בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,580
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| שורה 3: | שורה 3: | ||
==עטימאלאגיע== | ==עטימאלאגיע== | ||
גזירה איז אן העברעאישער טערמין וואס באדייט "אורטייל" אדער "רעגולאציע", אבער איבער דער צייט, ספעציעל אין מיטל-עלטער, האט עס באקומען | גזירה איז אן העברעאישער טערמין וואס באדייט "אורטייל" אדער "רעגולאציע", אבער איבער דער צייט, ספעציעל אין מיטל-עלטער, האט עס באקומען דעם ספּעציפישן באדייט פון א אידן-פיינטליכער געזעץ אדער א פּאגראם. דאס ווארט "[[פאגראם]]" איז שפעטער געווארן געווענליך, שטאמט פון רוסיש. די גזירות רעפרעזענטירן אפט די ערפארונגען פון אידישע געמיינדעס אונטער דרוק, פארפאלגונג און פארטרייבונג. | ||
==אידיש לעבן אין ווין פאר דער גזירה== | ==אידיש לעבן אין ווין פאר דער גזירה== | ||
| שורה 26: | שורה 26: | ||
==אורזאכן און מאטיוון פאר דער גזירה== | ==אורזאכן און מאטיוון פאר דער גזירה== | ||
[[טעקע:Albrecht II. von Habsburg.jpg|קליין|הערצאג אלברעכט דער פינפטער פון עסטרייך (אנאנים, 16טער יארהונדערט)]] | [[טעקע:Albrecht II. von Habsburg.jpg|קליין|הערצאג אלברעכט דער פינפטער פון עסטרייך (אנאנים, 16טער יארהונדערט)]] | ||
די סיבות פאר דער גזירה זענען קאמפליצירט, אפט מאל אנגעגעבן ווי רעליגיעזע פאנאטיזם אדער מאכט-פאליטישע חשבונות. | די װיענער גזירה איז פאָרגעקומען אונטער דער הערשאַפט פון הערצאָג אַלבּרעכט דער פינפטער (הערצאָג פון 1411 ביז 1438, קעניג פון 1438 ביז 1439). די סיבות פאר דער גזירה זענען קאמפליצירט, אפט מאל אנגעגעבן ווי רעליגיעזע פאנאטיזם אדער מאכט-פאליטישע חשבונות. | ||
===פינאנציעלע מאטיוואציע=== | ===פינאנציעלע מאטיוואציע=== | ||
די הויפט-מאטיוואציע פון הערצאג אלברעכט פארן אנפירן א פאגראם איז געווען פינאנציעל. ער האט געדארפט געלט פאר זיין חתונה מיט עליזאבעט פון לוקסעמבורג און צו פינאנצירן זיינע אנטי-הוסיטן קאמפיין. די פארפאלגונג האט | די הויפט-מאטיוואציע פון הערצאג אלברעכט פארן אנפירן א פאגראם איז געווען פינאנציעל. דער הערצאָג האָט זיך געפונען אונטער אַ שװערן פינאַנציעלן דרוק. ער האט געדארפט געלט פאר זיין חתונה מיט עליזאבעט פון לוקסעמבורג און צו פינאנצירן זיינע אנטי-[[הוסיטן]] קאמפיין. די פארפאלגונג האט געגעבן דעם הערצאָג די מעגליכקײט צו קאָנפיסקירן ברײטע אידישע פאַרמעגנס, און איז געווען א מקור פון הכנסה און געהאלפן פינאנצירן זיין מיליטערישע קאמפיין און זיין חתונה{{הערה|זיגלער, 2022.}}. | ||
===באשולדיגונגען קעגן אידן=== | ===באשולדיגונגען קעגן אידן=== | ||
*קאלאבאראציע מיט הוסיטן: אין יוני 9, 1419 האבן טעאלאגן פון דער אוניווערזיטעט פון ווין דיסקוטירט א מעגליכע קאאפעראציע פון אידן מיט הוסיטן און | *קאלאבאראציע מיט הוסיטן: אין יוני 9, 1419 האבן טעאלאגן פון דער אוניווערזיטעט פון ווין דיסקוטירט א מעגליכע קאאפעראציע פון אידן מיט הוסיטן און וואלדענסער (Waldensians), און האבן זיך באקלאגט אױף די "צו גרױסע צאָל אידן", זײער "לוקסוסדיקן לעבנסשטייגער" און זײערע "גרױליגע ביכער" (װי דער תלמוד){{הערה|עלבעל, זיגלער, 2016, 204–205.}}. | ||
*האָסטיען-שענדונג (Host desecration): באשולדיקונגען וועגן פארשוועכן שמייליגע ברויט זענען אפט גענוצט געווארן ווי א תירוץ פאר פארפאלגונג. | *האָסטיען-שענדונג (Host desecration): באשולדיקונגען וועגן פארשוועכן שמייליגע ברויט זענען אפט גענוצט געווארן ווי א תירוץ פאר פארפאלגונג. א "מייסטערין" אין ענס האט זיך מודה געווען צו אזא פאַרברעכן און איז פארברענט געוואָרן. | ||
*לוקסוס און "אפשוינליכע ביכער": טעאלאגן האבן קריטיקירט דעם לוקסוס פון אידישן לעבן און זייערע "אפשוינליכע ביכער". | *לוקסוס און "אפשוינליכע ביכער": טעאלאגן האבן קריטיקירט דעם לוקסוס פון אידישן לעבן און זייערע "אפשוינליכע ביכער". | ||
*אלגעמיינע אנטי-אידישע שטימונג: אין 15טן יארהונדערט איז די שטעלונג קעגן אידן פארשארפט געווארן אין דעם רוימישן קייסערטום סיי אויף קירכליכע, סיי אויף וועלטליכע זייטן. דער וועלטלעכער אידישער שוץ האט פארלוירן זיין ווירקונג, און פארפאלגונגען זענען אפט פארגעקומען מיט דער דולדעניש אדער אפילו באטייליגונג פון די שוץ-הערשער. | *אלגעמיינע אנטי-אידישע שטימונג: אין 15טן יארהונדערט איז די שטעלונג קעגן אידן פארשארפט געווארן אין דעם רוימישן קייסערטום סיי אויף קירכליכע, סיי אויף וועלטליכע זייטן. דער וועלטלעכער אידישער שוץ האט פארלוירן זיין ווירקונג, און פארפאלגונגען זענען אפט פארגעקומען מיט דער דולדעניש אדער אפילו באטייליגונג פון די שוץ-הערשער. | ||
| שורה 41: | שורה 41: | ||
לויט די דערציילונגס-טעקסטן, זענען די אָרעמע אידן געווען די ערשטע וואָס זענען פאַרטריבן געוואָרן פון עסטרייך, דורך די הערצאָגס דינער אין זיין אָנוועזנהייט. דערנאָך איז אַרויסגעגעבן געוואָרן אַן עדיקט, וואָס האָט פאַרבאָטן קריסטן צו רעדן מיט אידן. דער הערצאָג איז ערשט צוריקגעקומען נאָכן פאַרענדיקטן גירוש, וואָס שטימט מיט דער עכטער כראָנאָלאָגיע{{הערה|ברינל, ז' 29.}}. | לויט די דערציילונגס-טעקסטן, זענען די אָרעמע אידן געווען די ערשטע וואָס זענען פאַרטריבן געוואָרן פון עסטרייך, דורך די הערצאָגס דינער אין זיין אָנוועזנהייט. דערנאָך איז אַרויסגעגעבן געוואָרן אַן עדיקט, וואָס האָט פאַרבאָטן קריסטן צו רעדן מיט אידן. דער הערצאָג איז ערשט צוריקגעקומען נאָכן פאַרענדיקטן גירוש, וואָס שטימט מיט דער עכטער כראָנאָלאָגיע{{הערה|ברינל, ז' 29.}}. | ||
א באשרייבונג אין דער אידישער כראניק "ווינער גזירה" גיט איבער א מאסן-מארטירערטום אין דער ווינער שול, כדי צו אויסצומיידן געצוואונגענע טויפונג, וואס איז ספעציעל געדראט געווארן אויף קינדער | א באשרייבונג אין דער אידישער כראניק "ווינער גזירה" גיט איבער א מאסן-מארטירערטום אין דער ווינער שול, כדי צו אויסצומיידן געצוואונגענע טויפונג, וואס איז ספעציעל געדראט געווארן אויף קינדער. לויט דעם באריכט, האבן רבי יונה און א פרוי גע'שחט'ן די אנוועזנדע קהילה-מיטגלידער, דערנאך האט ר' יונה געהרגעט די פרוי, אויפגעשטעלט א שייטער-הויפן אויף דער בימה און זיך אליין פארברענט ווי אַן עולה. דאס איז געווען אן אקט פון [[קידוש השם]]{{הערה|Brugger, 2020, 24–25.}}. | ||
די פארפאלגונג האט דערגרייכט איר שפיץ-פונקט דעם 12טן מערץ 1421, ווען 212 לעבן-געבליבענע ווינער אידן זענען פאַרברענט געוואָרן צום טויט נאָך אַ יאָר פון רדיפות. צייטגענאסישע באריכטן זאגן אז די אידן האבן געזונגען לידער און געטאנצט פאר די פייערן{{הערה|{{לינק|אדרעס=https://jewishcurrents.org/the-vienna-edict|שרייבער=Lawrence Bush|קעפל=The Vienna Edict|זייטל=Jewish Currents}}.}}. | די פארפאלגונג האט דערגרייכט איר שפיץ-פונקט דעם 12טן מערץ 1421, ווען 212 לעבן-געבליבענע ווינער אידן זענען פאַרברענט געוואָרן צום טויט נאָך אַ יאָר פון רדיפות. צייטגענאסישע באריכטן זאגן אז די אידן האבן געזונגען לידער און געטאנצט פאר די פייערן{{הערה|{{לינק|אדרעס=https://jewishcurrents.org/the-vienna-edict|שרייבער=Lawrence Bush|קעפל=The Vienna Edict|זייטל=Jewish Currents}}.}}. | ||
נאָך דער גזירה איז דאָס יידישע לעבן אין די עסטרייַכישע הערצאָגליכע שטעט און אין דעם גאַנצן | נאָך דער גזירה איז דאָס יידישע לעבן אין די עסטרייַכישע הערצאָגליכע שטעט און אין דעם גאַנצן עסטרייכישן דאָנאַו-געביט אויפגעהערט. אַלע שפּורן פון יידישן לעבן אין עסטרייַך זענען פאַרניכטעט געוואָרן. די ווינער שול איז צעשטערט געווארן און אירע שטיינער זענען גענוצט געווארן פארן בויען פון דער אוניווערזיטעט{{הערה|Brugger, 2020, 29.}}. אידישע הייזער און וויינגערטנער זענען קאנפיסקירט געווארן. | ||
==פאלגן און נאכווירקונגען== | ==פאלגן און נאכווירקונגען== | ||
די | די װיענער גזירה האָט געהאַט טיפֿע און דראַסטישע קאָנסעקווענצן פֿאַר דער ייִדישער קהילה אין עסטרײך. | ||
די גזירה האט למעשה אויסגעמעקט די ווינער אידישע קהילה. אידן זענען פארטריבן געווארן אדער געצוואונגען צו קאנווערטירן אין גאנצן דוקאט פון עסטרייך. עטליכע אידן זענען אנטלאפן אין אויסלאנד, אנדערע האבן זיך אליין דערהרגעט. אידישע פליטים זענען באוואוסט אין ארומיגע געגנטן, ספעציעל אין דעם מערב'דיגן טייל פון דער אונגארישער קעניגרייך, ווי אויך אין [[וויענער ניישטאט|ווינער-ניישטאט]] אין דער פיטן-געגנט (Pitten), וואו פיל אידישע פליטים האבן זיך באזעצט. | |||
די פארפאלגונג האט געהאט אן עקאנאמישע ווירקונג, ווייל עס זענען געווען פינאנציעלע פאדערונגען אויף דוק אלברעכט דורך די נייע הערשער פון די אידישע פליטים. געשעפטליכע קאנטאקטן צווישן דער עסטרייכישער באפעלקערונג און אידן וואס האבן געלעבט מחוץ דעם דוקאט זענען פארגעזעצט געווארן נאך 1421, בעיקר מיט דער בליענדיגער קהילה אין ווינער-ניישטאט. | די פארפאלגונג האט געהאט אן עקאנאמישע ווירקונג, ווייל עס זענען געווען פינאנציעלע פאדערונגען אויף דוק אלברעכט דורך די נייע הערשער פון די אידישע פליטים. געשעפטליכע קאנטאקטן צווישן דער עסטרייכישער באפעלקערונג און אידן וואס האבן געלעבט מחוץ דעם דוקאט זענען פארגעזעצט געווארן נאך 1421, בעיקר מיט דער בליענדיגער קהילה אין ווינער-ניישטאט. | ||
אידישע | די ייִדישע אײגנטומס זענען קאָנפיסקירט געװאָרן דורכן הערצאָג. אַן אַלטער רעגיסטער פֿן 1565 באװײזט, אַז פֿילע אידן און אידענעס אין עסטרײך זענען געפֿאָרטערט געװאָרן אונטער יסורים און געצװאונגען אױסצוגעבן װעגן זײער געלט, קלײַנאָדן און זילבער-געשמײד, װאָס איז פאָרגעקומען אַרום יאָר 1420. | ||
אידישע ספרים זענען קאנפיסקירט געווארן; העברעישע קאדעקס בלעטער זענען איבערגעניצט געווארן אלס ביינדונגס-מאטעריאל פאר געריכט-פראטאקאלן און חשבון-ביכער אין שטאט-ארכיוון. | |||
אידן האבן זיך געשטרייקט קעגן פארטרייבונגען, האבן געוויילט רעפרעזענטאנטן און פארמולירט פעטיציעס צום רוימישן הויף. אין [[שאפראן]], צום ביישפיל, האט א געריכט-קלאגע אכט יאר אנגעהאלטן, ביז אין 1534 האט קעניג פערדינאנד I באשטימט אז די בירגער דארפן נישט מער צוריקנעמען די אידן אין שטאט. | אידן האבן זיך געשטרייקט קעגן פארטרייבונגען, האבן געוויילט רעפרעזענטאנטן און פארמולירט פעטיציעס צום רוימישן הויף. אין [[שאפראן]], צום ביישפיל, האט א געריכט-קלאגע אכט יאר אנגעהאלטן, ביז אין 1534 האט קעניג פערדינאנד I באשטימט אז די בירגער דארפן נישט מער צוריקנעמען די אידן אין שטאט. | ||
==קוואלן און היסטאריאגראפיע== | ==קוואלן און היסטאריאגראפיע== | ||
די געשעענישן פון דער ווינער גזירה זענען הויפּטזעכליך | די געשעענישן פון דער ווינער גזירה זענען הויפּטזעכליך באקאנט פון פיר דערציילונגס-טעקסטן, וועלכע טראָגן אויך דעם טיטל "ווינער גזירה". דריי פון זיי זענען אויף אידיש און איינע אויף העברעאיש, און זענען איבערגעגעבן געווארן צווישן די 16טע און 18טע יאָרהונדערטער{{הערה|ברינל, 25.}}. | ||
די פיר טעקסטן זענען{{הערה|ברינל, 25–26.}}: | די פיר טעקסטן זענען{{הערה|ברינל, 25–26.}}: | ||
#"דאז איז די ווינר גזירה אין טייטש" – א אידישע ווערסיע געדרוקט | #"דאז איז די ווינר גזירה אין טייטש" – א אידישע ווערסיע געדרוקט דורך פּראסניץ אין קראקע ארום 1609{{הערה|https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021326770205171/NLI}}. דאס איז די עלטסטע אידישע אויסגאבע. די דאזיגע װערסיע איז די קירצסטע פון די פיר און די מערסט אומאפּהענגיגע אױסגאבע, מיט לאגיש קאָנסיסטענטע כראָנאָלאָגיעס. פּראָסניץ האט עס מסתמא געדרוקט אױסער דער דערגרײכונג פון עסטרײכישער צענזור{{הערה|ברינל, 30.}}. די אױסגאבע איז אַריבערגעקומען פון דער אָפּענהײם קאלעקציע צו דער [[באדלעיאן ביבליאטעק|באָדלעיאַן ביבליאָטעק]] אין 1829{{הערה|ברינל, 27.}}. דער טיטל פון דער װערסיע סטיפיצירט, אז דער עסטרײכישער פּאָגראָם איז געװען אלגעמײן באקאנט אונטערן נאמען "װיענער גזירה" פון א געשריבענעם באַריכט אין דער צײט פון ערשטן דרוק, און אז עס איז געװען א העברעאישע װערסיע װאס איז איבערגעזעצט געװארן אױף אידיש{{הערה|ברינל, 29.}}. | ||
#"גזירה ממדינות איסטרייך" – | #"גזירה ממדינות איסטרייך" – א העברעאישע אויסגאבע, געדרוקט ארום 1581, אויך דורך פּראָסניץ אין קראקע, איבערגעזעצט פון אידיש דורך יחיאל בן ידידיה מיכל מאָראַפטשיק פון לובלין. די דאָזיקע איבערזעצונג האָט אָבער לאָגישע אומקאָנסיסטענצן, װײל זי באנוצט זיך מיט דער פּראָסניץ אידישער װערסיע אַלס באַזיס. | ||
#"דיא גזירה אויז אוישטרייך" – | #"דיא גזירה אויז אוישטרייך" – א אידישע כתב-יד אויסגאַבע, אריינגערעכנט אין דעם פּאפּיר כתב-יד "אָפּענהיים 714" אין דער [[באדלעיאן ביבליאטעק|באָדלעיאַן ביבליאָטעק]]. דער כתב-יד איז אומדאַטירט, אָבער איז זיכער נישט פּראדוצירט געווארן פאר 1580. די דאָזיגע אױסגאַבע באַנוצט זיך אױך מיט דער העברעאישער איבערזעצונג און האָט כראָנאָלאָגישע שװעריקײטן{{הערה|ברינל, 29.}}. | ||
#"גזירה ממדינת אושטרייך" – | #"גזירה ממדינת אושטרייך" – שפּעטסטע אידישע אויסגאַבע, אַריינגערעכנט אלס קאפּיטל 52 אין דער זאמלונג "מעשׂה ה'", צום ערשט אין דער אמסטערדאַמער אויסגאַבע פון 1708 (דערנאָך אױך 1723 און אָפט דערנאָך). דאָס איז די איינציגע װערסיע וואס עקזיסטירט אין עטליכע קאָפּיעס; אויסגאַבעס 1 ביז 3 זענען אונז איבערגעגעבן געוואָרן אין בלויז איין איינציקער קאָפּיע{{הערה|ברינל, 26.}}. דער רעדאַקטאָר פון דער דאָזיקער װערסיע האָט אױך גענוצט די העברעאישע איבערזעצונג און געהאַט שװעריקײטן מיטן האַלטן די כראָנאָלאָגיע קאָנסיסטענט. | ||
די עלטסטע עקזעמפלארן זענען פון 16טן יארהונדערט, אבער דער אריגינעלער שריפט איז מסתמא געשאפן געווארן קורץ נאך די געשעענישן פון 1421, מעגליך דורך אן ארויסגעטריבענעם עסטרייכישן איד אין אונגערן. די "ווינער גזירה" ווערט באטראכט אלס א פארלאזליכע קוואל טראץ איר נאטירליכער איינזייטיגקייט, ווייל פיל דעטאלן (ווי צאל קרבנות) זענען נאר דארטן דערמאנט. | די עלטסטע עקזעמפלארן זענען פון 16טן יארהונדערט, אבער דער אריגינעלער שריפט איז מסתמא געשאפן געווארן קורץ נאך די געשעענישן פון 1421, מעגליך דורך אן ארויסגעטריבענעם עסטרייכישן איד אין אונגערן. | ||
עס זענען דאָ אנווײזונגען אױף דער עקזיסטענץ פון העברעאישע װערסיעס פון לכל הפּחות דער ערשטער העלפט פונעם 15טן יאָרהונדערט. די כראָניק "עמק הבכא" פון [[יוסף הכהן]] גיט די הױפּט-סטרוקטור פון די געשעענישן פונעם עסטרײכישן פּאָגראָם. דאָס װײזט, אַז באַריכטן פון פּאָגראָמען זענען אָריגינעל געשריבן געװארן אין העברעאיש, אַזױ װי די װיענער גזירה{{הערה|ברינל, 30–31.}}. | |||
די "ווינער גזירה" ווערט באטראכט אלס א פארלאזליכע קוואל טראץ איר נאטירליכער איינזייטיגקייט, ווייל פיל דעטאלן (ווי צאל קרבנות) זענען נאר דארטן דערמאנט. | |||
קריסטליכע קוואלן נעמען אריין טהאמאס עבענדארפער'ס (Thomas Ebendorfer) "Chronica Austriae". ארטור גאלדמאן (Artur Goldmann) האט ארויסגעגעבן "דאס אידנבוך פון דער שעפפשטראסע אין ווין" (1908), וואס אנטהאלט דעם טעקסט פון דער "ווינער גזירה". שמואל קרויס האט געווידמעט א וויכטיגע שטודיע וועגן דער ווינער גזירה אין 1920. | קריסטליכע קוואלן נעמען אריין טהאמאס עבענדארפער'ס (Thomas Ebendorfer) "Chronica Austriae". ארטור גאלדמאן (Artur Goldmann) האט ארויסגעגעבן "דאס אידנבוך פון דער שעפפשטראסע אין ווין" (1908), וואס אנטהאלט דעם טעקסט פון דער "ווינער גזירה". שמואל קרויס האט געווידמעט א וויכטיגע שטודיע וועגן דער ווינער גזירה אין 1920. | ||
| שורה 71: | שורה 76: | ||
היינטצוטאג זענען פארשונגען נאך אלץ אנגענומען צו מאכן צעזעצענע קוואלן צוטריטלעך, און פיל פראגן וועגן דעם הינטערגרונט פון דער געזירה בלייבן אומבאענטפערט. מאדערנע היסטאריאגראפיע טענדירט צו באטראכטן די הויפט-מאטיוואציע פון דעם פאגראם ווי פינאנציעל. | היינטצוטאג זענען פארשונגען נאך אלץ אנגענומען צו מאכן צעזעצענע קוואלן צוטריטלעך, און פיל פראגן וועגן דעם הינטערגרונט פון דער געזירה בלייבן אומבאענטפערט. מאדערנע היסטאריאגראפיע טענדירט צו באטראכטן די הויפט-מאטיוואציע פון דעם פאגראם ווי פינאנציעל. | ||
== | ==לעגאט און אנדענק== | ||
די ווינער געזירה איז א וויכטיקער טייל פון דער אידישער געשיכטע אין אייראפע. אין 1998 איז געבויט געווארן א האלאקאוסט מעמאריאל אויף יודנפלאץ אין ווין, גערופן "די נאמענלאזע ביבליאטעק" (The Nameless Library), וואס דערמאנט די 65,000 עסטרייכישע קרבנות פון די נאציס און רעפערענצירט די 1421 גזירה. | די ווינער געזירה איז א וויכטיקער טייל פון דער אידישער געשיכטע אין אייראפע. אין 1998 איז געבויט געווארן א האלאקאוסט מעמאריאל אויף יודנפלאץ אין ווין, גערופן "די נאמענלאזע ביבליאטעק" (The Nameless Library), וואס דערמאנט די 65,000 עסטרייכישע קרבנות פון די נאציס און רעפערענצירט די 1421 גזירה. | ||