רוי:ביאליסטאקער געטא
דער ביאַליסטאָקער געטאָ איז געווען א אידישער געטאָ וואָס די נאַצישע רשעים האָבן אויפגעשטעלט אין דער שטאָט ביאַליסטאָק אין צפון-מזרח פּוילן בעת דעם חורבן אייראָפּע. דער געטאָ האָט עקזיסטירט פונעם 1טן אויגוסט 1941 ביז אויגוסט 1943, ווען ער איז ליקווידירט געוואָרט נאָך א העלדישן באַוואפנטן אויפשטאַנד פון די אידישע קדושים.
היסטאָרישער הינטערגרונט
פאַר דער צווייטער וועלט מלחמה איז ביאַליסטאָק געווען א גרויסער צענטער פון אידישקייט, וואו בערך 50,000 אידן האָבן געלעבט. אידן האָבן אויסגעמאַכט כמעט די העלפט פון דער באפעלקערונג און האָבן געשפּילט א הויפּט ראָלע אין דער תורה'דיגער און עקאָנאָמישער אנטוויקלונג פון דער שטאָט, בפרט אין דער טעקסטיל אינדוסטריע.
נאָך דעם נאַצי-סאָוועטישן פּאַקט פון 1939, איז די שטאָט אָנהייב געווען אונטער סאָוועטישער אָקופּאַציע. דעם 22סטן יוני 1941 האָט דייטשלאנד אינוואַדירט דעם סאָוועטן-פאַרבאַנד, און דעם 27סטן יוני זענען די דייטשע כוחות אריין אין ביאַליסטאָק. יענער טאָג איז באַקאַנט ווי "רויטער פרייטאג" (אָדער "שוואַרצער פרייטאג"), ווען די נאַציס האָבן פארברענט די גרויסע שול מיט הונדערטער (ביז 1,000) אידישע נפשות אינעווייניג הי"ד. אין די ערשטע וואָכן זענען טויזנטער אידן אויסגעשאָסן געוואָרן אין די פּעטראַשע פעלדער.
דאָס לעבן אין געטאָ
דער געטאָ איז אפיציעל געווארן פארשלאסן דעם 1טן אויגוסט 1941. בערך 50,000 אידן פון דער שטאָט און די ארומיגע געגנטן זענען געווארן איינגעשפּארט אין א קליינעם שטח, וואָס איז געווען צעטיילט אין צוויי טיילן דורך דעם ביאַלאַ טייך.
די הנהגה פונעם געטאָ איז געווען אונטער א "יודענראט", אָנגעפירט דורך אפרים באַראַש. באַראַש האָט געהאָפט אַז אויב אידן וועלן ארבעטן שווער פאר די דייטשן, וועט דער געטאָ געראטעוועט ווערן. אין געטאָ זענען געווען צענדליגער פאבריקן וואָס האָבן פּראָדוצירט טעקסטיל און געווער פארן דייטשן מיליטער.
די באדינגונגען אינעווייניג זענען געווען שרעקליך גרויזאַם. עס איז געווען א געפערליכע ענגשאפט, מיט ביז צען פּערזאָן אין איין צימער. די שפּייז-ראַציאָנען זענען געווען קנאַפּ, אָפט ווייניגער ווי 300 קאַלאָריעס א טאָג, וואָס האָט גורם געווען א גרויסן הונגער. אויך מחלות ווי טיפוס האָבן זיך פארשפּרייט צוליב די שלעכטע סאניטארע אומשטענדן.
טראָץ די צרות, האָבן אידן פּרובירט אנהאלטן זייער אידישקייט און מענטשליכקייט. עס זענען געווען געהיימע שולעס, שפּיטעלער, און רעליגיעזע מנינים. ספּעציעלע קאָאָפּעראטיוון האָבן אונטער א גרויסער סכנה אָפּגעהיט דעם שבת און אנדערע מצוות.
דעפּאָרטאַציעס און ליקווידאַציע
די ערשטע גרויסע דעפּאָרטאַציע האָט פּאַסירט אין פעברואר 1943, ווען בערך 10,000 אידן זענען געשיקט געוואָרן צום טויט-לאגער טרעבלינקע. בשעת דער אקציע זענען נאך 2,000 אידן דערשאָסן געוואָרן אין די גאַסן.
אין אויגוסט 1943 האָבן די נאציס באַשלאָסן אינגאנצן צו ליקווידירן דעם געטאָ. דעם 15טן אויגוסט האָבן דייטשע כוחות ארומגערינגלט די ווענט.
דער אויפשטאַנד
ווען די אידישע לוחמים האָבן פארשטאנען אַז דער סוף איז נאָנט, האָבן זיי אויסגעבראָכן אין א באַוואפנטן אויפשטאַנד דעם 16טן אויגוסט 1943. דער אויפשטאַנד איז געווען דער צווייטער גרעסטער געטאָ-אויפשטאַנד נאָך וואַרשע. די לוחמים, אונטער דער קאָמאַנדע פון מרדכי טענענבוים און דניאל מאשקאוויטש, האָבן געהאַט בלויז א קליינע צאָל געווער, ווי רוסישע ביקסן, פּיסטוילן און היימישע גראַנאַטן.
די לויטערע כוונה פון די לוחמים איז געווען צו שטארבן מיט כבוד און דורכרייסן די ליניעס כדי אנדערע זאָלן קענען אנטלויפן אין די וועלדער צו די פּאַרטיזאַנער. פונדעסטוועגן, האָבן די דייטשן געהאַט א שטאַרקע איבערמאַכט מיט טאנקען און אפילו עראָפּלאַנען. די פייטערס האָבן געקעמפט העלדיש פאר פינף טעג. ווען די לעצטע בונקערס זענען געפאַלן, האָבן די קאָמאַנדירן טענענבוים און מאשקאוויטש זיך גענומען דאָס לעבן כדי נישט אריינצופאלן לעבעדיג אין די הענט פון די טמבל'דיגע נאציס.
נאָך דעם אויפשטאַנד
נאָכן דערוואַרגן דעם אויפשטאַנד, זענען די איבעריגע אידן דעפּאָרטירט געוואָרן קיין טרעבלינקע, מיידאַנעק און אוישוויץ. בערך 1,200 קליינע קינדער זענען געשיקט געוואָרן קיין טערעזיענשטאַט און שפּעטער דערמאָרדעט געוואָרן אין אוישוויץ.
בלויז א קליינע צאָל, בערך עטליכע הונדערט אידן פון די ארגינעלע 60,000, האָבן איבערגעלעבט די מלחמה — טייל דורך זיך באַהאַלטן אויף דער "ארישער" זייט און טייל אלס פּאַרטיזאַנער אין די וועלדער. די סאָוועטישע ארמיי האָט באפרייט ביאַליסטאָק אין יולי 1944.
זאָל דער זכרון פון די קדושי ביאַליסטאָק זיין א ברכה אויף אייביג.
א רשימה פון באַטייליגטע אין דער הנהגה און ווידערשטאַנד (טיילווייז):
- מרדכי טענענבוים — קאָמאַנדיר פונעם אויפשטאַנד.
- דניאל מאשקאוויטש — וויצע-קאָמאַנדיר.
- אפרים באַראַש — הויפּט פונעם יודענראַט.
- חייקה גראָסמאַן — הויפּט קוריער און אָרגאַניזאַטאָר פון דער מחתרת.
- רב גדליהו ראָזענמאַן — רב פון ביאַליסטאָק און ערשטער הויפּט פונעם יודענראַט.