סטעפאן טשארנעצקי

סטעפאַן טשאַרנעצקי (Stefan Czarniecki; 1599–1665) איז געווען אַ פּוילישער נאָבלמאַן, גענעראַל און פעלד־העטמאַן (מיליטערישער קאָמאַנדיר), וואָס ווערט פאַררעכנט אין דער פּוילישער היסטאריע פאַר אַ נאַציאָנאַלן העלד, אָבער אין דער אידישער היסטאריע פאַר אַ גרויזאַמען צורר און מערדער.

סטעפאַן טשאַרניעצקי

ביאָגראַפיע און מיליטערישע קאַריערע

טשאַרנעצקי איז געבוירן געוואָרן אין 1599 אין דעם דאָרף טשאַרנצאַ אין אַ משפּחה פון נידעריגן אדל. צוליב דעם וואָס זיין משפּחה איז נישט געווען רייך, האָט ער נישט געקענט באַקומען קיין הויכע בילדונג און האָט אויסגעקליבן א מיליטערישע קאַריערע. ער האָט זיך געלערנט די קונסט פון מלחמה דינענדיג אַלס זעלנער אין די רייען פון די "ליסאָווטשיצי" (Lisowczycy), אַן אומפאָרמעלע גרופּע פון ברוטאַלע רייטער־מערצענערן וואָס זענען געווען באַקאַנט מיט זייער מאָביליטעט און גרויזאַמע מעטאָדן פון מלחמה.

ער האָט זיך באַטייליגט און אויסגעצייכנט אין פילע מלחמות פונעם פּויליש־ליטווינישן קאמאָנוועלט, אַריינגערעכנט די מלחמות קעגן די אָטאָמאַנישע טערקן, רוסלאַנד און שוועדן. ער האָט געקעמפט קעגן די קאָזאַקן און טאָטערן פון באָגדאַן כמעלניצקי און איז אַפילו גענומען געוואָרן אין געפענגעניש דורך זיי אין 1648. שפּעטער האָט ער געפירט בלוטיגע עקספּעדיציעס אין אוקראינע, וואו ער האָט חרוב געמאַכט גאַנצע געגנטן.

ווען קעניג טשאַרלס דעקסטער פון שוועדן האָט אינוואַדירט פּוילן אין 1655 (דער שוועדישער "מבול"; The Deluge, 1655–1660), איז טשאַרנעצקי געווען איינער פון די ווייניג פירער וואָס זענען געבליבן לויאַל צום פּוילישן קעניג יאַן קאַזימיר. ער האט אָרגאַניזירט אַ גערילאַ־מלחמה (wojna szarpana), אָנפאַלנדיג אויף די שוועדישע ליניעס מיט גיכע קאַוואַלרי-אַטאַקעס, וואָס האָט צוגעברענגט צום ענדגילטיגן נצחון פון פוילן און דעם שוועדישן צוריקטרעט. ער האָט אויך געוואונען וויכטיגע נצחונות קעגן די רוסן ביי פּאָלאָנקאַ און קושליקי אין 1660.

אויף זיין עלטער האָט ער באַקומען די העכסטע טיטלען, אַריינגערעכנט קיעווער וואָיעוואָדע און פעלד־העטמאַן פון דער קרוין.

רדיפות און פּאָגראָמען קעגן אידן

בשעת טשאַרנעצקי ווערט באַוואונדערט דורך די פּאָליאַקן פאַר זיין פּאַטריאָטיזם, ווערט זיין נאָמען דערמאנט אין אידישע מקורות מיט שרעק און שנאה. אידישע היסטאָריקער רופן אים אָפט "רשע", "תליין" (הענקער) אָדער "צורר" פון פוילן.

אין דער צייט פון דער שוועדישער מלחמה (1656), זענען טשאַרנעצקי'ס חיילות געווען געטריבן פון קאַטוילישן פאַנאַטיזם. זיי האבן באַשולדיגט די אידן אין העלפן די שוועדן און האָבן דורכגעפירט גרויזאַמע מאַסן־מערדערייען אין פילע קהילות, אַריינגערעכנט:

• אין קראָקע זענען הונדערטער משפּחות אויסגעראָטן געוואָרן.
• פּאָגראָמען זענען פאָרגעקומען אין שטעט ווי קאַליש, פּויזן, פּיעטריקאָוו, און לובלין, וואו הונדערטער אידן זענען דערמאָרדעט געוואָרן.
• אין קוזמיר (Kazimierz Dolny) האָבן זיינע חיילות אומגעברענגט 50 פון די אָנגעזעענסטע אידישע משפּחות און פאַרוואַנדלט די שול אין אַ קירכע.

טשאַרנעצקי'ס סאָלדאַטן האָבן פאַרניכטעט שולן און געריסן ספרי־תורה מיט הנאה. די דאָזיגע רדיפות האָבן גורם געווען אַ גרויסע עמיגראַציע פון אידן פון פוילן צו מערב־אייראָפּע.

טויט און אנדענק

אין יאַנואַר 1665 איז טשאַרנעצקי ענדליך באַשטימט געוואָרן ווי פעלד-העטמאַן פון דער קרוין, דעם העכסטן מיליטערישן ראַנג וואָס ער האָט לאַנג געוואָלט. אָבער, ער איז געשטאָרבן בלויז זעקס וואָכן שפּעטער, דעם 16טן פעברואַר 1665, פון אן אינפעקציע אין א וואונד וואָס ער האָט באַקומען אין א קאַמף.

פאַר די פּאָליאַקן איז טשאַרנעצקי אַזאַ גרויסער העלד, אַז זיין נאָמען ווערט דערמאנט אינעם פּוילישן נאַציאָנאַלן הימען ("מאַזורעק דאָמבראָווסקיעגאָ"), וואו מען זינגט וועגן זיין צוריקקער קיין פוילן נאָך דער שוועדישער אָקופּאַציע.

אין קעגנזאַץ צו דעם, איז אין די פּנקסים פון פילע אידישע קהילות זיין נאָמען פאַרצייכנט געוואָרן צוזאַמען מיט די נעמען פון די קדושים וואָס זענען געפאַלן פון זיין שווערד.

ביבליאגראפיע

• Herman Rosenthal, J. G. Lipman, ‏"Czarniecki, Stefan", JewishEncyclopedia.com (ענגליש)
• "Czarniecki, Stefan°", Encyclopaedia Judaica, 2007.