רוי:במוצאי יום מנוחה
במוצאי יום מנוחה איז א באקאנטער אידישער פיוט וואס ווערט געזונגען אין רוב קהילות ישראל מוצאי שבת ביים צייט פון די הבדלה אדער ביי די סעודת מלוה מלכה. דער פיוט איז פארפאסט געווארן דורך רבי יעקב מלוניל (רבי יעקב הירחי), וועלכער האט געלעבט און געווירקט אין דרום פראנקרייך (פּראָוואַנס) אינעם 12טן יארהונדערט.
דער מחבר און זיין מקום
דער פיוט ווערט צוגעשריבן צו רבי יעקב מלוניל. אין די אלטע כתבי יד, ווי צום ביישפיל אינעם "מחזור ויטרי" פונעם 11טן-12טן יארהונדערט, געפינט מען דעם מחבר מיט'ן נאמען "יעקב מן יריחו". דאס ווארט "יריחו" באציט זיך נישט אויף דער שטאט יריחו אין ארץ ישראל, נאר עס איז א רמז אויף דער שטאט לוניל (Lunel) אין פראנקרייך; דאס ווארט "Lune" אין פראנצויזיש מיינט א לבנה (ירח), און דערפאר פלעגן די אידישע איינוואוינער רופן דאס ארט "יריחו" אדער "לוניל".
סטרוקטור און אקראסטיכאן
דער פיוט איז געבויט לויט א ספעציפישן פּאָעטישן סטיל:
- אקראסטיך: אינעם ארגינעלן נוסח זענען די ראשי תיבות פון די הייזער "יעקב מן יריחו". אין די שפעטערע דרוקס און סידורים וואס מיר נוצן היינט, איז דער אקראסטיכאן געביטן געווארן צו "יעקב מנוי". אפטמאל לייגט מען צו צום סוף דאס ווארט "חזק".
- גראמען: דער שיר איז געבויט אין א "מעין-אזורי" פארעם, וואו יעדער בית האט דריי שורות וואס גראמען צווישן זיך, און די פערטע שורה ענדיגט זיך שטענדיג מיט'ן שטאם-גראם "-חָה" (ווי רְוָחָה, אֲנָחָה, שִׂמְחָה).
- משקל: יעדער שורה (צלע) באשטייט פון זעקס הברות, לויט'ן דקדוק'ישן משקל וואס איז געווען איינגעפירט אין יענער תקופה.
תוכן און באדייט
דער פיוט דריקט אויס די געפילן פון א איד אין דעם איבערגאנג-מאמענט צווישן דעם הייליגן שבת און די וואכעדיגע טעג. מען בעט דעם אייבערשטן "המצא לעמך רווחה", מען זאל האבן א גוטע און רואיגע וואך. דער עיקר פאקוס איז אויף אליהו הנביא (דער "תשבי"), וואס לויט דער מסורה קען ער קומען מוצאי שבת מבשר זיין די גאולה.
דער פיוט איז פול מיט אויסדרוקן פון יגון און אנחה וואס קומען פונעם גלות, אבער ער ענדיגט זיך שטענדיג מיט א האפענונג פאר "ששון ושמחה". פיר בתים אינעם ארגינעלן פיוט ענדיגן זיך מיט'ן ווארט "שמחה".
דאס בית וואס פאנגט זיך אן "יהי החודש הזה" האט געפירט עטליכע חוקרים צו טראכטן אז אפשר איז דער פיוט ארגינעל נתחבר געווארן פאר א מוצאי שבת וואס געפאלט אויף ראש חודש אדער שבת מברכים.
פארגלייך מיט אנדערע פיוטים
עס איז דא א גרויסע ענליכקייט צווישן דעם פיוט און דעם פיוט "במוצאי יום מכובד" פון רבי אברהם אבן עזרא. חוקרים זאגן אז רבי יעקב מלוניל האט זיך אינספירירט פונעם אבן עזרא. אבער, בשעת דער אבן עזרא שרייבט מער "פון אינדרויסן" און רעדט אויף כלל ישראל אין דריטן לשון, איז רבי יעקב'ס פיוט פיל מער פערזענליך און עמאציאנעל, ער רעדט וועגן זיין אייגענעם "עוניי" (ארימקייט) און "כאבי" (שמערץ).
מנהגים און לחנים
דער פיוט ווערט געזונגען אין אלע עדות: ביי אשכנזים, ספרדים, חסידים, און יהודי תימן. עס זענען דא פילע לחנים דערויף, אריינגערעכנט לחנים פון חסידות ברסלב, מודז'יץ, אלזשיר, מרוקו, און טערקיי. טייל קהילות זאגן דעם פסוק "אנא ה' הושיעה נא" אלס א פזמון צווישן די בתים.
ביבליאגראפיע
- איתי מרינברג, אמנות השיר: במוצאי יום מנוחה,
נבמ"י