רוי:שלמה דובנא
שלמה בן יואל דובנא (רש"ד; כ"ח תשרי ה'תצ"ט, אָקטאָבער 1738 – כ"ה סיון ה'תקע"ג, יוני 1813) איז געווען אַ באַרימטער אידישער גראַמאַטיקער, דיכטער, משכיל, און ביבליאָפיל. ער איז מערסטנס באַקאַנט פאַר זיין צענטראַלער ראָלע אין דעם אָנהייב פון דעם "ביאור" מפעל (דער דייטשער איבערזעצונג פון דער תורה) צוזאַמען מיט משה מענדעלסאָן. דובנא האָט פאַרמאָגט איינע פון די גרעסטע און וויכטיגסטע פּריוואַטע אידישע ביבליאָטעקן פון זיין צייט.
ביאָגראַפיע
שלמה דובנא איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאָט דובנא, וואָהלין (דעמאָלט אין פּוילן, היינט אין אוקראַינע). ווען ער איז אַלט געווען פערצן יאָר, האָט ער חתונה געהאַט מיט דער טאָכטער פונעם תלמיד חכם ר' שמחה בן יהושע פון וואָלאָזשין[1]. נאָכן לערנען אין וואָהלין, איז ער געפאָרן קיין גאַליציע, וואו ער האָט יאָרן לאַנג שטודירט דקדוק און פּרשנות ביי רב שלמה מחעלמא (דער בעל "מרכבת המשנה"). זיין רבי האָט אים פאַראַנטוואָרטליך געמאכט מיט דער רעוויזיע פון זיין חיבור "שערי נעימה" אויף די טעמי המקרא, וואָס איז געדרוקט געוואָרן אין תקכ"ו.
אין יאָר תקכ"ח איז ער געקומען קיין אַמסטערדאַם, צוגעצויגן צוליב די דאָרטיגע רייכע ספרים-זאַמלונגען. דארט האָט ער זיך פאַרנומען מיט זאַמלען און פאַרקויפן זעלטענע ספרים. אין תקל"ב האָט ער זיך באַזעצט אין בערלין, וואו ער האָט זיך מפרנס געווען ווי אַ פּריוואַטער לערער פאַר די קינדער פון מענדעלסאָן און דעם פינאַנצירער דניאל איציג[2]. ער איז געוואָרן אַ נאָנטער פריינד און שותף מיט מענדעלסאָן אין די ערשטע יאָרן פון דער השכלה.
נאָך אַ מחלוקת מיט מענדלסאָן איבער די עדיטירונג פון זיין אַרבעט און פינאַנציעלע ענינים, האָט דובנא פאַרלאָזט בערלין אין 1781 און זיך געצויגן קיין ווילנע.
אין זיינע לעצטע יאָרן האָט ער זיך אומגעקערט קיין אַמסטערדאַם. כאָטש ער האָט פאַרמאָגט אַ ווערטפולע ביבליאָטעק, האָט ער געלעבט אין אָרעמקייט און האָט באַקומען אַ קליינע הכנסה פון דינגען ספרים צו אַנדערע שטודירער. ער איז נפטר געוואָרן אין אַמסטערדאַם אין 1813.
דובנא און דער "ביאור"
שלמה דובנא האָט געשפּילט אַ קריטישע ראָלע אין דעם פּראָיעקט "נתיבות השלום" (דער ביאור). ער איז געווען דער וואָס האָט פאָרגעלייגט מענדעלסאָנען צו דרוקן זיין דייטשע איבערזעצונג פון דער תּורה פאַרן ברייטן עולם[3]. דובנא האָט געשריבן דעם פּראָספּעקט און הקדמה פאַרן מפעל "עלים לתרופה" (1778) און פאַרפאַסט דעם גרעסטן טייל פונעם פּירוש אויף ספר בראשית (חוץ פּרשת בראשית וואָס מענדעלסאָן האָט געשריבן). זיין הויפּט אינטערעס איז געווען דקדוק און די מסורה; ער האָט מחבר געווען דעם "תיקון סופרים" אויף בראשית און שמות, וואָס האָט אויסגעקלאָרט די ריכטיגע נוסחאות פון די אותיות און טעמים.
זיין שטרעבונג צו דקדוק האָט אים אָפט געברענגט צו רייבונגען מיט מענדלסאָן, וואָס האָט געוואָלט אַ קירצערן פּירוש וואָס זאָל זיין צוגעפּאַסט פאַרן המון, בשעת דובנא האָט געוואָלט מער טיפקייט אין די פעלדער פון שפּראַך-פאָרשונג[4].
טראָץ זיין וויכטיגקייט, האָט דובנא פאַרלאָזט דעם פּראָיעקט אין 1781, איידער "נתיבות השלום" איז פולשטענדיג אַרויסגעגעבן געוואָרן. די סיבות זענען נישט אינגאַנצן קלאָר, אָבער היסטאָריקער ווייזן אויף פינאַנציעלע מחלוקתן, דיסאַגרימענטס וועגן מענדעלסאָנ'ס עדיטינג פון זיין אַרבעט, אָדער דרוק פון רבנים וואָס זענען געווען קעגן מענדעלסאָנ'ס שיטות.
זיין ביבליאָטעק און זאַמלונג
שלמה דובנא איז געווען באַקאַנט ווי איינער פון די גרעסטע אידישע ביבליאָפילן אין זיין דור. כאָטש ער איז געווען אָרעם, האָט ער באַוויזן צו זאַמלען אַ מאַסיווע ביבליאָטעק פון איבער 2,076 געדרוקטע ספרים און 106 כתב-ידות, לויט דעם קאַטאַלאָג "רשימה" וואָס איז געדרוקט געוואָרן נאָך זיין טויט אין 1814[5]. זיין ביבליאָטעק איז געווען זייער פילפאַרביג און האָט אַריינגענומען ספרים אויף תפילה (הגדות, מחזורים, סליחות), תנ"ך און פּרשנות, הלכה און שאלות ותשובות, מדרש, מוסר, און קבלה, פילאָסאָפיע, וויסנשאַפט: מאַטעמאַטיק, אַסטראָנאָמיע, מעדיצין, און געאָגראַפיע, דיכטונג און בעלעטריסטיק[6].
דובנא האָט זיך באַנוצט מיט זיין ביבליאָטעק נישט נאָר פאַר זיין אייגענער אַרבעט, נאָר אויך זי פאַרדונגען צו אַנדערע, כּדי זיך צו שטיצן פינאַנציעל. זיינע ספרים האָבן אָפט מאָל זיין חתימה, וואָס מען קען היינט געפינען אין ספרים אַרום דער וועלט.
זיינע ווערק און שריפטן
חוץ זיין אַרבעט אויף דער תּורה, האָט ער געשריבן:
- "אבל יחיד" (1776): אַ קינה אויף דעם טויט פון רבי יעקב עמדן.
- "ברכת יוסף" (1783): אַ פּאָעמע און דיסערטאַציע וועגן כתיבת ספרי תּורה.
- דיכטונג: שירים וואָס זענען געדרוקט געוואָרן אין פאַרשיידענע זאַמלונגען ווי "ביכורי תועלת".
- געאָגראַפיע: ער האָט געאַרבעט אויף אַ ספר וועגן דער געאָגראַפיע פון ארץ-ישׂראל (אויך באַקאַנט ווי "קונטרס אחרון").