעאיש און דייטשיש:
- תורת אמת (1852): וועגן די טעמי המקרא פון תהלים, משלי און איוב.
- לקט צבי (1856): אומגעאַרבעטע אויסגאַבע פון דעם באַקאַנטן תּפילה-זאַמלונג "ליקוטי צבי".
- תוצאות חיים (1852): תפילות און דינים פאַר קראַנקע און פאַרן בית-עולם.
- תיקון הסופר והקורא (1856): דינים און מסורה פאַר סופרי סת"ם און בעלי-קריאה.
- זבחי צדק (1876): וועגן הלכות שחיטה.
- ער האָט אויך איבערגעזעצט אויף דייטשיש היסטאָרישע כראָניקעס פון די רדיפות בעת די קרייץ-צוגן, אָבער די אַרבעט איז שטאַרק קריטיקירט געוואָרן פאַר אירע אומפּינקטלעכקייטן.
די מיינונג פון חרדישע רבנים און קריטיק
די באַציונג פון חרדישע רבנים און תּלמידי-חכמים צו זעליגמאַן בער איז אַ קאָמפּליצירטע און האָט זיך געביטן במשך דעם לעצטן יאָרהונדערט:
אין בער'ס צייט האָבן טייל אָרטאָדאָקסישע רבנים אים אנערקענט. רב שמשון רפאל הירש האָט געגעבן אַ הסכמה אויף זיין ספר "תורת אמת", און רב שלמה קליין פון קאָלמאַר האָט אים שטאַרק געשטיצט. אויך דער חת"ם סופר האָט געהאַט אַ גרויסן רעספּעקט פאַר בער'ס רבי'ן, וואָלף היידענהיים.
פילע חרדישע קרייזן, ספּעציעל אין די לעצטע דורות, קריטיקירן בער פאַרן וועלן "פאַרבעסערן" די תפילה לויט דקדוק אויפן חשבון פון אָנגענומענע מנהגים. חרדישע רבנים האַלטן אַז "מנהג אבותינו בידינו" איז וויכטיגער פון טרוקענעם דקדוק. פאַר זיי איז בער'ס אַרבעט אַ סימן פון אַ "משכילי'שע" נטיה, וואָס האָט געוואָלט צופּאַסן אידישקייט צו אַקאַדעמישע סטאַנדאַרטן.
ספּעציפישע מחלוקת'ן:
- "שלא עשני גוי": בער האָט געטוישט דעם נוסח צו "שלא עשני נכרי" צוליב דקדוק (און מסתּמא אויך צוליב צענזור), אָבער היינטיקע חרדישע סידורים (ווי למשל "ארטסקראָל") האָבן דאָס צוריקגעטוישט צו "גוי".
- ניקוד פון קדיש: בער'ס ניקוד פון "יתְגַּדַּל וְיִתְקַדַּשׁ" (מיט אַ פּתח) איז קעגן דעם ניקוד פון דעם גרא"ז און דעם משנה ברורה, וואָס ניקוד'ן "יתְגַּדֵּל וְיִתְקַדֵּשׁ" (מיט אַ צירה).
- קבלת שבת: בער איז געווען קריטיש צו געוויסע קבלה-מנהגים אין דער תפילה, וואָס חסידישע און טייל ליטווישע רבנים האַלטן פאַר הייליק.
די חרדישע וועלט קוקט מיט חסרון אויף בער'ס קאָנטאַקטן מיט משכילים ווי יצחק סאַטאַנאָוו און מיט קריסטליכע געלערנטע. מען זעט דאָס ווי אַ סכנה צו דער ריינקייט פון דער מסורה.
פּריוואַט לעבן און פּטירה
אין 1852 האָט בער חתונה געהאַט מיט יאָהאַנאַ מילהויזן און זיי האָבן געהאַט זעקס קינדער. כאָטש ער האָט געהאַט קאָנטאַקטן מיט די גרעסטע געלערנטע פון זיין צייט, אידן און קריסטן, איז ער געבליבן א באַשיידענער מענטש.
אין 1876 האָט דער לייפּציגער אוניווערזיטעט אים פארליגן אַן ערן-דאָקטאָראַט (Ph.D.) פאַר זיינע וויסנשאַפטליכע דערגרייכונגען. ער איז אויך געוואָרן אַן ערן-בירגער פון זיין היימשטאָט ביבריך אין 1882.
זעליגמאַן בער איז נפטר געוואָרן אין מוצאי שבת כ"ו אדר א' תרנ"ז אין ביבריך. זיין מצבה אין דעם אידישן בית-עולם אין ביבריך טראָגט אַ העברעאישער אויפשריפט פון זיין פריינד, דעם באַקאַנטן געלערנטן אברהם בערלינער[3]. ביז היינט ווערט זיין נאָמען דערמאנט יעדעס מאָל ווען מען רעדט וועגן פּינקטליכקייט אין דער תפילה און תנ"ך.
ביבליאגראפיע
- Robert Scheinberg, "Seligmann Baer’s Seder Avodat Yisrael (1868): Liturgy, Ideology, and the Standardization of Nusah Ashkenaz", dissertation, 2020