רוי:געשטאפטע גענז

שטאפן גענז (אויך באקאנט אין דער וועלט ווי פוא גרא, פראַנצויזיש: Foie gras – "פעטע לעבער"; אדער אויף אידיש געשטאפטע גענז) איז אן אלטער פארמינג-מעטאד צו פעטן עופות, הויפטזעכליך גענז און קאטשקעס, דורך געוואלדיגער פיטערן (Gavage) צו פארגרעסערן דעם לעבער. ביי אידן, ספעציעל אין אשכנזישע לענדער, איז דאס געווען א זייער פארשפרייטע און וויכטיגע טראדיציע פאר הונדערטער יארן, סיי פאר שמאלץ און סיי פאר דעם לעבער. די טעמע איז ארומגערעדט ברייט אין דער הלכה צוליב שאלות פון טריפות און צער בעלי חיים.

היסטאריע

די מלאכה פון שטאפן עופות האט זיך אנגעהויבן נאך אין מצרים העכער 4,000 יאר צוריק, וואו מען האָט באַמערקט אַז ווילדע גענז שטאָפּן זיך אָן מיט עסן פאַר זייערע לאַנגע נסיעות און זייער לעבער ווערט דעמאָלט זייער געשמאַק. אידן האבן געלערנט די דאזיגע מלאכה אין מצרים און האבן איר שפעטער געברענגט קיין אייראפע. די רוימער האָבן שפּעטער איבערגענומען דעם מנהג און פלעגן ניצן אידישע קנעכט צו שטאָפּן די גענז מיט פייגן. אין די מיטעלע יארן זענען אידן אין דייטשלאנד און פראנקרייך (ספעציעל אין עלזאס) געווען די גרעסטע מומחים אין שטאפן גענז. אין יענער צייט האבן אפילו גוי'אישע פירשטן און קעכער פון דעם פויפסט געלויבט די גענז-לעבערס וואס אידן האבן געשטאפט.

נאָכדעם וואָס די רוימישע אימפּעריע איז צפאַלן געוואָרן, האָבן אידן אין אייראָפּע ווייטער געהיט די טראַדיציע. דער הויפּט סיבה איז געווען כּשרות: אידן האָבן נישט געקענט ניצן חזיר-פעטס (Lard) און האָבן נישט געהאַט קיין גרינגן צוטריט צו בוימלען ווי אין די מיטללענדישע לענדער. די גענז זענען געוואָרן דער "גאָלדענער בילעט" פון דער אידישער קיך, פון זיי האָט מען געמאַכט פעטס (שמאַלץ), גענוצט די פעדערן פאַר קישנס, און געגעסן די פלייש און די טייערע לעבער.

עקאנאמישע און קולינארישע וויכטיגקייט

פאר אשכנזישע אידן איז די גאנז געווען א "גאלדענער בילעט". עס זענען געווען עטליכע סיבות פאר איר פאפולאריטעט:

• שמאלץ: צוליב דעם וואס אידן טארן נישט נוצן חזיר-פעטס (Lard) און טארן נישט קאכן פלייש מיט פוטער, איז עופות-פעטס געווען דער הויפט קאכן-מיטל. א גאנז פראדוצירט פיל מער פעטס ווי א הין.
• יום-טוב פרישקייט: מען פלעגט שטאפן די גענז אין הארבסט און זיי שחטן פאר חנוכה. דאס שמאלץ האט מען אויפגעהיט אין טעפ פאר דעם גאנצן ווינטער און אויך פאר פסח.
• לעבער: די פעטע לעבער איז געווען א טייערע מאכל פאר גבירים, און פאר ארעמע לייט איז דאס געווען א וויכטיגע נארונג פאר קינדער.
• גריוון: די הויט פון די גאנז פלעגט מען אויסקאכן און מאכן דערפון גריוון (אדער גריבענעס), וואס איז געווען א גרויסע מטעמים.

הלכה און מחלוקת

די שאלה פון געשטאפטע גענז איז א שווערע סוגיא וואס האט באשעפטיגט די גרעסטע פוסקים הונדערטער יארן:

טריפות (וושט)

דער הויפט הלכה'דיגער פראבלעם איז דער "וושט" (Esophagus). בשעת'ן שטאפן מיט א שטעקן אדער א אייזערנעם רער, קען דער וושט נתנקב ווערן. א לאך אין וושט מאכט די גאנז פאר א טריפה וואס טאר נישט געגעסן ווערן.

• דער רמ"א (יו"ד סי' לג) שרייבט אז אין זיין שטאט האבן מען מקיל געווען צו שטאפן, אבער מען האט געמוזט בודק זיין דעם וושט נאך דער שחיטה.
• דער ב"ח און דער חכמת אדם האבן געהאלטן אז מען זאל עס גארנישט טאן, ווייל עס איז כמעט אוממעגליך בודק צו זיין פונקטליך צוליב קליינע לעכלעך וואס קענען נתעורר ווערן.
• דער חתם סופר האט געלאזט עסן געשטאפטע גענז און האט אפילו אליין געגעסן. עס ווערט דערציילט אז ער האט געמאכט א פראקטישן פראוו מיט'ן ישמח משה, און ביי דעם חתם סופר זענען די גענז ארויס כשר.

צער בעלי חיים

אין די לעצטע דורות איז אויפגעקומען די שאלה פון צער בעלי חיים.

• אלטע פוסקים ווי דער רמ"א און דער מהרי"ל האבן נישט געזען דערין קיין פראבלעם פון צער בעלי חיים, ווייל עס איז פאר דעם מענטשנ'ס נוצן.
• מאדערנע פוסקים, ווי הרב עובדיה יוסף און דער ציץ אליעזר, האבן שטארק ארויסגעטרעטן קעגן דעם, האלטנדיג אז היינטיגע מאשינען זענען פיל מער אכזריות'דיג.

שבת און אנדערע מנהגים

• שבת: עס איז א פסק אין שולחן ערוך אז מען טאר נישט "אובסין" אדער "מהלקטין" (שטאפן) עופות אום שבת. אבער, גענז וואס זענען צוגעוואוינט צו שטאפן און קענען נישט מער עסן אליין, האבן פוסקים מתיר געווען צו שטאפן איין מאל דורך א גוי כדי זיי זאלן נישט הונגערן.
• טבת און שבט: עס איז דא א מנהג פון רבי יהודה החסיד נישט צו שחטן קיין גענז אין די חודשים טבת און שבט, ווייל עס איז א סכנה. א סך האבן געהאלטן אז דער שוחט דארף עסן דאס הארץ פון דער גאנז צו פארמיידן די סכנה.

היינטיגע צייטן

היינט איז שטאפן גענז אומלעגאל אין מדינת ישראל (זינט 2006) און אין פילע אנדערע לענדער צוליב חוקי צער בעלי חיים. אבער אין הונגריה איז לעצטנס געעפנט געווארן א גרויסע כשר'ע שחיטה פאר גענז (אין טשענגעלע), וואס ארבעט אונטער דער השגחה פון דער רבנות הראשית מיט נייע טעכנאלאגיעס ווי סיליקאן רערן צו פארמינערן דאס ליידן פון די עופות.