דרעפט:הומנא

הומנא (אדער הימענע; סלאוואקיש: Humenné; אונגאריש: Homonna; דייטש: Homenau) איז א היסטארישע שטאט אין מזרח סלאוואקיי, וואס געפינט זיך אינעם זעמפלינער ראיאן ביי די ברעגעס פון דעם לאבורק טייך. פארן חורבן איז הימענע געווען א בארימטע אידישע קהילה און א תורה-צענטער פאר דעם גאנצן אומגעגנט.

געאגראפיע און קלימאט

די שטאט געפינט זיך אויף א הויך פון 157 מעטער איבערן ים-פלאך, ארומגענומען מיט די וויהאָרלאַט בערג און די לאַבאָרעץ הויך-לאנד. דער נאמען "הימענע" שטאמט פונעם סלאווישן ווארט "הומנאָ" (gumьno), וואס באדייט א דרעש-פלאץ פאר תבואה אדער א חצר. די שטאט האט א קאנטינענטאלן קלימאט מיט ווארעמע זומערן און קאלטע, שנייאיגע ווינטערס.

אלגעמיינע היסטאריע

הומנא ווערט צום ערשטן מאל דערמאנט אין דאקומענטן אין יאר 1317. דורכאויס הונדערטער יארן איז די שטאט געווען אונטער דער בעלות פון דער אדעלער פאמיליע דרוגעטה (Drugeth), וואס זענען געקומען פון נאפאלי, איטאליע, און האבן באקומען די געגנט פונעם קעניג קארל ראבערט פון אנדזשו. די פאמיליע האבן געבויט דעם פראכטפולן רענעסאנס שלאס וואס שטייט ביז היינט אין צענטער פון שטאט. אין יאר 1479 האט דער קעניג מאטיאס קאָרווינוס געגעבן פאר הימענע שטאטישע רעכט. שפעטער, אין דעם 19טן יארהונדערט, איז די בעלות אריבער צו דער אנדראש פאמיליע. די שטאט האט זיך שטארק אנטוויקלט אין 1871 מיט'ן אנקומען פון דער באן, וואס האט געברענגט צו א וואוקס אין האנדל און אינדוסטריע.

אידישער קהילה

שול אין הומנא, ארום תר"ס

אידן האבן זיך אנגעהויבן באזעצן אין הימענע שוין ארום יאר ה'ת"נ. אין דעם אידישן צענזוס פון 1725 (תפ"ה) זענען פארצייכנט צוויי אידישע משפחות אין שטעטל. א דאקומענט פון 1743 (תק"ג) צייגט א קאנטראקט פון א איד משה יעקב וואס האט געדינגען געשעפטן פון א קריסטליכער אלמנה נעבן דעם קריסטליכן פארהויז אין שטאט. די קהילה איז אפיציעל ארגאניזירט געווארן אין יאר 1809 (תקס"ט) אונטער דעם פרעזידענט מאריץ פראפער און דער רב ר' יעקב שפירא, כאטש די חברה קדישא האט שוין עקזיסטירט זינט 1786 (תקמ"ו).

הומנא האט געבליט דורכאויס דעם 19טן יארהונדערט, ספעציעל דורך אימיגראציע פון אידן פון גאליציע. אין יאר תקמ"ז (1787) זענען געווען 110 אידן, אין תק"צ (1830) זענען געווען 666 אידן, אין תר"מ (1880) זענען זיי שוין געווען 1,280, און ביים סוף פונעם 19טן יארהונדערט זענען אידן שוין געווען כמעט האלב פון די באפעלקערונג פון דער שטאט. צווישן די צוויי וועלט-מלחמות איז הומנא געווען א וויכטיגער אידישער צענטער מיט בערך 2,000 אידן. אין 1930 האבן געלעבט אין הימענע בערך 2,200 אידן, וואס זענען געווען בערך א דריטל פון די אלע איינוואוינער. אידן האבן געהאט א גרויסן חלק אין דעם האנדל און עקאנאמיע פון דער שטאט, און האבן פארמאגט בערך 90% פון די געשעפטן אין שטאט.

רבנים און גדולי תורה

הימענע איז געווען באקאנט מיט אירע חשוב'ע רבנים און תלמידי חכמים:

• רבי פנחס לוריא – דער ערשטער רב פון דער קהילה.

• רבי יעקב שפירא (ר' יעקעלע חריף; נפ' ב' ניסן תקפ"ח) – ער האט געדינט צווישן די יארן 1809–תקפ"ח. ער איז געווען א תלמיד מובהק פונעם הייליגן רבי מענדלע רימינאווער און א ידיד פונעם "בני יששכר". ער האט מחבר געווען דעם ספר "שופריה דיעקב" אויף תורה און ש"ס. ער האט געבויט די ערשטע גרויסע שול און ארגאניזירט די קהילה.

• רבי אביש אריה שפירא (נפ' כ"ב תשרי תרל"ג) – דער זון פון ר' יעקב, האט געדינט אלס רב אין שטאט.

• רבי יהודה לייבוש ספיר (נפ' י"ד טבת תרמ"ב) – דער מחבר פונעם ספר "שער יהודה" און איידעם ר' יעקב שפירא. ער האט משמש געווען ברבנות פאר 54 יאר, קודם אין גליל הומנא און נאך זיין שוואגער'ס פטירה אויך אין הומנא אליינס. ער איז געווען באקאנט פאר זיין גאונות אין פלפול און האט באקומען א הסכמה אויף זיין ספר פונעם "דברי חיים" פון צאנז.

• רבי משה גרינוואלד (דער "ערוגת הבשם") – ער האט געדינט אלס רב אין הומנא צווישן די יארן תרמ"ג-תרמ"ז (1883–1887) און דארט אויפגעשטעלט א גרויסע ישיבה וואו הונדערטער בחורים האבן געלערנט. שפעטער איז ער געווארן רב אין קליינווארדיין און חוסט.

• רבי דוד יהודה לייב זאלצער (נפ' כ"ט אדר תרע"ט) – א תלמיד פונעם כתב סופר און א שוואגער פונעם ירושלימ'ער רב, רבי יוסף חיים זאנענפעלד.

• רבי אלטר יצחק אייזיק פרידריך: (נפטר תרפ"ז) דער איידעם פון ר' דוד לייב זאלצער, ער איז געווען א באקאנטער גאון און חסיד. ער האט איבערגענומען דאס רבנות נאך זיין שווער ר' דוד לייב זאלצער ביז זיין פטירה.

• רבי חיים יהודה הערמאן עהרנרייך הי"ד: (אומגעקומען אין חורבן, תש"ב) דער לעצטער רב פון דער שטאט. ער איז געווען א בארימטער תלמיד חכם און א גרויסער חוקר און האט ארויסגעגעבן דעם תורה-זשורנאל "אוצר החיים".

אנדערע וויכטיגע פערזענליכקייטן זענען ר' שרגא פייבל מענדלאוויטש, דער גרינדער פון תורה ודעת אין אמעריקע, וואס איז געבוירן אין הומנא, און ר' מנחם מענדל כהנא, וואס האט געדינט אלס מו"ץ און ר"מ אין שטאט פאר'ן קריג. אין יאר תרפ"ה (1925) האט דער סאטמארער רבי, רבי יואל טייטלבוים זצ"ל, באזוכט אין שטאט אויף א שבת.

מוסדות און אידישע אינסיטוציעס

די שטאט האט פארמאגט פילע בתי מדרשים און חברות:

• שולן: די ערשטע שול איז געבויט געווארן אין 1792 (אדער 1797) מיט מאטעריאל פון א חרוב'ע קירכע און א שטרויענעם דאך. אין 1830 איז אויפגעשטעלט געווארן א נייע שול. פארן קריג זענען געווען דריי הויפט שולן: די ארטאדאקסישע, די חסידישע, און א מאדערנע-ארטאדאקסישע (וואס טייל האבן גערופן קאנסערוואטיוו). אין 1930 איז געבויט געווארן א פראכטפולע נייע שול לויט דעם פלאן פון דעם ארכיטעקט אייגען בארקאני.

• חינוך: אין 1835 איז געעפנט געווארן א תלמוד תורה פאר ארימע קינדער. אין 1856 איז געעפנט געווארן אן אידישע פאלקס-שול, די ערשטע אין גאנץ מזרח סלאוואקיי.

• חסד: עס האבן פונקציאנירט חברות ווי "ביקור חולים", "תומכי עניים", "פועלי צדק", "אגודת נשים", און א באזונדערע "חברת הסנדק" צו העלפן ארימע משפחות ביי ברית'ן.

• בית החיים: דער אידישער בית החיים אין הימענע ווערט פארערעכנט אלס דער עלטסטער און גרעסטער אין גאנץ סלאוואקיי. די עלטסטע מצבות זענען נאך פון יאר תקל"ב (1772).

אידישע לעבן פארן קריג

אידן האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער עקאנאמיע פון שטעטל. ארום 90% פון אלע געשעפטן זענען געווען אין אידישע הענט. הימענע איז געווען א האנדל-צענטער וואו די פארמער פון אלע ארומיגע דערפער זענען געקומען איינקויפן. דאס אידישע לעבן איז געווען רייך מיט שבתים און ימים טובים, און פיל עשירים האבן געהאט פריוואטע מלמדים פאר זייערע קינדער. צווישן די צוויי וועלט מלחמות זענען אויך געווען אקטיוו פילע ציוניסטישע באוועגונגען ווי "השומר קדימה", "בני עקיבא" און "בית"ר".

דער חורבן

נאך דער גרינדונג פון דער אויטאנאמישער סלאוואקישער מדינה אונטער דעם דייטשן איינפלוס אין 1939 האט זיך שטארק פארערגערט דער מצב פון די אידן. אין 1941 זענען איינגעפירט געווארן גזירות קעגן אידן ("אידישער קאדעקס"; Židovský kódex), אידישע געשעפטן זענען קאנפיסקירט געווארן ("אריאניזירט") און אידישע קינדער זענען ארויסגעווארפן געווארן פון די פובליק שולעס.

אין מערץ 1942 האבן זיך אנגעהויבן די דעפארטאציעס קיין פוילן; יונגע מיידלעך און בחורים זענען געשיקט געווארן קיין אוישוויץ און מיידאנעק. די ערשטע טראנספארט פון סלאוואקיי קיין אוישוויץ (26סטן מערץ 1942) האט אנטהאלטן הונדערטער יונגע מיידלעך פון הומנא. אין מאי 1942 זענען רוב אידן פון שטאט פארזאמלט געווארן אין דער אלטער שול און דעפארטירט געווארן אין צוויי גרויסע טראנספארטן קיין רייאוויעץ (Rejowiec) און סאביבאר אין פוילן. פילע זענען דערהרגעט געווארן אין סאביבאר און בעלזשיץ. א קליינע צאָל אידן, בערך 400, וואס זענען געווען "עקאנאמיש וויכטיג" זענען געבליבן מיט "שוץ-פאפירן" ביז 1944, ווען רוב פון זיי זענען אויך פארטריבן געווארן. בערך 2,000 אידן פון הומנא זענען אומגעקומען דורך די נאציס.

נאך דער מלחמה

נאך דער באפרייאונג אין 1945 זענען בערך 150-200 איבערלעבער צוריקגעקומען קיין הומנא. זיי האבן פרובירט צוריק אויפצושטעלן די קהילה, אבער דאס לעבן איז געווען שווער צוליב אנטיסעמיטיזם און די נייע קאמוניסטישע רעזשים. א באנדע פון אוקראינישע נאציאנאליסטן (באנדערעוויצעס) האבן דערמארדעט אידן אין דעם דערבייאיגן דארף קאלבאסא ביים סוף פון 1945. אין די יארן 1948–1949 האבן רוב פון איבערלעבער עמיגרירט קיין ארץ ישראל אדער אמעריקע.

די צוויי גרויסע שולן זענען חרוב געווארן דורך דער קאמוניסטישער מאכט אין די 1970ער יארן. היינט צוטאגס געפינט זיך אין הומנא דער אלטער יידישער בית עולם, וואס ווערט פארערעכנט אלס איינער פון די גרעסטע אין סלאוואקיי, און דארט ליגן פילע רבנים און חשובע אידן. עסקנים האבן געארבעט איבער די יארן צו רענאווירן און היטן דעם בית עולם. א מאנומענט צום אנדענק פון די קדושי הומנא שטייט היינט אין שטאט.

דרויסנדיגע לינקס

• "הומנא", אויף JewishGen (ענגליש)
• Jewish cemetery in Humenné, Slovakia – Center for Jewish Art
• הומנה (סלובקיה), אויפ'ן וועבזייטל פון דער מדינת ישראל נאציאנאלער ביבליאטעק