רוי:שלמה דובנא

שלמה בן יואל דובנא (געבוירן כ"ח תשרי ה'תצ"ט, אָקטאָבער 1738 – געשטאָרבן כ"ה סיון ה'תקע"ג, 23 אָדער 26 יוני 1813) איז געווען אַ באַרימטער אידישער גראַמאַטיקער, דיכטער, משכיל, און ביבליאָפיל. ער איז מערסטנס באַקאַנט פאַר זיין צענטראַלער ראָלע אין דעם אָנהייב פון דעם "ביאור" מפעל (דער דייטשער איבערזעצונג פון דער תורה) צוזאַמען מיט משה מענדעלסאָן. דובנא האָט פאַרמאָגט איינע פון די גרעסטע און וויכטיגסטע פּריוואַטע אידישע ביבליאָטעקן פון זיין צייט.

ביאָגראַפיע

שלמה דובנא איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאָט דובנא, וואָהלין (דעמאָלט אין פּוילן, היינט אין אוקראַינע). ווען ער איז אַלט געווען פערצן יאָר, האָט ער חתונה געהאַט מיט דער טאָכטער פון דעם תּלמודיסט רב שמחה בן יהושע פון וואָלאָזשין. נאָכן לערנען אין וואָהלין, איז ער געפאָרן קיין גאַליציע, וואו ער האָט יאָרן לאַנג שטודירט דקדוק און פּרשנות ביי רב שלמה מחעלמאַ. זיין רבי האָט אים פאַראַנטוואָרט מיט דער רעוויזיע פון דעם ספר "שערי נעימה" אויף די טעמי המקרא, וואָס איז געדרוקט געוואָרן אין 1766.

אין יאָר 1767 איז ער געקומען קיין אַמסטערדאַם, צוגעצויגן צוליב די דאָרטיגע רייכע ספרים-זאַמלונגען. אין 1772 האָט ער זיך באַזעצט אין בערלין, וואו ער האָט זיך מפרנס געווען ווי אַ פּריוואַטער לערער פאַר די קינדער פון מענדעלסאָן און דעם פינאַנצירער דניאל איציג. ער איז געוואָרן אַ נאָנטער פריינד און שותּף מיט מענדעלסאָן אין די ערשטע יאָרן פון דער השכּלה.

אין זיינע לעצטע יאָרן האָט ער זיך אומגעקערט קיין אַמסטערדאַם. כאָטש ער האָט פאַרמאָגט אַ ווערטפולע ביבליאָטעק, האָט ער געלעבט אין אָרעמקייט און האָט באַקומען אַ קליינע הכנסה פון דינגען ספרים צו אַנדערע שטודירער. ער איז נפטר געוואָרן אין אַמסטערדאַם אין 1813.

דובנא און דער "ביאור"

שלמה דובנא איז געווען דער וואָס האָט פאָרגעלייגט מענדעלסאָנען צו דרוקן זיין דייטשע איבערזעצונג פון דער תּורה פאַרן ברייטן עולם. דובנא האָט געשריבן:

• "עלים לתרופה" (1778): אַ פּראָספּעקט און הקדמה פאַרן מפעל.
• פּרשנות: ער האָט געשריבן דעם ביאור (פּירוש) פאַרן ספר בראשית (חוץ פּרשת בראשית וואָס מענדעלסאָן האָט געשריבן).
• "תיקון סופרים": הערות אויף דער מסורה און פּונקטואַציע.

טראָץ זיין וויכטיגקייט, האָט דובנא פאַרלאָזט דעם פּראָיעקט אין 1781, איידער "נתיבות השלום" איז פולשטענדיג אַרויסגעגעבן געוואָרן. די סיבות זענען נישט אינגאַנצן קלאָר, אָבער היסטאָריקער ווייזן אויף פינאַנציעלע מחלוקתן, דיסאַגרימענטס וועגן מענדעלסאָנ'ס עדיטינג פון זיין אַרבעט, אָדער דרוק פון רבנים וואָס זענען געווען קעגן מענדעלסאָנ'ס שיטות.

זיין ביבליאָטעק און זאַמלונג

שלמה דובנא איז געווען באַקאַנט ווי איינער פון די גרעסטע ביבליאָפילן אין זיין דור. לויט דעם קאַטאַלאָג "רשימה" וואָס איז געדרוקט געוואָרן נאָך זיין טויט אין 1814, האָט זיין זאַמלונג אַריינגערעכנט 2,076 געדרוקטע ספרים און 106 כּתב-ידן. זיין ביבליאָטעק איז געווען זייער פילפאַרביג און האָט אַריינגענומען:

• תּפילה (הגדות, מחזורים, סליחות).
• תּנ"ך און פּרשנות.
• הלכה און שאלות ותּשובות.
• מדרש, מוסר, און קבלה.
• וויסנשאַפט: מאַטעמאַטיק, אַסטראָנאָמיע, מעדיצין, און געאָגראַפיע.
• דיכטונג און בעלעטריסטיק.

דובנא האָט זיך באַנוצט מיט זיין ביבליאָטעק נישט נאָר פאַר זיין אייגענער אַרבעט, נאָר אויך זי פאַרדונגען צו אַנדערע, כּדי זיך צו שטיצן פינאַנציעל. זיינע ספרים האָבן אָפט מאָל זיין חתימה, וואָס מען קען היינט געפינען אין ספרים אַרום דער וועלט.

זיינע ווערק און שריפטן

חוץ זיין אַרבעט אויף דער תּורה, האָט ער געשריבן:

• "אבל יחיד" (1776): אַ קינה אויף דעם טויט פון רבי יעקב עמדן.
• "ברכת יוסף" (1783): אַ פּאָעמע און דיסערטאַציע וועגן כתיבת ספרי תּורה.
• דיכטונג: שירים וואָס זענען געדרוקט געוואָרן אין פאַרשיידענע זאַמלונגען ווי "ביכורי תועלת".
• געאָגראַפיע: ער האָט געאַרבעט אויף אַ ספר וועגן דער געאָגראַפיע פון ארץ-ישׂראל (אויך באַקאַנט ווי "קונטרס אחרון").