בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,585
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
(צוגעלייגט אינטערשפראך לינק) |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
''' | {{דרעפט}} | ||
די לעגענדע וועגן א '''אידישן פּויפּסט''' איז אַן אלטע אידישע פאלקס־מעשה וואס דערציילט וועגן א אידישן קינד וואס איז אוועקגענומען געווארן פון זיין היים, אויפגעוואקסן צווישן קריסטן, געווארן א [[פויפסט|פּויפּסט]] און ענדליך זיך אומגעקערט צו אידישקייט. עס זענען פארהאן פילע ווערסיעס פון דער לעגענדע, און עס עקזיסטירן עטליכע השערות וועגן איר מקור. די מערסט בארימטע ווערסיע דערציילט וועגן א קינד מיטן נאמען '''אלחנן''' (אדער אין עטליכע ווערסיעס, ווען ער איז געווארן א פּויפּסט, '''אַנדרעאַס''') וועמענס פאטער איז געווען [[רבי שמעון הגדול]] פון [[מיינץ|מאינץ]] (אדער אין אנדערע ווערסיעס, [[רשב"א|רבי שלמה בן אדרת]] פון [[בארצעלאנע|באַרצעלאָנע]]). די לעגענדע האט געהאט א שטארקן איינפלוס אין דער אידישער פאָלקלאָר און ליטעראטור פאר פילע יארהונדערטער. | |||
==די | ==די געשיכטע== | ||
די מערסט פאַרשפּרייטע ווערסיע פון דער לעגענדע בינדט זיך מיט דער געשטאַלט פון רבי שמעון בן רבי יצחק ([[רבי שמעון הגדול]]), אַ באַרימטער רב און פּייטן פון מאַינץ וואָס האָט געלעבט אינעם 11טן יאָרהונדערט. לויט דעם נוסח, האָט רבי שמעון געהאַט אַ זון מיט דעם נאָמען אלחנן. | די מערסט פאַרשפּרייטע ווערסיע פון דער לעגענדע בינדט זיך מיט דער געשטאַלט פון רבי שמעון בן רבי יצחק ([[רבי שמעון הגדול]]), אַ באַרימטער רב און פּייטן פון מאַינץ וואָס האָט געלעבט אינעם 11טן יאָרהונדערט. לויט דעם נוסח, האָט רבי שמעון געהאַט אַ זון מיט דעם נאָמען אלחנן. | ||
בשעת דאָס קינד איז נאָך געווען קליין, איז ער איין שבת פאַרכאַפּט געוואָרן פון זיין היים דורך אַ קריסטליכע דינסט אָדער אַ "שבת־גויטע" בשעת די עלטערן זענען געווען אין שול. זי האָט אים איבערגעגעבן צו גלחים, וועלכע האָבן אים געטויפט און ערצויגן אין אַ מאָנאַסטיר. צוליב זיין אויסערגעווענליכער חכמה און כשרונות, איז ער שנעל געשטיגן אין די ראַנגען פון דער קירכע, ביז ער איז אויסגעקליבן געוואָרן אלס דער פּויפּסט אין רוים. | |||
נאָך יאָרן פון לעבן ווי אַ קריסט, האָט דער פּויפּסט אָנגעהויבן חקר'ן וועגן זיין אמתן אפשטאם. כדי צו געפינען זיין פאָטער, האָט ער אויסגעטראַכט אַ פּלאַן און אַרויסגעגעבן אַ שווערע גזירה קעגן די אידן פון מאַינץ. ער איז געווען זיכער אַז די קהילה וועט שיקן רבי שמעון הגדול ווי אַ שליח קיין רוים זיך צו משתּדל זיין בטל צו מאַכן די גזירה. | |||
נאָך יאָרן פון לעבן ווי אַ קריסט, האָט דער פּויפּסט אָנגעהויבן חקר'ן וועגן זיין אמתן | |||
ווען די שליחים זענען אָנגעקומען, האָט דער פּויפּסט פאַרבעטן רבי שמעון צו אַ שפּיל שאַך. בעת דעם שפּיל, האָט דער פּויפּסט געמאַכט אַ ספּעציעלן מהלך (אַ "צוג") וואָס רבי שמעון האָט אליין אויסגעלערנט זיין זון אלחנן אין דער קינדהייט. דורך דעם מהלך, אָדער דורך געוויסע סימנים אויפן לייב, האָט דער פאָטער דערקענט זיין פאַרלוירענעם זון. דער פּויפּסט האָט זיך דאַן פאַרריסן פאַר זיין פאָטער, בטל געמאַכט די גזירה, און אָנגעהויבן זיין וועג צוריק צו אידישקייט. | ווען די שליחים זענען אָנגעקומען, האָט דער פּויפּסט פאַרבעטן רבי שמעון צו אַ שפּיל שאַך. בעת דעם שפּיל, האָט דער פּויפּסט געמאַכט אַ ספּעציעלן מהלך (אַ "צוג") וואָס רבי שמעון האָט אליין אויסגעלערנט זיין זון אלחנן אין דער קינדהייט. דורך דעם מהלך, אָדער דורך געוויסע סימנים אויפן לייב, האָט דער פאָטער דערקענט זיין פאַרלוירענעם זון. דער פּויפּסט האָט זיך דאַן פאַרריסן פאַר זיין פאָטער, בטל געמאַכט די גזירה, און אָנגעהויבן זיין וועג צוריק צו אידישקייט. | ||
עס זענען פאַראַן פאַרשידענע נוסחאות וועגן דעם גורל פונעם אידישן פּויפּסט נאָך דער באַגעגעניש: | עס זענען פאַראַן פאַרשידענע נוסחאות וועגן דעם גורל פונעם אידישן פּויפּסט נאָך דער באַגעגעניש: | ||
* קידוש השם: לויט איין נוסח, האָט דער פּויפּסט געדרשנט ברבים קעגן דער קריסטליכער גלויבן און זיך דאַן אַראָפּגעוואָרפן פון אַ הויכן טורעם אָדער זיך פאַרברענט אויף קידוש השם. | * קידוש השם: לויט איין נוסח, האָט דער פּויפּסט געדרשנט ברבים קעגן דער קריסטליכער גלויבן און זיך דאַן אַראָפּגעוואָרפן פון אַ הויכן טורעם אָדער זיך פאַרברענט אויף קידוש השם. | ||
* תּשובה אין געהיים: אַ צווייטער נוסח דערציילט אַז ער איז אַנטלאָפן פון רוים אין דער שטיל, צוריק קיין מאַינץ, וואו ער האָט געלעבט זיינע יאָרן ווי אַ פרומער איד און אַ בעל־תּשובה. | * תּשובה אין געהיים: אַ צווייטער נוסח דערציילט אַז ער איז אַנטלאָפן פון רוים אין דער שטיל, צוריק קיין מאַינץ, וואו ער האָט געלעבט זיינע יאָרן ווי אַ פרומער איד און אַ בעל־תּשובה. | ||
הזכרה אינעם פּיוט: רבי שמעון הגדול האָט מחבר געווען דעם באַקאַנטן פּיוט "אל חנן נחלתו בנועם להשפר" פאַר דעם צווייטן טאָג פון ראש השנה, וואו דער נאָמען פון זיין זון "אלחנן" איז רמז'דיג אָנגעוויזן אינעם אָנהייב פון די שורות. | |||
==אַנדערע נוסחאות== | ==אַנדערע נוסחאות== | ||
די לעגענדע איז פארשפּרייט געווארן אין פארשידענע ווערסיעס אין אידישע קהילות איבער די יארהונדערטער. די ערשטע געדרוקטע ווערסיע איז אין דעם באַזעלער אויסגאבע פון [[מעשה־בוך]] פון 1602, וואס האט פאפולאריזירט די געשיכטע צווישן די המון עם. פריערע העברעאישע ווערסיעס פון דער לעגענדע, געשריבן צווישן דעם פריען פערצנטן און פריען זעכצנטן יאָרהונדערט, זענען פארהאן אין כתבי־יד. די פארשידענע ווערסיעס טראגן אפט די צייכנס פון זייערע היגע סביבות, מיט פארשידענע נעמען און געשעענישן. | |||
דער ספרדישער נוסח פון דער לעגענדע פאקוסירט זיך אויף רבי שלמה בן אדרת פון בארצעלאנע ווי דער פאטער פון דעם פארכאפטן קינד. דער קינד ווערט געגנבעט דורך א גלח און ערצויגן אין א מאָנאַסטיר, און שפּעטער ווערט ער דערהויבן צו דער פּאפּסטליכער שטול. ווען רשב"א פירט א דעלעגאציע צום פּאפּסטלעכן הויף, דערמאנט אים א געבורטסמאל אויפן פּנים פון פּאפּסט זיין פארלוירן זון, און נאך דער דערקענונג באשליסט דער פּאפּסט צו פארלאזן קריסטנטום און שטארבט דורך זיך אליין פארברענען נאך א רעדע קעגן קריסטנטום{{הערה|[https://web.nli.org.il/sites/NLIS/he/ManuScript/Pages/Item.aspx?ItemID=PNX_MANUSCRIPTS990000998450205171 סיפור מעשה האפיפיור ששרף עצמו], אויף מינ"ב; געברענגט אין {{אוצר החכמה|2=ספרי הרשב"א|3=106068|page=179|באנד=א (פרוזדור לטרקלין – מבוא)|שנת הוצאה=תשמ"ז|מו"ל=הוצאת אורייתא|עמ=קלז}}}}{{הערה|שם=JE|{{אנצ יהודית|1502-andreas|Andreas|H. G. Enelow}}|כיוון=שמאל}}. | |||
אין איין ווערסיע, דערציילט אין אַן אלטן שפּאנישן דאקומענט וואס איז אנטדעקט געווארן דורך [[רבי אליעזר בן שלמה אשכנזי]] פון טוניזיע, מחבר פון טעם זקנים, איז געווען א אידישער מאַן מיטן נאמען אנדריאוס וואס איז געווארן א קריסט און האט זיך אזוי שטארק אויסגעצייכנט אז ער איז געווארן סוקסעסיוו א קארדינאל און דערנאך א פּאפּסט. אלס דער פּאפּסט, האט ער געהאלפן די אידן אין א צייט פון א קלאגע קעגן זיי דורך א רעדע צו זייער גונסטן און געשיקט זיי א סליחה וואס ער האט קאָמפּאָנירט אין לשון קודש{{הערה|פארגלייכט {{היברובוקס|אליעזר אשכנזי|טעם זקנים|43991|page=11|מקום הוצאה=פראנקפורט|שנת הוצאה=תרט"ו|עמ=XI}} אין הערה, און {{היברובוקס|אליעזר ליזר לאנדסהוט|עמודי העבודה|29119|page=50|מקום הוצאה=בערלין|שנת הוצאה=תרי"ז}}, זז' 46 א.וו.}}. | |||
==היסטאָרישער הינטערגרונט== | ==היסטאָרישער הינטערגרונט== | ||
חוקרים מיינען אַז די לעגענדע האָט אַ היסטאָרישן קערן פון דער משפּחה פון פּיערלעאָני אין רוים, אַ רייכע אידישע משפּחה וואָס האט זיך געטויפט. איינער פון די אייניקלעך, פּיעטראָ פיירלאָני, איז טאַקע דערוויילט געוואָרן אַלס פּויפּסט (אָדער אַנטי־פּויפּסט) מיט דעם נאָמען אַנאַקלעטוס דער צווייטער (1130–1138), און זיינע שונאים האָבן אים אָפט אָפּגעלאַכט צוליב זיין אידישן אָפּשטאַם. אויך אַנדערע פּויפּסטן, ווי | די לעגענדע פון דעם אידישן פּאפּסט האט זיך מסתמא אנגעהויבן אין דעם פערצנטן יארהונדערט. חוקרים מיינען אַז די לעגענדע האָט אַ היסטאָרישן קערן פון דער משפּחה פון פּיערלעאָני אין רוים, אַ רייכע אידישע משפּחה וואָס האט זיך געטויפט. איינער פון די אייניקלעך, פּיעטראָ פיירלאָני, איז טאַקע דערוויילט געוואָרן אַלס פּויפּסט (אָדער אַנטי־פּויפּסט) מיט דעם נאָמען אַנאַקלעטוס דער צווייטער (1130–1138), און זיינע שונאים האָבן אים אָפט אָפּגעלאַכט צוליב זיין אידישן אָפּשטאַם. אויך אַנדערע פּויפּסטן, ווי [[אלעקסאנדער דער דריטער]] (1159–1181), וועלכער איז געווען גינסטיג צו אידן, אָדער גרעגאריוס דער זעקסטער, ווערן דערמאנט אלס מעגליכע מקורות פאַר דער לעגענדע. | ||
עס איז אויך היסטאריש באשטעטיגט אז [[רבי שמעון הזקן]] האט געהאט א ראלע אין פארהיטן עטליכע גרויסע קאטאסטראפעס. די פילע געצוואונגענע טויפונגען, וועמענס קרבנות זענען אפט געווען די זין פון פרומע רבנים, האבן זיכער געדינט ווי מאטעריאל פאר דער לעגענדע. דער זון פון [[רבינו גרשום|רבי גרשום]], א בארימטער גלייכצייטיגער פון רבי שמעון הגדול, איז געווען אזא משומד, וואס האט געפירט צו דעם וואס מאנכע האבן אים באטראכט ווי דעם אידישן פּאפּסט. די לעגענדע טיילט עטליכע ענליכקייטן מיט דער לעגענדע פון [[סט. פעטרוס]], וועלכער בלייבט אויך א איד אין הארצן טראץ זיין שמד און קאמפּאנירט פּיוטים איידער זיין טויט{{הערה|שם=JE}}. | |||
==אין דער מאָדערנער ליטעראַטור== | ==אין דער מאָדערנער ליטעראַטור== | ||
די לעגענדע האָט אינספּירירט פילע שרייבער אין דער מאָדערנער צייט: | די לעגענדע האָט אינספּירירט פילע שרייבער אין דער מאָדערנער צייט: | ||
* [[מאיר לעהמאן]] האָט געשריבן אַ באַקאַנטע נאָוועלע "רבי אלחנן" אויף דייטש, וואָס איז שפּעטער איבערגעזעצט געוואָרן אויף אידיש און העברעיש. | *[[אייזיק מאיר דיק]] (1874): אין זיין בוך "ר' שמעון בארבון, דער רבינער פון מײנץ, אדער, דער דרײפאכער טרױם (חלום)", ברענגט ער א רעפארמיסטישע און משכילישע ווערסיע וואס לייגט דעם דגש אויף חכמה און לאגיק. | ||
* יחיאל ישעיה טרונק האָט אָנגעשריבן "דער יידישער פּויפּסט" נאָך דעם חורבן, נוצנדיג די אגדה צו באַטראַכטן דעם יידישן גורל אינעם גלות. | * [[מאיר לעהמאן]] (1867) האָט געשריבן אַ באַקאַנטע נאָוועלע "רבי אלחנן" אויף דייטש, וואָס איז שפּעטער איבערגעזעצט געוואָרן אויף אידיש און העברעיש. | ||
* [[יצחק באשעוויס זינגער|יצחק באַשעוויס זינגער]] האָט געשריבן די דערציילונג "זיידלוס דער ערשטער", וואָס פאַרוואַנדלט די טעמע אין אַ דעמאָנישער פאַרפירונג פון אַ אידישן למדן. | * יחיאל ישעיה טרונק (1958) האָט אָנגעשריבן "דער יידישער פּויפּסט" נאָך דעם חורבן, נוצנדיג די אגדה צו באַטראַכטן דעם יידישן גורל אינעם גלות. | ||
* [[יצחק באשעוויס זינגער|יצחק באַשעוויס זינגער]] (1943) האָט געשריבן די דערציילונג "זיידלוס דער ערשטער", וואָס פאַרוואַנדלט די טעמע אין אַ דעמאָנישער פאַרפירונג פון אַ אידישן למדן. | |||
==רעפערענצן== | |||
{{רעפערענצן}} | |||
[[he:האפיפיור היהודי]] | [[he:האפיפיור היהודי]] | ||