בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,535
רעדאגירונגען
אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "דרעפט:צען מכות"
קפיצה לניווט
קפיצה לחיפוש
קיין רעדאגירונג באמערקונג
אין תקציר עריכה |
אין תקציר עריכה |
||
| שורה 11: | שורה 11: | ||
==די מכות== | ==די מכות== | ||
#'''דם''' - בלוט: דער [[נילוס]] טייך און אלע וואסער קוואלן אין מצרים זענען פארוואנדלט געווארן אין [[בלוט]], און די מצריים האבן נישט געקענט טרינקען פון די טייכן. די פיש זענען דערפון אויסגעשטארבן, און פארשטונקען דעם טייך{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|יד|כה}}}}. עס שטייט אין מדרש אז אויך די פרוכט זאפט און דאס וואסער אין דער מויל פון די מצריים זענען פארוואנדלט געווארן אין בלוט, און אז זייערע האלצערנע און שטיינערנע געצייג האבן געטריפט בלוט{{הערה|{{רבה|שמות|ט|יא}}; | #'''דם''' - בלוט: דער [[נילוס]] טייך און אלע וואסער קוואלן אין מצרים זענען פארוואנדלט געווארן אין [[בלוט]], און די מצריים האבן נישט געקענט טרינקען פון די טייכן. די פיש זענען דערפון אויסגעשטארבן, און פארשטונקען דעם טייך{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|יד|כה}}}}. עס שטייט אין מדרש אז אויך די פרוכט זאפט און דאס וואסער אין דער מויל פון די מצריים זענען פארוואנדלט געווארן אין בלוט, און אז זייערע האלצערנע און שטיינערנע געצייג האבן געטריפט בלוט{{הערה|{{רבה|שמות|ט|יא}}; מדרש הגדול[https://beta.hebrewbooks.org/reader/reader.aspx?sfid=33185#p=67 אויף ז, יט]}}. די מצריים האבן בלויז געטרונקען וואסער וואס זיי האבן געקויפט פון די אידן פאר א הויכע פּרייז{{הערה|{{רבה|שמות|ט|י}}}}. | ||
#'''צפרדע''' - פרעש: אומצאליגע פרעש זענען ארויסגעקומען פון נילוס און איבערגעפילט גאנץ מצרים. זיי זענען אריין אין די הייזער, די שלאפצימערן, און אפילו די אויוונס{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|כו}}-{{תנ"ך|שמות|ח|יא|אן=ספר}}}}. אין מדרש שטייט אז עס איז קודם ארויס איין פראש און ער האט פון זיך ארויסגעגעבן נאך פרעש, אדער געפיפן צו די אנדערע פרעש זאלן קומען{{הערה|שם=רבהיד|{{רבה|שמות|י|ד}}}}. דער [[אברבנאל]] ברענגט פון [[רבינו חננאל]] אז די צפרדע איז געווען קראָקאָדילן{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|כו|מפרש=אברבנאל}}}}. עס ווערט דערציילט אין מדרש אז די גרייטקייט פון די פרעש צו שפּרינגען אין די אויוונס האט אינספּירירט צוקונפטיגע אידישע העלדן ווי [[חנניה מישאל ועזריה|חנניה, מישאל און עזריה]]{{הערה|{{רבה|שמות|י|ב}}; {{בבלי|פסחים|נג|ב}}}}. | #'''צפרדע''' - פרעש: אומצאליגע פרעש זענען ארויסגעקומען פון נילוס און איבערגעפילט גאנץ מצרים. זיי זענען אריין אין די הייזער, די שלאפצימערן, און אפילו די אויוונס{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|כו}}-{{תנ"ך|שמות|ח|יא|אן=ספר}}}}. אין מדרש שטייט אז עס איז קודם ארויס איין פראש און ער האט פון זיך ארויסגעגעבן נאך פרעש, אדער געפיפן צו די אנדערע פרעש זאלן קומען{{הערה|שם=רבהיד|{{רבה|שמות|י|ד}}}}. דער [[אברבנאל]] ברענגט פון [[רבינו חננאל]] אז די צפרדע איז געווען קראָקאָדילן{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|כו|מפרש=אברבנאל}}}}. עס ווערט דערציילט אין מדרש אז די גרייטקייט פון די פרעש צו שפּרינגען אין די אויוונס האט אינספּירירט צוקונפטיגע אידישע העלדן ווי [[חנניה מישאל ועזריה|חנניה, מישאל און עזריה]]{{הערה|{{רבה|שמות|י|ב}}; {{בבלי|פסחים|נג|ב}}}}. | ||
#'''כינים''' - לייז: אלע שטויב פון דער ערד איז פארוואנדלט געווארן אין לייז, וואס האבן באפאלן מענטשן און בהמות איבערן גאנצן לאנד. די חרטומים, וועלכע האָבן אומערפאלגרייך פרובירט נאכצומאכן די מכה, האבן געזאָגט דערויף: "אֶצְבַּע אֱלֹקִים הִוא" (דאס איז דער פינגער פון ג-ט){{הערה|{{תנ"ך|שמות|ח|יב|טו}}}}. | #'''כינים''' - לייז: אלע שטויב פון דער ערד איז פארוואנדלט געווארן אין לייז, וואס האבן באפאלן מענטשן און בהמות איבערן גאנצן לאנד. די חרטומים, וועלכע האָבן אומערפאלגרייך פרובירט נאכצומאכן די מכה, האבן געזאָגט דערויף: "אֶצְבַּע אֱלֹקִים הִוא" (דאס איז דער פינגער פון ג-ט){{הערה|{{תנ"ך|שמות|ח|יב|טו}}}}. | ||
| שורה 32: | שורה 32: | ||
די מכות ווערן אויך פאעטיש געשילדערט אין קורצן אין [[תהלים]], אבער אין אן אנדער סדר ווי אין דער תורה. אין {{תנ"ך|תהילים|קה|לאנג=יא|אן=ספר}} ווערן אויסגערעכנט בלויז זיבן מכות, ווען כנים, שחין, און חושך פעלן. אין {{תנ"ך|תהילים|עח|לאנג=יא|אן=ספר}} זענען אויסגערעכנט אכט, ווען שחין און דבר פעלן. דאס אפנייגן אין פון ספר שמות ווערט צוגעשריבן צו פּאעטישע פרייהייט (Licentia Poētica){{הערה|אבגדור שנאן, [https://www.sefaria.org/A_New_Israeli_Commentary_on_Pirkei_Avot.5.4 פירוש ישראלי חדש], פרקי אבות ה, ד.}}. [[רבי יהודה החסיד]] ברענגט בשם זיין פאטער, אז די מכות האבן פאסירט צוויי מאל, איין מאל לויט דעם סדר אין דער תורה, און דערנאך ווי אין תהילים{{הערה|נאמען=יהח|{{אוצר החכמה|רבי יהודה החסיד|פירושי התורה לר' יהודה החסיד|7877|ירושלים, תשל"ה, שמות ג-ז}}}}. | די מכות ווערן אויך פאעטיש געשילדערט אין קורצן אין [[תהלים]], אבער אין אן אנדער סדר ווי אין דער תורה. אין {{תנ"ך|תהילים|קה|לאנג=יא|אן=ספר}} ווערן אויסגערעכנט בלויז זיבן מכות, ווען כנים, שחין, און חושך פעלן. אין {{תנ"ך|תהילים|עח|לאנג=יא|אן=ספר}} זענען אויסגערעכנט אכט, ווען שחין און דבר פעלן. דאס אפנייגן אין פון ספר שמות ווערט צוגעשריבן צו פּאעטישע פרייהייט (Licentia Poētica){{הערה|אבגדור שנאן, [https://www.sefaria.org/A_New_Israeli_Commentary_on_Pirkei_Avot.5.4 פירוש ישראלי חדש], פרקי אבות ה, ד.}}. [[רבי יהודה החסיד]] ברענגט בשם זיין פאטער, אז די מכות האבן פאסירט צוויי מאל, איין מאל לויט דעם סדר אין דער תורה, און דערנאך ווי אין תהילים{{הערה|נאמען=יהח|{{אוצר החכמה|רבי יהודה החסיד|פירושי התורה לר' יהודה החסיד|7877|ירושלים, תשל"ה, שמות ג-ז}}}}. | ||
צבי ביבערפעלד ערקלערט די ענדערונגען, אז אין קאפיטל ע"ח זענען אויסגערעכנט בלויז מכות וואס זענען געווען א לעבנס געפאר, און שטעלט צו די ווערטער פון דעם [[רמב"ן]] אז די דריי | צבי ביבערפעלד ערקלערט די ענדערונגען, אז אין קאפיטל ע"ח זענען אויסגערעכנט בלויז מכות וואס זענען געווען א לעבנס געפאר, און שטעלט צו די ווערטער פון דעם [[רמב"ן]] אז די דריי מכות, כנים, שחין, און חושך האבן נישט געהאט קיין התראה ווייל זיי זענען נישט קיין לעבנסגעפאר. די סדר אינעם קאפיטל איז לויט דאס וואס איז געשלאגן געווארן: די מצריים, די פלאנצונגען, און די בהמות. לגבי קאפיטל ק"ה זאגט ער אז עס דערמאנט בלויז מכות ביי וועלכע די תורה נוצט דער טערמין "ארץ מצרים", און די קאפיטל טוט אויך ארויסהייבן אז די מכות האבן באטראפן נאציאנאלער פארמעגנס ("מימיהם", "ארצם", "גבולם"). דאס גייט אין איינקלאנג מיט דער טעמע פונעם קאפיטל וואס פאקוסירט אויף [[ארץ ישראל]] און אויף לאנד{{הערה|{{אוצר החכמה|צבי ביברפלד|המעין|641295|ירושלים, תשל"ה, זייט 1|page=2|כותרת=משפט מצרים בתהילים|כרך=טו (ג)}}.}}. | ||
{{שני טורים | {{שני טורים | ||
| שורה 127: | שורה 127: | ||
עס ווערט אויך געזען א קארעספאנדענץ צווישן די צען מכות און די צען מאמרות וואס גאט האט באשאפן די וועלט מיט{{מקור}}. | עס ווערט אויך געזען א קארעספאנדענץ צווישן די צען מכות און די צען מאמרות וואס גאט האט באשאפן די וועלט מיט{{מקור}}. | ||
די סימנים פון רבי יהודה, דצ"ך עד"ש באח"ב, האבן אינספּירירט פיל מפרשים צו צעטיילן די סטרוקטור און קאטעגאריזאציע פון די מכות מכות לויט דעם סימן, למשל אין דריי גרופּעס פון דריי. '''זעט [[דצ"ך | די סימנים פון רבי יהודה, דצ"ך עד"ש באח"ב, האבן אינספּירירט פיל מפרשים צו צעטיילן די סטרוקטור און קאטעגאריזאציע פון די מכות מכות לויט דעם סימן, למשל אין דריי גרופּעס פון דריי. '''זעט [[דצ"ך עד"ש באח"ב]].''' | ||
=== | ===סובדיוויזיעס=== | ||
אין הגדה של פסח טיילן עטליכע תנאים יעדער מכה אין מערערע סוב-מכות, גאנצע 40 אדער אפילו 50 מכות{{הערה|פּסח הגדה ד"ה רבי אליעזר אומר; ר' עקיבא אומר.}}. צום ביישפיל, די מכה פון ערוב האט אריינגענומען עטליכע אומגליקן: (1) די חיות האבן אטאקירט און אומגעברענגט די מצריים; (2) מצריים האבן זיך אויסגעגליטשט און געפאלן בשעת זיי האבן פרובירט צו אנטלויפן; (3) פּרואוון צו באַריקאַדירן זיך אין זייער היימען זענען דורכגעפאלן, ווען די חיות האבן זיך דורכגעבראכן; (4) די חיות האָבן צעטרעטן די ערד, געלאזן עס אומגראד און געשעדיגט; (5) אפילו פעלן געזאמלט פון די חיות זענען פאַרשוואונדן ווען די מכות האבן זיך געענדיגט{{הערה|[[רבי אליעזר פואה]], הגדה מדרש בחדוש, [https://www.sefaria.org/Midrash_BeChiddush_on_Pesach_Haggadah%2C_Magid%2C_The_Ten_Plagues.10 אויף ערוב].}}. | אין הגדה של פסח טיילן עטליכע תנאים יעדער מכה אין מערערע סוב-מכות, גאנצע 40 אדער אפילו 50 מכות{{הערה|פּסח הגדה ד"ה רבי אליעזר אומר; ר' עקיבא אומר.}}. צום ביישפיל, די מכה פון ערוב האט אריינגענומען עטליכע אומגליקן: (1) די חיות האבן אטאקירט און אומגעברענגט די מצריים; (2) מצריים האבן זיך אויסגעגליטשט און געפאלן בשעת זיי האבן פרובירט צו אנטלויפן; (3) פּרואוון צו באַריקאַדירן זיך אין זייער היימען זענען דורכגעפאלן, ווען די חיות האבן זיך דורכגעבראכן; (4) די חיות האָבן צעטרעטן די ערד, געלאזן עס אומגראד און געשעדיגט; (5) אפילו פעלן געזאמלט פון די חיות זענען פאַרשוואונדן ווען די מכות האבן זיך געענדיגט{{הערה|[[רבי אליעזר פואה]], הגדה מדרש בחדוש, [https://www.sefaria.org/Midrash_BeChiddush_on_Pesach_Haggadah%2C_Magid%2C_The_Ten_Plagues.10 אויף ערוב].}}. | ||
<!-- עס ווערט אויך דערמאָנט אַז די צאָל פון די מכות איז געווען אַ פיר־ אדער פינף-פאַכיגע,קאָרעספּאָנדירנדיג צו | <!-- עס ווערט אויך דערמאָנט אַז די צאָל פון די מכות איז געווען אַ פיר־ אדער פינף-פאַכיגע,קאָרעספּאָנדירנדיג צו … די פינף אותיות פון ג-ט'ס נאָמען, וואָס רעפּרעזענטירט גערעכטיקייט{{הערה|{{לינק|שרייבער=Shraga Simmons|קעפל=Dayenu! Many Plagues|זייטל=Aish|דאטום=סעפטעמבער 10, 2012|אדרעס=https://aish.com/dayenu-many-plagues/}}}}. | ||
--> | --> | ||
| שורה 140: | שורה 140: | ||
לויט איין מסורה האט משה רבינו געווארנט פרעה פאר יעדע מכה פאר 24 טעג, און דערנאך האט די מכה געשלאגן פאר א וואך. אנדערע זאגן אז די ווארענונג האט געדויערט א וואך און די מכה פאר 24 טעג{{הערה|{{רבה|שמות|ט|יב}}}}. אויסנאמען זענען געווען חושך, וואס האט געדויערט זעקס טעג{{הערה|שם=יכב}}, און מכת בכורות, וואס איז געשען אין איין רגע. דריי מכות — כינים, שחין און חושך — זענען פארגעקומען אָן קיין ווארענונג. | לויט איין מסורה האט משה רבינו געווארנט פרעה פאר יעדע מכה פאר 24 טעג, און דערנאך האט די מכה געשלאגן פאר א וואך. אנדערע זאגן אז די ווארענונג האט געדויערט א וואך און די מכה פאר 24 טעג{{הערה|{{רבה|שמות|ט|יב}}}}. אויסנאמען זענען געווען חושך, וואס האט געדויערט זעקס טעג{{הערה|שם=יכב}}, און מכת בכורות, וואס איז געשען אין איין רגע. דריי מכות — כינים, שחין און חושך — זענען פארגעקומען אָן קיין ווארענונג. | ||
די גאנצע תקופה פון די מכות האט לויט דער משנה געדויערט צוועלף חדשים{{הערה|{{משנה| | די גאנצע תקופה פון די מכות האט לויט דער משנה געדויערט צוועלף חדשים{{הערה|{{משנה|עדיות|ב|ב}}}}. | ||
==פארהארטעווען פּרעה'ס הארץ== | ==פארהארטעווען פּרעה'ס הארץ== | ||
| שורה 147: | שורה 147: | ||
==איינפלוס אויף אידן== | ==איינפלוס אויף אידן== | ||
די תורה שרייבט אז די אידן וואס האבן געוואוינט אין גושן זענען געווען געשוינט פון רוב מכות{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ח|יח}}. ט, ד. ט, כו. און י, כג.}}. עס זענען פארהאן מיינונגען אז די ערשטע דריי מכות האבן יא באטראפן אידן און מצריים גלייך{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|כד|מפרש=אבן עזרא}}; {{תנ"ך|שמות|ח|יח|מפרש=רבי יוסף אבן כספי}}; {{תנ"ך|שמות|ח|יח|מפרש=רלב"ג ביאור המלות}}}}. אנדערע מפרשים האלטן אבער אז די אידן זענען אפּגעשוינט געווארן פון אלע צען מכות{{הערה|[[שית:Teshuvot_HaRadbaz_Volume_2.813|תשובות הרדב"ז חלק ב, תתיג]]: "אסור להאמין לדבר זה [צו די ווערטער פון אבן עזרא]". [[רבי שלמה הכהן פון ליסא]], [[שית:Avi_Ezer%2C_Exodus.7.24|אבי עזר, אויף אבן עזרא]] האלט אז דאס זענען נישט די ווערטער פונעם אבן עזרא, נאר א תלמיד טועה האט דאס אריינגעלייגט.}}. | די תורה שרייבט אז די אידן וואס האבן געוואוינט אין גושן זענען געווען געשוינט פון רוב מכות{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ח|יח}}. ט, ד. ט, כו. און י, כג.}}. עס זענען פארהאן מיינונגען אז די ערשטע דריי מכות האבן יא באטראפן אידן און מצריים גלייך{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|כד|מפרש=אבן עזרא}}; {{תנ"ך|שמות|ח|יח|מפרש=רבי יוסף אבן כספי}}; {{תנ"ך|שמות|ח|יח|מפרש=רלב"ג ביאור המלות}}}}. אנדערע מפרשים האלטן אבער אז די אידן זענען אפּגעשוינט געווארן פון אלע צען מכות{{הערה|[[שית:Teshuvot_HaRadbaz_Volume_2.813|תשובות הרדב"ז חלק ב, תתיג]]: "אסור להאמין לדבר זה [צו די ווערטער פון אבן עזרא]". [[רבי שלמה הכהן פון ליסא]], [[שית:Avi_Ezer%2C_Exodus.7.24|אבי עזר, אויף אבן עזרא]] האלט אז דאס זענען נישט די ווערטער פונעם אבן עזרא, נאר א תלמיד טועה האט דאס אריינגעלייגט.}}. | ||
==נאַטוראַליסטישע ערקלערונגען== | |||
אומגלויביגע וויסנשאַפטלער און היסטאָריקער האָבן פּרובירט צו געבן נאַטירליכע ערקלערונגען פאַר די מכות, ווי אַ קייט-רעאַקציע פון עקאָלאָגישע קאַטאַסטראָפעס. זיי פּרובירן פאָרשלאָגן אַז "דם" איז געווען אַ רויטע אַלגע (algal bloom), וואָס האָט געטריבן די פרעש אויף דער יבשה, וואָס האָט געברענגט אינזעקטן און מגפות. אַנדערע פאַרבינדן עס מיט דעם אויפרייס פון דעם וואולקאַן אין סאַנטאָריני (Thera). די דאָזיגע טעאָריעס קענען אָבער נישט ערקלערן די ספּעציפישע צייט און דאָס וואָס די מכות האָבן נישט געטראָפן די אידן אין ארץ גושן. | |||
==פּסח מנהגים== | |||
די צען מכות שפּילן אַ הויפּט ראָלע ביים פּסח'דיגן סדר. עס איז אַן אַלטער מנהג ארויסצוגיסן אַ טראָפּן וויין פון כוס פאַר יעדע מכה וואָס מען דערמאנט. א מאדערנער טעם איז כדי צו ווייזן אַז אונזער שמחה איז נישט פולשטענדיג ווען אנדערע מענטשן ליידן{{הערה|1=Eduard Baneth, ''Der Sederabend: Ein Vortrag'' (Berlin: Poppelauer, 1904), 28–29. זעט {{לינק|אדרעס=https://jewishlink.news/removing-drops-of-wine-while-reciting-the-plague-names/|שרייבער=Mitchell First|קעפל=Removing Drops of Wine While Reciting the Plague Names|זייטל=The Jewish Link|דאטום=March 31, 2022}}|כיוון=שמאל}}. אנדערע מנהגים גיסן ארויס זעכצן טראָפּנס וויין אינזאַמען מיט די סימנים און אַנדערע פּסוקים. | |||
==ליינט מער== | ==ליינט מער== | ||