רוי:יוסף פערל

יוסף פערל (1773–1839) איז געווען א צענטראלע פיגור אין דער גאליציאנער השכלה, א באקאנטער שרייבער, און א פיאנער אין מאדערנער יודישער בילדונג. ער איז מערסטנס באקאנט פאר זיינע שארפע סאטירישע ווערק קעגן דער חסידישער באוועגונג, און פארן שרייבן דעם ערשטן העברעאישן ראמאן, "מגלה טמירין".

ביאגראפיע און יונגע יארן

יוסף פערל איז געבוירן געווארן אין טארנאפאל, גאליציע (היינט אוקראינע), אום כ"א חשון תקל"ד (1773), צו א רייכער סוחר-משפחה. זיין פאטער, טודרוס פערל, איז געווען א וויין-הענדלער און א שומר מצוות וואס האט געהאט א שטארקע נטיה קעגן חסידות. טראץ זיין פאטער'ס ווידערשטאנד, איז יוסף אין זיין יוגנט געווארן צוגעצויגן צו חסידות און האט שטודירט קבלה און חסידישע ספרים.

אין יאר 1787, ביי די 14 יאר, האט ער חתונה געהאט און איז געבליבן וואוינען ביי זיין פאטער. שפעטער האט ער אנגעהויבן פאָרן פאר געשעפטן קיין וויען און אנדערע שטעט, וואו ער איז געקומען אין קאנטאקט מיט משכילים, ספעציעל אין בראד. דורך די באגעגענישן, און ספעציעל אונטערן איינפלוס פון דב בער גינצבורג און מנחם מענדל לעפין, האט ער איבערגעלאזט חסידות און געווארן אן עקסטרעמער קעגנער צו דער באוועגונג.

ליטערארישע שאפונג

פערל האט געשריבן אין העברעאיש, יודיש, און דייטש. זיין וויכטיגסטער ארבעט איז "מגלה טמירין", וואס איז דערשינען אין וויען אין יאר 1819 אונטערן פסעוודאנים "עובדיה בן פתחיה". דאס בוך איז געשריבן אלס א זאַמלונג פון 151 בריוו צווישן חסידים, וואס זענען געשריבן אין א משובש'דיגער העברעאישער שפראך צו חוזק מאכן פון דעם חסידישן סטיל. פערל אליין האט איבערגעזעצט דאס בוך אויף יודיש כדי עס זאל זיין צוגענגליך פארן המון עם.

אנדערע וויכטיגע ווערק זיינען:

בוחן צדיק (1838): א המשך צו "מגלה טמירין" וואו ער קריטיקירט פארשידענע שיכטן אין דער יודישער געזעלשאפט.
דברי צדיקים (1830): א פאראדיע געשריבן אינאיינעם מיט יצחק בער לעווינזאן.
על מהות כת החסידים: א דייטשע אפהאנדלונג קעגן חסידות וואס ער האט געשיקט צו די עסטרייכישע אויטאריטעטן.

בילדונג-רעפארם

אין יאר 1813 האט פערל געגרינדעט די ערשטע מאדערנע יודישע שולע אין טארנאפאל, די "דייטש-איזראעליטישע הויפטשולע". ער האט אליין פינאנצירט און אנגעפירט די שולע ביז זיין טויט. אין דער שולע האט מען געלערנט סיי רעליגיעזע לימודים ווי תנ"ך און גמרא, און סיי וועלטליכע לימודים ווי מאטעמאטיק, געאגראפיע, און די דייטשע שפראך. די שולע איז געווען אפן פאר סיי אינגלעך און סיי מיידלעך, וואס איז געווען א גרויסע חידוש אין יענער צייט. פאר זיין ארבעט אין בילדונג האט ער באקומען עטליכע מעדאלן פון די רוסישע און עסטרייכישע רעגירונגען.

קאנטראווערסיעס און הלשנות

פערל האט געפירט א מלחמה קעגן חסידות נישט נאר דורך שרייבן, נאר אויך דורך שיקן מעמאראנדומס צו דער רעגירונג. ער האט פארגעשלאגן צו צענזורירן חסידישע ספרים, פארבאטן פארזאמלונגען אין מקוואות, און אפילו שליסן חדרים און ישיבות וואס ער האט גערופן "נעסטן פון דעמאראליזאציע". צוליב די פעולות איז ער געווארן באקאנט אין דער חסידישער וועלט אלס "יוסף המלשין". זיין הלשנה האט גורם געווען אז רבי צבי הירש פון זידיטשוב זאל פארטריבן ווערן פון שטאט זבארזש אין יאר 1827.

פטירה און ירושה

יוסף פערל איז נפטר געווארן אין טארנאפאל אום שמחת תורה ת"ר (אקטאבער 1839). עס ווערט דערציילט אז די חסידים אין גאליציע האבן געטאנצט אויף זיין פרישן קבר צוליב זייער גרויסן שנאה צו אים.

נאך זיין טויט איז זיין רייכע ביבליאטעק מיט טויזנטער ספרים און כתב-יד'ן געבליבן אין זיין שולע. רוב פון די ספרים זענען פארניכטעט געווארן בשעת'ן חורבן, אבער א טייל פון זיין ארכיוו איז שפעטער אנגעקומען קיין ירושלים און געדינט אלס א יסוד פאר פארשונגען איבער דער השכלה און חסידות. פערל ווערט היינט באטראכט אלס איינער פון די גרינדער פון דער מאדערנער העברעאישער און יודישער ליטעראטור.