בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,526
רעדאגירונגען
←עקאנאמיע
ק (1 רעוויזיע אימפארטירט: אימפארטירט פון די יידישע וויקיפעדיע, זע ביישטייערער ליסטע) |
|||
| (23 מיטלסטע ווערסיעס פון 6 באַניצער נישט געוויזן.) | |||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
{{דעסקריפציע||ענגליש = country in Oceania|העב=מדינה באוקיאניה|דייטש=Staat auf der Südhalbkugel der Erde|}} | |||
{{מדינה | {{מדינה | ||
| נאמען = אויסטראליע | | נאמען = אויסטראליע | ||
| שורה 28: | שורה 29: | ||
| באמערקונגען = | | באמערקונגען = | ||
}} | }} | ||
'''אויסטראַליע''' איז אַ לאַנד אין דעם [[דרום האלבקוגל]] וואָס נעמט | '''אויסטראַליע''' איז אַ לאַנד אין דעם [[דרום האלבקוגל]] וואָס נעמט אריין די יבשה (פונעם קלענסטן [[קאָנטינענט]]), דעם אינזל [[טאַזמאַניע]], און נאָך אַ סך אינזלען אין די [[אינדישער אקעאן|אינדישע]] און [[פאציפישער אקעאן|פּאציפישע]] אָקעאַנען. איר הויפּטשטאָט איז [[קאנבערע|קאַנבערע]]. | ||
די ארומיגע לענדער זענען [[אינדאנעזיע]], [[מזרח טימאר]] און [[פאפוא ניי גינע]] צו צפון, די [[סאלאמאן אינזלען]] און [[וואנואטו]] צו צפון־מזרח און [[ניו זילאנד]] צו דרום־מזרח. | די ארומיגע לענדער זענען [[אינדאנעזיע]], [[מזרח טימאר]] און [[פאפוא ניי גינע]] צו צפון, די [[סאלאמאן אינזלען]] און [[וואנואטו]] צו צפון־מזרח און [[ניו זילאנד]] צו דרום־מזרח. | ||
דער | דער אייראָפעאישער יישוב אין אויסטראַליע האָט זיך אָנגעהויבן ערשט אין דעם [[18טער י"ה|18טן יאָרהונדערט]]. | ||
זייט [[1טן יאנואר]] [[1901]], איז אויסטראליע א פעדעראציע מיט זעקס שטאטן און צוויי טעריטאריעס. איר באפעלקערונג איז 22 מיליאן. מיט א שטח פון 7.6 מיליאן קוואדראט ק"מ, איז אויסטראליע דאס זעקסטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. | זייט [[1טן יאנואר]] [[1901]], איז אויסטראליע א פעדעראציע מיט זעקס שטאטן און צוויי טעריטאריעס. איר באפעלקערונג איז 22 מיליאן. מיט א שטח פון 7.6 מיליאן קוואדראט ק"מ, איז אויסטראליע דאס זעקסטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט. | ||
די היינטיגע [[באפעלקערונג]] אין אויסטראליע שליסט איין מערסטנס ווייסע מענטשן פון א [[בריטישער]] אפשטאמונג. די אריגינעלע איינוואוינער פון אויסטראליע און זייערע אפשטאמלינגען זענען טונקל, גערופן אבאריגינערן, וואס זענען היינט 2% פון דער באפעלקערונג. אויך האט אויסטראליע א מינדערהייט פון מער ווי 100,000 | די היינטיגע [[באפעלקערונג]] אין אויסטראליע שליסט איין מערסטנס ווייסע מענטשן פון א [[בריטישער]] אפשטאמונג. די אריגינעלע איינוואוינער פון אויסטראליע און זייערע אפשטאמלינגען זענען טונקל, גערופן אבאריגינערן, וואס זענען היינט 2% פון דער באפעלקערונג. אויך האט אויסטראליע א מינדערהייט פון מער ווי 100,000 אידן וואס וואוינערן מערסטנס אין [[מעלבארן]] און [[סידני]]. | ||
אויסטראליע איז א מיטגליד אין די [[פאראייניגטע פעלקער]], [[גרופע פון 20]], [[קאמאנוועלט]], [[ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג]], [[אנזוס]], [[וועלט האנדל ארגאניזאציע]], [[אזיע-פאציפיק עקאנאמישע קאאפעראציע]] און דעם [[פאציפישער אינזלען פארום|פאציפישן אינזלען פארום]]. | אויסטראליע איז א מיטגליד אין די [[פאראייניגטע פעלקער]], [[גרופע פון 20]], [[קאמאנוועלט]], [[ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג]], [[אנזוס]], [[וועלט האנדל ארגאניזאציע]], [[אזיע-פאציפיק עקאנאמישע קאאפעראציע]] און דעם [[פאציפישער אינזלען פארום|פאציפישן אינזלען פארום]]. | ||
| שורה 43: | שורה 44: | ||
== היסטאריע == | == היסטאריע == | ||
די ערשטע איינוואוינער פון אויסטראליע זענען געווען די [[אבאריגענער]]. דער ערשטער ענגלענדער וואס איז אנגעקומען אין אויסטראליע איז געווען וויליאם דאמפיער אין 1688. אין יאר 1770 איז אנגעקומען אין אויסטראליע דער אויספארשער [[ | די ערשטע איינוואוינער פון אויסטראליע זענען געווען די [[אבאריגענער]]. דער ערשטער ענגלענדער וואס איז אנגעקומען אין אויסטראליע איז געווען וויליאם דאמפיער אין 1688. אין יאר 1770 איז אנגעקומען אין אויסטראליע דער אויספארשער [[דזשעימס קוק]], וואס האט געמאנט צוויי דריטל פונעם לאנד. אזוי ווי ער האט באריכטעט אז קיינער וואוינט נישט אין אויסטראליע, האט מען אוועקגעשטעלט דאס לאנד פאר ארעסטאנטן. | ||
דעם 8טן פעברואר 1788 איז [[נייער דרום וויילס]] געווארן א בריטישער [[קאלאניע]]. פון דער ערשטער זידלונג איז געווארן די שטאט [[סידני]]. די קאלאניע [[דרום אויסטראליע]] איז געגרינדעט געווארן אין 1836 ווי א "פרייע קאלאניע, ד"ה נישט פאר ארעסטאנטן. | דעם 8טן פעברואר 1788 איז [[נייער דרום וויילס]] געווארן א בריטישער [[קאלאניע]]. פון דער ערשטער זידלונג איז געווארן די שטאט [[סידני]]. די קאלאניע [[דרום אויסטראליע]] איז געגרינדעט געווארן אין 1836 ווי א "פרייע קאלאניע, ד"ה נישט פאר ארעסטאנטן. | ||
| שורה 77: | שורה 78: | ||
יעדער שטאַט און טעריטאריע האט זיין אייגענעם [[פארלאמענט]] וואס מאכט געזעצן. יעדער שטאַט ווערט געפירט דורך א פרעמיער און יעדע טעריטאריע דורך א הויפט מיניסטער. דער אויסטראלישער פארלאמענט זיצט אין קאנבערע, און מאכט געזעצן פארן גאנצן קאמאנוועלט פון אויסטראליע. | יעדער שטאַט און טעריטאריע האט זיין אייגענעם [[פארלאמענט]] וואס מאכט געזעצן. יעדער שטאַט ווערט געפירט דורך א פרעמיער און יעדע טעריטאריע דורך א הויפט מיניסטער. דער אויסטראלישער פארלאמענט זיצט אין קאנבערע, און מאכט געזעצן פארן גאנצן קאמאנוועלט פון אויסטראליע. | ||
דער הויפט פון דער פעדעראלער רעגירונג איז דער פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע. דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער איז [[סקאט מאריסאן]] פון דער אויסטראלישער ליבעראלער פארטיי, וואס האט איבערגענומען די פירערשאפט פון זיין פארטיי אין 2018 פון [[מאלקאלם טערנבול]] , וואס האט אנגעהויבן זיין קאדענץ דעם 15טן סעפטעמבער 2015. | דער הויפט פון דער פעדעראלער רעגירונג איז דער פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע. דער היינטיגער פרעמיער מיניסטער איז [[סקאט מאריסאן]] פון דער אויסטראלישער ליבעראלער פארטיי, וואס האט איבערגענומען די פירערשאפט פון זיין פארטיי אין 2018 פון [[מאלקאלם טערנבול]], וואס האט אנגעהויבן זיין קאדענץ דעם 15טן סעפטעמבער 2015. | ||
אויסטראליע האט א ראש מלוכה, די מלכה פון אויסטראליע (וואס איז אויך די מלכה פונעם [[פאראייניגטן קעניגרייך]]). זי ווערט רעפרעזענטירט אין דער קאמאנוועלט פון אויסטראליע דורכן גובערנאטאר־גענעראל, היינט [[קווענטין ברייס]], און אין די שטאטן דורך א גובערנאטאר. | אויסטראליע האט א ראש מלוכה, די מלכה פון אויסטראליע (וואס איז אויך די מלכה פונעם [[פאראייניגטן קעניגרייך]]). זי ווערט רעפרעזענטירט אין דער קאמאנוועלט פון אויסטראליע דורכן גובערנאטאר־גענעראל, היינט [[קווענטין ברייס]], און אין די שטאטן דורך א גובערנאטאר. | ||
| שורה 86: | שורה 87: | ||
== עקאנאמיע == | == עקאנאמיע == | ||
[[טעקע:Barossa Valley South Australia.jpg|קליין|אויסטראליע איז דער וועלט'ס פערט־גרעסטער עקספארטירער פון וויין. דער [[באראסע טאל]] איז א הויפט [[וויין]] געגנט אין [[דרום אויסטראליע]].]] | [[טעקע:Barossa Valley South Australia.jpg|קליין|אויסטראליע איז דער וועלט'ס פערט־גרעסטער עקספארטירער פון וויין. דער [[באראסע טאל]] איז א הויפט [[וויין]] געגנט אין [[דרום אויסטראליע]].]] | ||
אויסטראליע איז א רייך לאנד וואס גענערירט איר איינקומפט פון פארשידענע מקורות איינשליסנדיג מינעריי עקספארט, טעלעקאמוניקאציע, באנקירן און פאבריקאציע. זי האט א פריי [[מארק עקאנאמיע]] מיט ווייניג ארעמקייט. | אויסטראליע איז א רייך לאנד וואס גענערירט איר איינקומפט פון פארשידענע מקורות איינשליסנדיג מינעריי עקספארט, טעלעקאמוניקאציע, באנקירן און פאבריקאציע. זי האט א פריי [[מארק עקאנאמיע]] מיט ווייניג ארעמקייט. | ||
די וואלוטע פון אויסטראליע און נארפאלק | די וואלוטע פון אויסטראליע און נארפאלק אינזל איז דער [[אויסטראלישער דאלאר]], וואס דינט אויך ווי די וואלוטע פון די אומאפהענגיגע [[פאציפישער אקעאן|פאציפישע]] אינזל-לענדער [[קיריבאטי]], [[נאורו]] און [[טואוואלו]]. די אויסטראלישע [[בערזע]] איז די 9טע גרעסטע אין דער וועלט. אויסטראליע האט די 12טע גרעסטע עקאנאמיע אין דער וועלט. | ||
אין 2010 איז די אויסטראלישע רעגירונג געווען שולדיג א חוב פון $190 ביליאן, 20% פונעם [[ברוטא אינלענדישער פראדוקט|ברוטא אינלענדישן פראדוקט]]. | אין 2010 איז די אויסטראלישע רעגירונג געווען שולדיג א חוב פון $190 ביליאן, 20% פונעם [[ברוטא אינלענדישער פראדוקט|ברוטא אינלענדישן פראדוקט]]. | ||
די לעצטע 15 יאר האט אויסטראליע געוואקסן מיט א דורכשניט | די לעצטע 15 יאר האט אויסטראליע געוואקסן מיט א דורכשניט יערליכער ראטע פון 3.6%, קעגן דער [[ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג]] דורכשניט יערליכער ראטע פון 2.5%. | ||
אין | אין מאי 2012 האבן 11,537.900 מענטשן געהאט ארבעט, מיט אן ארבעטסלאז ראטע פון 5.1%. | ||
אויסטראליע איז דער וועלט'ס פערט־גרעסטער עקספארטירער פון וויין; די וויין אינדוסטריע ברענגט אריין $5.5 ביליאן צום לאנד'ס עקאנאמיע. | אויסטראליע איז דער וועלט'ס פערט־גרעסטער עקספארטירער פון וויין; די וויין אינדוסטריע ברענגט אריין $5.5 ביליאן צום לאנד'ס עקאנאמיע. | ||
---- | |||
די '''עקאנאמיע פון אויסטראַליע''' איז אַ גרויסע געמישט-מאַרק עקאנאמיע, מיט אַ [[ברוטא אינלענדישער פראדוקט|בא"פ]] פון 1.69 $A טריליאן אין 2017.<ref name="abs-ecoIndicators">{{צייגט וועב|title=1345.0 – Key Economic Indicators, 2017|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/[email protected]/mf/1345.0?opendocument?opendocument#from-banner=LN|accessdate=6טן סעפטעמבער 2017}}</ref> אין 2018 איז אויסטראַליע געווארן דאס לאַנד מיט דעם גרעסטן מעדיאַן (מיטלווערט) רייכקייט פּער דערוואַקסענער.<ref name=":02">{{Cite journal|last=Urs|first=Rohner|date=October 2018|title=Global Wealth Report 2018|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=B4A3FC6E-942D-C103-3D14B98BA7FD0BCC|journal=Credit Suisse - Research Institute|language=English|publisher=Credit Suisse|volume=|pages=7|via=}}</ref> אויסטראַליע'ס גאַנצע רייכקייט איז A$ 8.9 טריליאן אין יוני 2016.<ref>{{צייגט וועב|url=https://www.businessinsider.com.au/australian-household-wealth-now-stands-at-8-9-trillion-2016-9|title=Australian household wealth now stands at $8.9 trillion|accessdate=26סטן יולי 2017}}</ref> אין 2017, איז אויסטראַליע געווען די 13ט-גרעסטע נאציאנאלע עקאנאמיע לויט [[ברוטא אינלענדישער פראדוקט|נאָמינאַלן בא"פּ]],<ref name="gdp-rank">{{צייגט וועב|title=GDP ranking|url=https://data.worldbank.org/data-catalog/GDP-ranking-table|accessdate=13טן מאי 2019}}</ref> 20סט-גרעסטע דורך קויפקראפט-פאריטעט בא"פּ,<ref name="gdpPPP-rank">{{צייגט וועב|title=GDP ranking, PPP based|url=https://data.worldbank.org/data-catalog/GDP-PPP-based-table|accessdate=13טן מאי 2019}}</ref> און איז געווען דער 25סט-גרעסטע עקספּאָרטירער פון סחורה און דער 20סט-גרעסטער אימפּאָרטירער.<ref name="ciafactbook">{{צייגט וועב|title=AUSTRALIA-OCEANIA :: AUSTRALIA|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/as.html|accessdate=25סטן סעפטעמבער 2017}}</ref> | |||
די אויסטראַלישע עקאנאמיע איז דאַמינירט דורך זיין דינסט סעקטאָר, וואס נעמט אריין 61.1% פון בא"פ און באניצט 79.2% פון דער אַרבעט קראַפט ווי אין 2016.<ref name="industrySectors-2016">{{צייגט וועב|url=https://www.industry.gov.au/Office-of-the-Chief-Economist/Publications/AustralianIndustryReport/assets/Australian-Industry-Report-2016-Chapter-2.pdf|title=Australian Industry Report 2016, Chapter 2: Economic Conditions|accessdate=5טן סעפטעמבער 2017}}</ref> מזרח אזיע (אַריינגערעכנט [[פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער|ASEAN]] און צפון־מזרח אזיע) איז אַ שפּיץ עקספארט ציל, וואס גיט אפ אומגעפער 64% פון עקספּאָרטן אין 2016.<ref name="austrade-exports2016">{{צייגט וועב|title=Australia's export performance in 2016|url=https://www.austrade.gov.au/news/economic-analysis/australias-export-performance-in-2016|accessdate=10טן סעפטעמבער 2017}}</ref> אויסטראַליע האט די אַכט-העכסטן סה"כ געשאצטע ווערט פון נאַטירלעכע רעסורסן, אפגעשאצט צו 19.9 $US טריליאן אין 2016.<ref>{{צייגט וועב|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries with the Most Natural Resources}}</ref> טראָץ דעם לעצטן אַראָפּגיין אין דעם מינעריי סעקטאָר, איז די אויסטראַלישע עקאנאמיע פארבליבן שטיל און סטאַביל<ref>{{צייגט וועב|url=http://www.smh.com.au/business/markets/currencies/aussie-jumps-on-gdp-data-20160302-gn8768.html|title=Aussie jumps on surprising economic strength|accessdate=4טן מערץ 2016}}</ref> <ref>{{צייגט וועב|url=http://www.9news.com.au/national/2016/03/02/03/37/economy-likely-ended-2015-on-soft-note|title=Economy puts aside post-mining boom blues|accessdate=4טן מערץ 2016}}</ref> און האט נישט דורכמיטגעמאכט אַ רעסעסיע זינט יולי 1991.<ref>{{צייגט וועב|url=https://www.bbc.com/news/business-39124272|title=Australia goes 25 years with recession|accessdate=26סטן יולי 2017}}</ref> | |||
== געאגראפיע == | == געאגראפיע == | ||
| שורה 104: | שורה 110: | ||
לענגאויס דעם מזרח בארטן פון אויסטראליע—לענגער ווי 2,000 ק"מ—געפינט זיך דער [[גרויסער באריער ריף]], וואס איז דער גרעסטער המשך פון [[קאראל]] ריפן אין דער וועלט, און דער גרעסטער סטרוקטור אין דער וועלט צאמגעשטעלט פון לעבעדיקע [[ארגאניזם|ארגאניזמען]]. דער העכסטער בארג אויף דער יבשה פון אויסטראליע איז [[קאשיושקא בארג]], הויך 2,228 מעטער. | לענגאויס דעם מזרח בארטן פון אויסטראליע—לענגער ווי 2,000 ק"מ—געפינט זיך דער [[גרויסער באריער ריף]], וואס איז דער גרעסטער המשך פון [[קאראל]] ריפן אין דער וועלט, און דער גרעסטער סטרוקטור אין דער וועלט צאמגעשטעלט פון לעבעדיקע [[ארגאניזם|ארגאניזמען]]. דער העכסטער בארג אויף דער יבשה פון אויסטראליע איז [[קאשיושקא בארג]], הויך 2,228 מעטער. | ||
אזוי ווי אויסטראליע איז זייער גרויס האט זי פארשידענע לאנדשאפטן, מיט טראפישע [[רעגנוואלד|רעגנוועלדער]] אין דעם צפון־מזרח. [[בארג קייט]]ן אין דרום־מזרח, דרום־מערב און מזרח, און א טרוקענער מדבר אין דעם צענטער פון לאנד. דער קאנטינענט איז גאר טרוקן, און דער דורכשניט | אזוי ווי אויסטראליע איז זייער גרויס האט זי פארשידענע לאנדשאפטן, מיט טראפישע [[רעגנוואלד|רעגנוועלדער]] אין דעם צפון־מזרח. [[בארג קייט]]ן אין דרום־מזרח, דרום־מערב און מזרח, און א טרוקענער מדבר אין דעם צענטער פון לאנד. דער קאנטינענט איז גאר טרוקן, און דער דורכשניט יערליכער רעגן איז ווינציגער פון 500 מ"מ. די [[באפעלקערונג ענגקייט]] איז פון די נידריגסטע אין דער וועלט, מיט 2.8 באוואוינער א קוואדראט ק"מ. | ||
דער קלימאט פון אויסטראליע איז שטארק באאיינפלוסט פון אקעאן־שטראמען. | דער קלימאט פון אויסטראליע איז שטארק באאיינפלוסט פון אקעאן־שטראמען. | ||
| שורה 119: | שורה 125: | ||
===שפראך=== | ===שפראך=== | ||
אויסטראליע האט נישט קיין אפיציעלע שפראך, אבער פראקטיש איז [[ענגליש]] די נאציאנאלע שפראך. אויסטראלישע ענגליש איז א ביסל אנדערש ווי אנדערע דיאלעקטן פון ענגליש, סיי אין גראמאטיק סיי אין אויסלייג. לויטן צענזוס פון 2011, אין בערך 80% פון שטיבער איז ענגליש די | אויסטראליע האט נישט קיין אפיציעלע שפראך, אבער פראקטיש איז [[ענגליש]] די נאציאנאלע שפראך. אויסטראלישע ענגליש איז א ביסל אנדערש ווי אנדערע דיאלעקטן פון ענגליש, סיי אין גראמאטיק סיי אין אויסלייג. לויטן צענזוס פון 2011, אין בערך 80% פון שטיבער איז ענגליש די איינציגסטע שפראך וואס מ'רעדט. | ||
=== | === אידישקייט אין אויסטראליע === | ||
[[ | [[איד]]ן זענען געקומען קיין אויסטראליע שוין אינעם 18טן יארהונדערט, ווען מען האט אויפגעשטעלט די ארעסטאנטן זידלונג אין [[1788]]. אין [[1844]] האט מען געגרינדעט די ערשטע שול, אין סידני, אבער די קהילה איז געבליבן קליין ביז די כוואליעס פון אייראפעאישע אידישע אימיגראנטן צווישן די צוויי וועלט מלחמות און נאך 1945. | ||
די | די אידן אין אויסטראליע זענען קאנצענטרירט מערסטנס אין די שטעט [[סידני]] און [[מעלבארן]], וואס יעדע האט אומגעפער 45,000 אידן. דערצו וואוינען עטליכע 7,000 אידן אין [[פערט]] און נאך 1,000 אין [[בריסביין]], ניוקאסל און [[אדעלייד]]. די מעלבארנער קהילה איז צאמגעשטעלט מערסטנס פון פוילישע [[חורבן איבערלעבער]], און די סידני קהילה נעמט איין אידן פון ענגלאנד, אונגארן און לעצטנס פון [[דרום אפריקע]]. די פערט קהילה האט געוואקסן א סך זייט דער ענדע פון [[אפארטהייד]] אין דרום אפריקע ווען א סך אידן האבן אימיגרירט אין מערב אויסטראליע. גאנץ א הויכער פראצענט פון אידישע קינדער באקומען א יידישן חינוך, אומגעפער 60%. | ||
אידן זענען 0.5% פון דער באפעלקערונג פון אויסטראליע. | |||
{{ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג}} | {{ארגאניזאציע פאר עקאנאמישע קאאפעראציע און אנטוויקלונג}} | ||
| שורה 133: | שורה 139: | ||
[[קאַטעגאָריע:לענדער אין אקעאניע]] | [[קאַטעגאָריע:לענדער אין אקעאניע]] | ||
[[קאַטעגאָריע:קאמאנוועלט]] | [[קאַטעגאָריע:קאמאנוועלט]] | ||
[[קאַטעגאָריע:אויף יידיש]] | |||
{{קרד/ויקי/יידיש}} | |||
[[he:אוסטרליה]] | |||