בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,595
רעדאגירונגען
גרשיים גייט שוין אויטאמאטיש...
אין תקציר עריכה |
(גרשיים גייט שוין אויטאמאטיש...) |
||
| שורה 31: | שורה 31: | ||
==אפשטאם== | ==אפשטאם== | ||
דער אפשטאם פון דער פיוט איז אומקלאר. [[רבי ידידיה טיאה ווייל]] שרייבט אז ער האט געהערט אז מען האט עס געטראפן אויף א קלף אין דער בית מדרש פון [[רבי אלעזר רוקח|דער רוקח]] אין [[ווארמס|גרמייזא]]{{הערה|{{אוצר הספרים היהודי|הגדה של פסח (מרבה לספר)/נרצה/חד גדיא#ב|הגדה של פסח המרבה לספר}}}}. דער בית מדרש איז פארברענט געווארן ביי די אומרוען אין יאר [[ה'ק"ט]], און מען האט דעם חד גדיא מעגליך געטראפן ביים איבערבויען שפעטער, מסתמא ארום יאר ה'קט"ו{{הערה|שם=פוקס|{{אוצר החכמה|מנחם צבי פוקס|אסופות|152612|ירושלים, תשמ"ח, זייטן רא-רכו|כותרת= | דער אפשטאם פון דער פיוט איז אומקלאר. [[רבי ידידיה טיאה ווייל]] שרייבט אז ער האט געהערט אז מען האט עס געטראפן אויף א קלף אין דער בית מדרש פון [[רבי אלעזר רוקח|דער רוקח]] אין [[ווארמס|גרמייזא]]{{הערה|{{אוצר הספרים היהודי|הגדה של פסח (מרבה לספר)/נרצה/חד גדיא#ב|הגדה של פסח המרבה לספר}}}}. דער בית מדרש איז פארברענט געווארן ביי די אומרוען אין יאר [[ה'ק"ט]], און מען האט דעם חד גדיא מעגליך געטראפן ביים איבערבויען שפעטער, מסתמא ארום יאר ה'קט"ו{{הערה|שם=פוקס|{{אוצר החכמה|מנחם צבי פוקס|אסופות|152612|ירושלים, תשמ"ח, זייטן רא-רכו|כותרת=לתולדות השירים 'אחד מי יודע' ו'חד גדיא' בישראל ובעמים|כרך=ב|עמוד=198}}}}. | ||
באזירט אויף א [[גימטריא]]{{ביאור|"אני יהונתן בן העוזיאל" איז בגימטריא "חד גדיא דזבן אבא בתרי זוזי חד גדיא" (763)}}, האט [[רבי יוסף לעווינשטיין]] פון סעראצק געהאלטן אז דער תנא [[יונתן בן עוזיאל]] איז דער מחבר{{הערה|{{היברובוקס|רבי אליעזר שווערדשארף|הגדה של פסח דמשק אליעזר|4907|קאלאמייע, תרמ"ג|עמוד=65|קעפל=מסורת ההגדה}}}}. אנדערע האלטן אז דער מחבר איז [[רבי חייא]]{{הערה|{{היברובוקס|[[רבי שלמה צבי שיק]]|סידור רשב"ן|21467|וויין, תרנ"ד|עמוד=72}}}}, און טייל האלטן אז ענליך צו [[הא לחמא עניא]] וואס איז אויך געשריבן אין אראמיש, איז חד גדיא נתחבר געווארן אין [[בבל]] נאנט נאכן [[חורבן]]{{הערה|{{אוצר החכמה||הגדה של פסח ריח דודאים|104774|פיעטריקוב, תרס"ב, דף נז עמוד א|עמוד=111}}; {{אוצר החכמה|רבי מרדכי מקאליש|מאמר מרדכי|146867|דירנפורט, תקנ"ד}}}}. די אלע השערות האבן אבער נישט קיין קראנטע מקורות אדער ראיות{{הערה|{{אוצר החכמה|ישראל דרנוביץ|קובץ עץ חיים (באבוב)|195029|ניו יארק תשע"ה|עמוד=397|כותרת=ואתא עכברא ונשכה לגדיא – גילויים בפיוט 'חד גדיא'|כרך=כג}} ([https://forum.otzar.org/viewtopic.php?p=212898#p212898 אראפלאדענען אומזינסט])}}, און [[רבי שלמה קלוגער]] שרייבט, "שיר נכבד הזה הוא שיר קדום, לא נודע שם מחברו"{{הערה|שם=קלוגר}}. | באזירט אויף א [[גימטריא]]{{ביאור|"אני יהונתן בן העוזיאל" איז בגימטריא "חד גדיא דזבן אבא בתרי זוזי חד גדיא" (763)}}, האט [[רבי יוסף לעווינשטיין]] פון סעראצק געהאלטן אז דער תנא [[יונתן בן עוזיאל]] איז דער מחבר{{הערה|{{היברובוקס|רבי אליעזר שווערדשארף|הגדה של פסח דמשק אליעזר|4907|קאלאמייע, תרמ"ג|עמוד=65|קעפל=מסורת ההגדה}}}}. אנדערע האלטן אז דער מחבר איז [[רבי חייא]]{{הערה|{{היברובוקס|[[רבי שלמה צבי שיק]]|סידור רשב"ן|21467|וויין, תרנ"ד|עמוד=72}}}}, און טייל האלטן אז ענליך צו [[הא לחמא עניא]] וואס איז אויך געשריבן אין אראמיש, איז חד גדיא נתחבר געווארן אין [[בבל]] נאנט נאכן [[חורבן]]{{הערה|{{אוצר החכמה||הגדה של פסח ריח דודאים|104774|פיעטריקוב, תרס"ב, דף נז עמוד א|עמוד=111}}; {{אוצר החכמה|רבי מרדכי מקאליש|מאמר מרדכי|146867|דירנפורט, תקנ"ד}}}}. די אלע השערות האבן אבער נישט קיין קראנטע מקורות אדער ראיות{{הערה|{{אוצר החכמה|ישראל דרנוביץ|קובץ עץ חיים (באבוב)|195029|ניו יארק תשע"ה|עמוד=397|כותרת=ואתא עכברא ונשכה לגדיא – גילויים בפיוט 'חד גדיא'|כרך=כג}} ([https://forum.otzar.org/viewtopic.php?p=212898#p212898 אראפלאדענען אומזינסט])}}, און [[רבי שלמה קלוגער]] שרייבט, "שיר נכבד הזה הוא שיר קדום, לא נודע שם מחברו"{{הערה|שם=קלוגר}}. | ||
| שורה 40: | שורה 40: | ||
דער פיוט איז צום ערשטן מאל געדרוקט געווארן אין ה'ש"נ אין דער [[פראגער הגדה]], נאך וואס אין די פריערדיגע דרוקן פון דער פראגער הגדה איז עס נישט געווען. עס איז דארט ערשינען אינאיינעם מיט אן איבערזעצונג אין אידיש{{הערה|חד גדיא אין {{אוצר החכמה||דער פראגער הגדה|147189|פון שנת ה'ש"נ|עמוד=79}}}}. | דער פיוט איז צום ערשטן מאל געדרוקט געווארן אין ה'ש"נ אין דער [[פראגער הגדה]], נאך וואס אין די פריערדיגע דרוקן פון דער פראגער הגדה איז עס נישט געווען. עס איז דארט ערשינען אינאיינעם מיט אן איבערזעצונג אין אידיש{{הערה|חד גדיא אין {{אוצר החכמה||דער פראגער הגדה|147189|פון שנת ה'ש"נ|עמוד=79}}}}. | ||
אין א האנט-געשריבענע הגדה פון 15'טן אדער 16'טן יארהונדערט ערשיינט דער חד גדיא מיט פארשידענע טוישן אין נוסח; צווישן אנדערע, הייבט זיך עס אן מיט א מייז וואס עסט דעם ציג, און דער קאץ עסט דעם מייז{{הערה|{{אוצר החכמה|א. מ. הברמן|מחניים|200537|ירושלים, תש"ל זייט 140|כותרת= | אין א האנט-געשריבענע הגדה פון 15'טן אדער 16'טן יארהונדערט ערשיינט דער חד גדיא מיט פארשידענע טוישן אין נוסח; צווישן אנדערע, הייבט זיך עס אן מיט א מייז וואס עסט דעם ציג, און דער קאץ עסט דעם מייז{{הערה|{{אוצר החכמה|א. מ. הברמן|מחניים|200537|ירושלים, תש"ל זייט 140|כותרת=חד גדיא|כרך=נה|עמוד=140}}}}. א דריטע ווערסיע טרעפט מען אין א האנט-געשריבענער פראווענסער סידור פון 13'טן יארהונדערט, וואו דער הונט איז דער וואס עסט דעם ציג, און אנשטאט דער שוחט קומט א שטריק וואס בינדט דעם קו, א מייז וואס בייסט דעם שטריק, און קאץ וואס עסט דאס מייז. מנחם צבי פוקס שילדערט די השתלשלות פון דער פיוט ווי פאלגנד: די אריגינעלע ווערסיע איז ווי אין דער פראווענסער סידור, שפעטער האט מען אריבערגערוקט דעם מייז און קאץ צום אנהייב און צוגעלייגט ביים ענדע א שוחט, מלאך המוות און הקדוש ברוך הוא כדי צו געבן דעם פיוט א פאסיגע אידישע תוכן. צום לעצט האט מען ארויסגענומען דעם מייז, ווייל אז א מייז זאל עסן א ציג לייגט זיך נישט אויפן שכל{{הערה|שם=פוקס}}. | ||
===שפראך=== | ===שפראך=== | ||
| שורה 73: | שורה 73: | ||
אין אנהייב פון דער [[18'טן יארהונדערט|18'טער יארהונדערט]], נאך איידער סיי וועלכע אידישע פירוש אויפן פיוט איז געשריבן געווארן, האבן משומדים און קריסטליכע געלערנטע שוין געדרוקט באשרייבונגען אין וועלכע זיי פרובירן צו דערגיין פשט פון דער אידישער "רעטעניש". צווישן זיי א משומד פיליפ ניקודעמוס לעברעכט, וואס האט ארויסגעגעבן א גאנצע פאמפלעט דערוועגן אין יאר [[ה'תצ"א]]. זייערע פירושים זענען געווען היסטארישע און פילאזאפישע{{הערה|שם=אנציק}}. | אין אנהייב פון דער [[18'טן יארהונדערט|18'טער יארהונדערט]], נאך איידער סיי וועלכע אידישע פירוש אויפן פיוט איז געשריבן געווארן, האבן משומדים און קריסטליכע געלערנטע שוין געדרוקט באשרייבונגען אין וועלכע זיי פרובירן צו דערגיין פשט פון דער אידישער "רעטעניש". צווישן זיי א משומד פיליפ ניקודעמוס לעברעכט, וואס האט ארויסגעגעבן א גאנצע פאמפלעט דערוועגן אין יאר [[ה'תצ"א]]. זייערע פירושים זענען געווען היסטארישע און פילאזאפישע{{הערה|שם=אנציק}}. | ||
צווישן אידן, איז דער ערשטער פירוש ערשינען אין יאר [[ה'תק"ה]], א קונטרס מיטן נאמען "{{אוצר החכמה||מגן דוד|192206||ללא}}" פון "רבי דוד בהר"ר משולם משה בק"ק הילס". שפעטער, אין יאר [[ה'תקכ"ב]], איז געדרוקט געווארן אין [[אמסטערדאם]] א קונטרס "{{אוצר החכמה||אחיות אחידן|141173||ללא}}" פון אן אנאנימער מחבר. פילע קונטרסים האבן נאכגעפאלגט, אזוי אויך האבן אסאך פון די מפרשים אויפן הגדה מפרש געווען אויך דעם חד גדיא. עס זענען היינט שוין פארהאן הונדערטער פירושים דערויף{{הערה|שם=פריינד|{{אוצר החכמה|טוביה פריינד|ישורון|19400|ירושלים, תשס"א, זייט רחצ|כותרת= | צווישן אידן, איז דער ערשטער פירוש ערשינען אין יאר [[ה'תק"ה]], א קונטרס מיטן נאמען "{{אוצר החכמה||מגן דוד|192206||ללא}}" פון "רבי דוד בהר"ר משולם משה בק"ק הילס". שפעטער, אין יאר [[ה'תקכ"ב]], איז געדרוקט געווארן אין [[אמסטערדאם]] א קונטרס "{{אוצר החכמה||אחיות אחידן|141173||ללא}}" פון אן אנאנימער מחבר. פילע קונטרסים האבן נאכגעפאלגט, אזוי אויך האבן אסאך פון די מפרשים אויפן הגדה מפרש געווען אויך דעם חד גדיא. עס זענען היינט שוין פארהאן הונדערטער פירושים דערויף{{הערה|שם=פריינד|{{אוצר החכמה|טוביה פריינד|ישורון|19400|ירושלים, תשס"א, זייט רחצ|כותרת=חד גדיא|עמוד=294}}}}, וואס אסאך פון זיי פארגייען אין אן אריכות מקיים צו זיין "כל המרבה לספר ביציאת מצרים הרי זה משובח"{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי מרדכי מקאליש|מאמר מרדכי|146867|דירנפורט, תקכ"ד, דף ג עמוד א|ללא|עמוד=4}}}}. | ||
צווישן די קונטרסים וואס זענען געשריבן געווארן בלויז מפרש צו זיין דעם פיוט ציילן זיך: | צווישן די קונטרסים וואס זענען געשריבן געווארן בלויז מפרש צו זיין דעם פיוט ציילן זיך: | ||
*{{אוצר החכמה|רבי מרדכי מקאליש|מאמר מרדכי|146867|דירנפורט, תקכ"ד|ללא}} | *{{אוצר החכמה|רבי מרדכי מקאליש|מאמר מרדכי|146867|דירנפורט, תקכ"ד|ללא}} | ||
| שורה 88: | שורה 88: | ||
==אין קולטור== | ==אין קולטור== | ||
"איינגעזעצט אין חד גדיא" איז א אידישע אויסדרוק וואס באדייט איינגעזעצט אין [[טורמע]]. עס שטאמט פונעם [[פויליש]]ן און [[רוסיש]]ן ווארט פאר טורמע: "קאָרדעגאַרדאָ", וואס שטאמט פון דעם [[פראנצויזיש]]ן טערמין corps de garde{{הערה|{{היברובוקס|יודא א. יאפע|יידישע שפראך|43576|ניו יארק, 1952|עמוד=113|כותרת= | "איינגעזעצט אין חד גדיא" איז א אידישע אויסדרוק וואס באדייט איינגעזעצט אין [[טורמע]]. עס שטאמט פונעם [[פויליש]]ן און [[רוסיש]]ן ווארט פאר טורמע: "קאָרדעגאַרדאָ", וואס שטאמט פון דעם [[פראנצויזיש]]ן טערמין corps de garde{{הערה|{{היברובוקס|יודא א. יאפע|יידישע שפראך|43576|ניו יארק, 1952|עמוד=113|כותרת=עטימאלאגישע נאטיצן|כרך=באנד 12, נומער 4}}}}. | ||
==זעט אויך== | ==זעט אויך== | ||
| שורה 94: | שורה 94: | ||
==צו ליינען מער== | ==צו ליינען מער== | ||
*{{אוצר החכמה|מנחם צבי פוקס|אסופות|152612|ירושלים, תשמ"ח, זייטן רא-רכו|כותרת= | *{{אוצר החכמה|מנחם צבי פוקס|אסופות|152612|ירושלים, תשמ"ח, זייטן רא-רכו|כותרת=לתולדות השירים 'אחד מי יודע' ו'חד גדיא' בישראל ובעמים|כרך=ב|עמוד=198}} | ||
*{{אוצר החכמה|ישראל דרנוביץ|קובץ עץ חיים|195029195029|ניו יארק תשע"ה|כותרת= | *{{אוצר החכמה|ישראל דרנוביץ|קובץ עץ חיים|195029195029|ניו יארק תשע"ה|כותרת=ואתא עכברא ונשכה לגדיא – גילויים בפיוט 'חד גדיא'|כרך=כג}} | ||
*{{אוצר החכמה|טוביה פריינד|ישורון|19400|ירושלים, תשס"א, זייט רחצ|כותרת= | *{{אוצר החכמה|טוביה פריינד|ישורון|19400|ירושלים, תשס"א, זייט רחצ|כותרת=חד גדיא|עמוד=294}} | ||
* {{אוצר החכמה|2=קולמוס|3=176281|4=ניסן תשס"ו|עמוד=8|כותרת=חידת | * {{אוצר החכמה|2=קולמוס|3=176281|4=ניסן תשס"ו|עמוד=8|כותרת=חידת חד גדיא}} | ||
* {{אוצר החכמה|חיים יעקב הערשקאוויטש|קובץ בית ועד לחכמים|165525|ניסן תשס"ט|עמוד=224|כותרת=שילוב פזמון חד גדיא ע"ד אגדה}} | * {{אוצר החכמה|חיים יעקב הערשקאוויטש|קובץ בית ועד לחכמים|165525|ניסן תשס"ט|עמוד=224|כותרת=שילוב פזמון חד גדיא ע"ד אגדה}} | ||
* מנשה גפן, "חד-גדיא", '''גילגולי מוטיבים בפולקלור ובספרות''', ירושלים: [[הוצאת ראובן מס|ר' מס]], תשנ"ב 1991, עמ' 204–255. | * מנשה גפן, "חד-גדיא", '''גילגולי מוטיבים בפולקלור ובספרות''', ירושלים: [[הוצאת ראובן מס|ר' מס]], תשנ"ב 1991, עמ' 204–255. | ||