אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "רוי:איסיים"

פון המכלול
קפיצה לניווט קפיצה לחיפוש
ק (החלפת טקסט – "„" ב־""")
ק (טשעקטי און אנדערע רייניגונג, typos fixed: בֿ ← ב, ױ ← וי (54), װ ← וו (137))
שורה 1: שורה 1:
'''איסײם''' ([[גרעכיש]]:  Ἐσσηνοί, Ἐσσαῖοι, צי Ὀσσαῖοι) איז דער נאָמען, װאָס איז אָנגענומען געװאָרן הײנט אין [[העברעאיש]] און אױך אין דער [[ײדיש|ײדישער שפּראך]] צו באַצײכענען אַ [[סעקט|סעקטע]] פון זײער [[פרומע]] [[ייד|ײדן]] אין דער צײט פון צװײטן [[בית המקדש|בית המקדש]]. דער ריכטיקער נאָמען פון דער דאָזיקער סעקטע איז נישט גענױ באַקאַנט.  
'''איסײם''' ([[גרעכיש]]:  Ἐσσηνοί, Ἐσσαῖοι, צי Ὀσσαῖοι) איז דער נאָמען, וואָס איז אָנגענומען געוואָרן הײנט אין [[העברעאיש]] און אויך אין דער [[ײדיש|ײדישער שפּראך]] צו באַצײכענען אַ [[סעקט|סעקטע]] פון זײער [[פרומע]] [[ייד|ײדן]] אין דער צײט פון צווײטן [[בית המקדש]]. דער ריכטיקער נאָמען פון דער דאָזיקער סעקטע איז נישט גענוי באַקאַנט.  


די סעקטע װערט דערמאָנט אין די ביכער פון ײדישן [[פילאזאף|פילאָזאָף]] [[פילאן|פילאָן]] און [[יוסיפון|פלאַװיוס יאָסיפוס]], װעלכע האָבן געלעבט צום סוף פון 2טן בית המקדש. אין זײערע ביכער װערן די איסײם אָנגערופן אױף גריכיש "עסעאָאי" און אױך "עסנאָאי"; אױף [[לאטיין|לאַטײן]] בײ פּליניוס הײסן זײ "עסעני". װעגן דער באַדײטונג און אָפּשטאַמונג פון דאָזיקן נאָמען איז פיל געשריבן געװאָרן. טײל גלױבן, אַז דאָס שטאַמט פון אַראַמעאישן װאָרט "אַסיאָ" ([[דאקטאר|דאָקטאָר]]). װײל די איסײם פלעגן זיך אױך פאַרנעמען מיט הײלן קראנקע. אַנדערע מײנען, אז דאָס שטאַמט פון װאָרט "חסא", װאָס איז אין דער אַלטסירישער שפּראך דער טײטש פון חסיד. טײל װילן געפינען אין דעם װאָרט דאָס העברעאישע "צנוע", און דערפון זאָל האָבן געװאָרן אין גריכיש דאָס װאָרט "עסנאָאי"; װירקלעך געפינען מיר אין דער גמרא דאָס װאָרט "צנועים" צו באַצײכענען זײער פרומע מענטשן.
די סעקטע ווערט דערמאָנט אין די ביכער פון ײדישן [[פילאזאף|פילאָזאָף]] [[פילאן|פילאָן]] און [[יוסיפון|פלאַוויוס יאָסיפוס]], וועלכע האָבן געלעבט צום סוף פון 2טן בית המקדש. אין זײערע ביכער ווערן די איסײם אָנגערופן אויף גריכיש "עסעאָאי" און אויך "עסנאָאי"; אויף [[לאטיין|לאַטײן]] בײ פּליניוס הײסן זײ "עסעני". וועגן דער באַדײטונג און אָפּשטאַמונג פון דאָזיקן נאָמען איז פיל געשריבן געוואָרן. טײל גלויבן, אַז דאָס שטאַמט פון אַראַמעאישן וואָרט "אַסיאָ" ([[דאקטאר|דאָקטאָר]]). ווײל די איסײם פלעגן זיך אויך פאַרנעמען מיט הײלן קראנקע. אַנדערע מײנען, אז דאָס שטאַמט פון וואָרט "חסא", וואָס איז אין דער אַלטסירישער שפּראך דער טײטש פון חסיד. טײל ווילן געפינען אין דעם וואָרט דאָס העברעאישע "צנוע", און דערפון זאָל האָבן געוואָרן אין גריכיש דאָס וואָרט "עסנאָאי"; ווירקלעך געפינען מיר אין דער גמרא דאָס וואָרט "צנועים" צו באַצײכענען זײער פרומע מענטשן.


==גלױבנס==
==גלױבנס==


װאָס איז געװען די לערע פון די איסײם? אױך דאָס איז נישט גענױ באַקאַנט, הגם פילאָן און יאָסיפוס שרײבן יאָ און זאָגאַר אױספירלעך װעגן דעם; אָבער דאָס װאָס זײ שרײבן איז נישט זיכער, װײל די איסײם האָבן געהאַלטן זײערע לערעס אין געהײם. פלאװיוס דערצײלט (אין דין אױטאָביאָגראפיע), אַז ער איז געװען בײ זײ אַ קורצע צײט, אָבער דאָס איז געװען װיעיק, כדי זיך צו באַקענען גענױ מיט זײער לערע.  
וואָס איז געווען די לערע פון די איסײם? אויך דאָס איז נישט גענוי באַקאַנט, הגם פילאָן און יאָסיפוס שרײבן יאָ און זאָגאַר אויספירלעך וועגן דעם; אָבער דאָס וואָס זײ שרײבן איז נישט זיכער, ווײל די איסײם האָבן געהאַלטן זײערע לערעס אין געהײם. פלאוויוס דערצײלט (אין דין אויטאָביאָגראפיע), אַז ער איז געווען בײ זײ אַ קורצע צײט, אָבער דאָס איז געווען וויעיק, כדי זיך צו באַקענען גענוי מיט זײער לערע.  


אין אַלגעמײן װײסט מען, אָז די איסײם האָבן געפירט אַ זײער פרום און מיליק לעבן. זײ האָבן נישט געװאױנט אין די [[שטאט|שטעט]] און נישט פארנומען זיך מיט האַנדל, װײל זײ האָבן געהאַלטן, אַז דאָס פירט צו שװינדל און צו אַ נישט ערלעך לעבן. זײ האָבן דעריבער געװאױנט נאָר אין די [[דארף|דערפער]]. און װי װײט מעגלעך האָבן זײ איבערהױפּט געװאױנט אָפּגעזונדערט פון די אַרומיקע מענטשן, אַמײסטן אין די װילדערע געגנטן פון טײך [[ירדן]]. זײ האָבן באַאַרבעט די [[ערד-פלאנעט|ערד]] און זיך פאַרנומען מיט מלאכה. געפירט האָבן אַלע איסײם אײן בשותפותדיקע קאַסע, אַ סאָרט קאָמונעלעבן. אַ סך געלערנטע האַלטן אַז די איסײם זענען געװען זײ װעלכע האָבן געװאױנט בײם [[ים המלח]] אין [[קומראן]], און האָבן געשריבן די [[ים המלח מגילות]].
אין אַלגעמײן ווײסט מען, אָז די איסײם האָבן געפירט אַ זײער פרום און מיליק לעבן. זײ האָבן נישט געוואוינט אין די [[שטאט|שטעט]] און נישט פארנומען זיך מיט האַנדל, ווײל זײ האָבן געהאַלטן, אַז דאָס פירט צו שווינדל און צו אַ נישט ערלעך לעבן. זײ האָבן דעריבער געוואוינט נאָר אין די [[דארף|דערפער]]. און ווי ווײט מעגלעך האָבן זײ איבערהויפּט געוואוינט אָפּגעזונדערט פון די אַרומיקע מענטשן, אַמײסטן אין די ווילדערע געגנטן פון טײך [[ירדן]]. זײ האָבן באַאַרבעט די [[ערד-פלאנעט|ערד]] און זיך פאַרנומען מיט מלאכה. געפירט האָבן אַלע איסײם אײן בשותפותדיקע קאַסע, אַ סאָרט קאָמונעלעבן. אַ סך געלערנטע האַלטן אַז די איסײם זענען געווען זײ וועלכע האָבן געוואוינט בײם [[ים המלח]] אין [[קומראן]], און האָבן געשריבן די [[ים המלח מגילות]].


יעדנס פאַרמעגן האָט געהערט צו אַלע מיטגלידער. װיפיל אײנער האָט פאַרדינט האָט ער אַרײנגעטראָגן אין דער אַלגעמײנע קאַסע פון דער סעקטע און מיט דער קאַסע האָט אָנגעפירט אַ ספּעציעל דערװײלטער פאַרװאלטער. אַלע האָבן געגעסן צוזאַמען, געװאױנט צוזאמען, און ציױשן זײ האָט געהערשט אַן אױפריכטיקע פרײנטשאַפט. קײן [[קרבנות]] אין בית המקדש האָבן זײ נישט געבראכט, װײל זײ זענען געװען קעגן טױטן לעבענדיקע באַשעפענישן. דאַקעגן פלעגן זײ שיקן אין בית המקדש [[קטורת]] (שמעקעדיקע גראָזן). זײ האָבן, װאַרשײנליך, נישט געגעסן קײן [[פלײש]] און נישט גיטרונקען קײן [[וויין|װײן]]. דער הױפּטשטריך זײערע איז געװען, װאָס זײ האָבן, אין גרעסטן טײל, נישט [[חתונה]] געהאַט און נישט געפירט קײן [[פאַמיליע|פאַמיליע]]־לעבן מיט קײן פרױ; אין זײער געזילשאַפט פלעגן זײ צונעמען פרעמדע יונגע מענטשן און זײ מחנך זײן אין זײער לעבן. [[שבת]] האָבן זײ אָפּגעהיטן מיט דער אומגעװײלעכסטער גענױקײט, און אַ גאַנצן [[טאָג]] פלעגט זײער עלטסטער לערנען פאַר זײ פון זײערע [[ספרים|ספרים]]. זײ האָבן זיך [[טובל]] געװען אינדערפרי און [[מתפלל|מתפּלל]] געװען מיט דער זון־אױפגאַנג.
יעדנס פאַרמעגן האָט געהערט צו אַלע מיטגלידער. וויפיל אײנער האָט פאַרדינט האָט ער אַרײנגעטראָגן אין דער אַלגעמײנע קאַסע פון דער סעקטע און מיט דער קאַסע האָט אָנגעפירט אַ ספּעציעל דערווײלטער פאַרוואלטער. אַלע האָבן געגעסן צוזאַמען, געוואוינט צוזאמען, און ציוישן זײ האָט געהערשט אַן אויפריכטיקע פרײנטשאַפט. קײן [[קרבנות]] אין בית המקדש האָבן זײ נישט געבראכט, ווײל זײ זענען געווען קעגן טויטן לעבענדיקע באַשעפענישן. דאַקעגן פלעגן זײ שיקן אין בית המקדש [[קטורת]] (שמעקעדיקע גראָזן). זײ האָבן, וואַרשײנליך, נישט געגעסן קײן [[פלײש]] און נישט גיטרונקען קײן [[וויין|ווײן]]. דער הויפּטשטריך זײערע איז געווען, וואָס זײ האָבן, אין גרעסטן טײל, נישט [[חתונה]] געהאַט און נישט געפירט קײן [[פאַמיליע]]־לעבן מיט קײן פרוי; אין זײער געזילשאַפט פלעגן זײ צונעמען פרעמדע יונגע מענטשן און זײ מחנך זײן אין זײער לעבן. [[שבת]] האָבן זײ אָפּגעהיטן מיט דער אומגעווײלעכסטער גענויקײט, און אַ גאַנצן [[טאָג]] פלעגט זײער עלטסטער לערנען פאַר זײ פון זײערע [[ספרים]]. זײ האָבן זיך [[טובל]] געווען אינדערפרי און [[מתפלל|מתפּלל]] געווען מיט דער זון־אויפגאַנג.


װעגן זײערע לערעס גיט איבער יאָסיפוס, אז די איסײם האָבן געגלױבט, אז אַלץ איז פון גאָט, אז דער מענטש האָט נישט קײן פרײען װילן און אַלץ װאָס געשעט מיט אים איז אַזױ נגזר געװאָרן פון גאָט. זײ האָבן געגלױבט, אַז נאָכן טױט װערט די [[נשמה]] באַפרײט פון קערפּער, װי אַ פױגל װאָס פליט אַרױס פון שטיע. די איסײם האָבן געלערנט ליב צו האָבן גאָט, צו באַזיגן דעם [[יצר הרע]] און ליב צו האָבן מענטשן, נישט צו זײן פאַלש, נישט צו שװערן נאָר זאָגן יאָ — יאָ, נײן — נײן, נישט אונטערצודריקן קײנעם. זײ האָבן אױך נישט אַנערקענט קײן קנעכטשאַפט, װײל זײ האָבן געהאַלטן, אז אַלע מענטשן זענען באַשאַפן געװאָרן גלײך. זײ האָבן געהאַט געהײמע ספרים, װאָס האָבן אַנטהאַלטן לערעס װעגן דער געטלעכקײט ("[[מעשה מרכבה]]" פון דער [[משנה]]) און אױך װעגן דער װעלט־שאַפונג ([[מעשה בראשית]]). די איסײם האָבן אױך געקענט רפואות דורך פאַרשידענע קרײטעכצער װי אױך דורך אָפּשפּרעכן מיט הײליקע שמות פון [[מלאך|מלאכים]]. טײל איסײם האָבן אױך געזאָגט [[נביא|נביאות]] װעגן געשעענישן פון דער צוקונפט, און יאָסיפוס דערצײלט, אַז די נביאות זענען מקױם געװאָרן.  
וועגן זײערע לערעס גיט איבער יאָסיפוס, אז די איסײם האָבן געגלויבט, אז אַלץ איז פון גאָט, אז דער מענטש האָט נישט קײן פרײען ווילן און אַלץ וואָס געשעט מיט אים איז אַזוי נגזר געוואָרן פון גאָט. זײ האָבן געגלויבט, אַז נאָכן טויט ווערט די [[נשמה]] באַפרײט פון קערפּער, ווי אַ פויגל וואָס פליט אַרויס פון שטיע. די איסײם האָבן געלערנט ליב צו האָבן גאָט, צו באַזיגן דעם [[יצר הרע]] און ליב צו האָבן מענטשן, נישט צו זײן פאַלש, נישט צו שווערן נאָר זאָגן יאָ — יאָ, נײן — נײן, נישט אונטערצודריקן קײנעם. זײ האָבן אויך נישט אַנערקענט קײן קנעכטשאַפט, ווײל זײ האָבן געהאַלטן, אז אַלע מענטשן זענען באַשאַפן געוואָרן גלײך. זײ האָבן געהאַט געהײמע ספרים, וואָס האָבן אַנטהאַלטן לערעס וועגן דער געטלעכקײט ("[[מעשה מרכבה]]" פון דער [[משנה]]) און אויך וועגן דער וועלט־שאַפונג ([[מעשה בראשית]]). די איסײם האָבן אויך געקענט רפואות דורך פאַרשידענע קרײטעכצער ווי אויך דורך אָפּשפּרעכן מיט הײליקע שמות פון [[מלאך|מלאכים]]. טײל איסײם האָבן אויך געזאָגט [[נביא|נביאות]] וועגן געשעענישן פון דער צוקונפט, און יאָסיפוס דערצײלט, אַז די נביאות זענען מקוים געוואָרן.  


אין שפּיץ פון זײער אָרגאַניזאַציע איז געשטאַנען דער פירער, און אלע האָבן געמוזט אים געהאָרכזאַם זײן. װען אײנער האָט געװאָלט אָנקומען אין זײער חברה האָט ער געמוזט צוערשט דורכגײן אַ פּראָבע. דער נײאָגגעקומענער האָט באַקומען דרײ זאַכן: אַ לאָפּאַטע צו גראָבן ערד, אַ פאַרטוך און אַ װײסן כאַלאַט. די ערשטע פּראָבע האָט געדױערט אַ יאָר. אױב ער האָט אױסגעהאַלטן האָט מען אים געפּרואװט נאָך צװײ יאָר און דערנאָך טובל געװען און גענומען פון אים אַ [[שבועה]], אז ער װעט נישט אױסזאָגן קײנעם די סודות פון דער געזעלשאפט, און ער איז געװאָרן א [[מיטגליד]]. די מיטגלידער האָבן, לױט פלאַװיוס יאָסיפוסן, זיך געטײלט אין 4 שטופ: 1) קינדער, 2) די דערװאַקסענע אין דער ערשטער פּראָבע־צײט, 3) דערװאַקסענע אין דער צװײטער פּראָבעצײט, 4) די פולשטענדיקע מיטגלידער. אין זײער גרױסער אַכטונג האָבן זײ געהאַלטן [[משה רבנו]], און עס װײזט אױס, אז משה רבנו האָט געדינט פאר זײ אַלס סימבאָל פון זײער לעבן. זײער צאָל זאָל האָבן באַטראָפן אין דער צײט פון פילאָן לערך 4000. זײ האָבן געװאױנט אַמײסטן אין [[ארץ־ישראל]].
אין שפּיץ פון זײער אָרגאַניזאַציע איז געשטאַנען דער פירער, און אלע האָבן געמוזט אים געהאָרכזאַם זײן. ווען אײנער האָט געוואָלט אָנקומען אין זײער חברה האָט ער געמוזט צוערשט דורכגײן אַ פּראָבע. דער נײאָגגעקומענער האָט באַקומען דרײ זאַכן: אַ לאָפּאַטע צו גראָבן ערד, אַ פאַרטוך און אַ ווײסן כאַלאַט. די ערשטע פּראָבע האָט געדויערט אַ יאָר. אויב ער האָט אויסגעהאַלטן האָט מען אים געפּרואווט נאָך צווײ יאָר און דערנאָך טובל געווען און גענומען פון אים אַ [[שבועה]], אז ער וועט נישט אויסזאָגן קײנעם די סודות פון דער געזעלשאפט, און ער איז געוואָרן א [[מיטגליד]]. די מיטגלידער האָבן, לויט פלאַוויוס יאָסיפוסן, זיך געטײלט אין 4 שטופ: 1) קינדער, 2) די דערוואַקסענע אין דער ערשטער פּראָבע־צײט, 3) דערוואַקסענע אין דער צווײטער פּראָבעצײט, 4) די פולשטענדיקע מיטגלידער. אין זײער גרויסער אַכטונג האָבן זײ געהאַלטן [[משה רבנו]], און עס ווײזט אויס, אז משה רבנו האָט געדינט פאר זײ אַלס סימבאָל פון זײער לעבן. זײער צאָל זאָל האָבן באַטראָפן אין דער צײט פון פילאָן לערך 4000. זײ האָבן געוואוינט אַמײסטן אין [[ארץ־ישראל]].


==אַנטשטייונג==
==אַנטשטייונג==


װען די איסײם סעקטע איז אַנטשטאַנען איז נישט באַװאוסט. טײל מײנען, אַז דאָס איז גאָר אַן אַלטע סעקטע, װאָס שטאַמט נאָך פון די צײטן פון 1טן בית המקדש, מעגלעך פון די "בני רכב" װאָס װערן דערמאָנט אין [[ספר מלכים]] און אין [[ירמיה]] ל"ה אז זײ האָבן געפירט אַ באַשײדן לעבן, װי אױך פון די "אביונים", װאָס האָבן געהאַלטן, אז אַלע מענטשן זענען גלײך (װעגן די "אביונים" שרײבן מיר אין זוכװאָרט "אביונים"). לױט דער מיעונג פון [[אייזיק הירש|אײזיק הירש]] װײס אין "דור דור ודורשיו" זענען די איסײם אַנטשטאַנען באַלד אין אָנהױב פון צװײטן בית המקדש, פון זײער פרומע ײדן, חסידים און זײער אָפּשײדנקײט פון דער װעלט און פרומקײט האָט זיך נאָך מער פאַרשטאַרקט אין דער צײט פון די [[חשמונאים]] (אין דערמיט פון 2טן בית המקדש) װען עס איז געפירט געװאָרן דער קאַמף קעגן די גזירת שמד אױף ײדן. דאָס ערשטע מאָל װערן דערמאָנט די איסײם אין דער צײט פון חשמונאים־פירשט יונתן, און דערנאָך װערן זײ שױן דערמאָנט בײ יאָסיפוסן כסדר, דורך דער גאַנצער צײט פון דער 2טער העלפט פון 2טן בית המקדש, סײ אין זײן בוך "[[מלחמת היהודים]]" סײ אין זײן "[[אלטערטימער]]". נאָכן חורבן פון 2טן בית המקדש װערן די איסײם װײניקער דערמאָנט, און װאַרשײנלעך באַלד דערנאָך זענען זײ פאַרשװאונדן געװאָרן.
ווען די איסײם סעקטע איז אַנטשטאַנען איז נישט באַוואוסט. טײל מײנען, אַז דאָס איז גאָר אַן אַלטע סעקטע, וואָס שטאַמט נאָך פון די צײטן פון 1טן בית המקדש, מעגלעך פון די "בני רכב" וואָס ווערן דערמאָנט אין [[ספר מלכים]] און אין [[ירמיה]] ל"ה אז זײ האָבן געפירט אַ באַשײדן לעבן, ווי אויך פון די "אביונים", וואָס האָבן געהאַלטן, אז אַלע מענטשן זענען גלײך (וועגן די "אביונים" שרײבן מיר אין זוכוואָרט "אביונים"). לויט דער מיעונג פון [[אייזיק הירש|אײזיק הירש]] ווײס אין "דור דור ודורשיו" זענען די איסײם אַנטשטאַנען באַלד אין אָנהויב פון צווײטן בית המקדש, פון זײער פרומע ײדן, חסידים און זײער אָפּשײדנקײט פון דער וועלט און פרומקײט האָט זיך נאָך מער פאַרשטאַרקט אין דער צײט פון די [[חשמונאים]] (אין דערמיט פון 2טן בית המקדש) ווען עס איז געפירט געוואָרן דער קאַמף קעגן די גזירת שמד אויף ײדן. דאָס ערשטע מאָל ווערן דערמאָנט די איסײם אין דער צײט פון חשמונאים־פירשט יונתן, און דערנאָך ווערן זײ שוין דערמאָנט בײ יאָסיפוסן כסדר, דורך דער גאַנצער צײט פון דער 2טער העלפט פון 2טן בית המקדש, סײ אין זײן בוך "[[מלחמת היהודים]]" סײ אין זײן "[[אלטערטימער]]". נאָכן חורבן פון 2טן בית המקדש ווערן די איסײם ווײניקער דערמאָנט, און וואַרשײנלעך באַלד דערנאָך זענען זײ פאַרשוואונדן געוואָרן.


==איסײם אין קומראן?==
==איסײם אין קומראן?==


[[פליניוס דער עלטערער]] האָט רעקאָרדירט אז איסײם האָבן געװױנט בײם ים המלך. א סך דאָקומענטן װערן אנטדעקט געװארן בײ קומראן לעבן ים המלך. די חבֿורה װעמענס מיטגלידער האָבן אָנגעשריבן די דאָקומענטן זענען געווען װי װאס היסטאָריקערס װײסן וועגן  די איסײם. דעריבער, מײנען א סך היסטאָריקערס אז די קומראנערס זענען איסײם, לפּחות א מין איסײם.
[[פליניוס דער עלטערער]] האָט רעקאָרדירט אז איסײם האָבן געוווינט בײם ים המלך. א סך דאָקומענטן ווערן אנטדעקט געווארן בײ קומראן לעבן ים המלך. די חבורה וועמענס מיטגלידער האָבן אָנגעשריבן די דאָקומענטן זענען געווען ווי וואס היסטאָריקערס ווײסן וועגן  די איסײם. דעריבער, מײנען א סך היסטאָריקערס אז די קומראנערס זענען איסײם, לפּחות א מין איסײם.


==די איסײם אין ספרי חז"ל==
==די איסײם אין ספרי חז"ל==


װעגן דער באַציאונג פון די חכמים אין דער משנה און [[גמרא]] צו די איסײם אין די מײנונג בײ די געלערנטע היסטאָריקער צעטײלט. טײל װילן האָבן, אז די איסײם װערן דערמאָנט אין דער גמרא צום גוטן, און דאָס זאָלן זײן די "חסידים הראשונים" אין דער משנה [[ברכות]] פּרק ה', די "ותיקין" (ברכות ט'), די "טובלי שחרית" ([[תוספתא|תוספתא]] [[ידים]]), װי אױך די צנועים. אַנדערע און צװישן זײ [[אייזיק הירש|אײזיק הירש]] װײס האַלטן, אז די [[חז"ל|חכמי]] המשנה זענען געװען קעגן די איסײם, און אז קעגן זײ האָט מען דאָס מתקן געװען די תקנות פון טרינקן װײן בײם בענטשן ([[מסכת ברכות|ברכות]] נ"א), מען מעג מטלטל זײן [[מסכת כלים|כלים]] אין [[מסכת שבת|שבת]] (שבת קכ"ב), און די װערטער אין דער גמרא [[מסכת יבמות|יבמות]] ס"ב אז יעדער מענטש מוז [[חתונה]] האָבן, װי אױך די משנה אין [[מסכת סנהדרין|סנהדרין]] פּרק י' "הלוחש על המכה אין לו חלק לעולם הבא" (אז דער װאָס שפּרעכט אָפּ א [[קראנקייט|קראַנקײט]] װעט נישט קאָבן קײן חלק [[עולם הבא|לעולם הבא]]).
וועגן דער באַציאונג פון די חכמים אין דער משנה און [[גמרא]] צו די איסײם אין די מײנונג בײ די געלערנטע היסטאָריקער צעטײלט. טײל ווילן האָבן, אז די איסײם ווערן דערמאָנט אין דער גמרא צום גוטן, און דאָס זאָלן זײן די "חסידים הראשונים" אין דער משנה [[ברכות]] פּרק ה', די "ותיקין" (ברכות ט'), די "טובלי שחרית" ([[תוספתא]] [[ידים]]), ווי אויך די צנועים. אַנדערע און צווישן זײ [[אייזיק הירש|אײזיק הירש]] ווײס האַלטן, אז די [[חז"ל|חכמי]] המשנה זענען געווען קעגן די איסײם, און אז קעגן זײ האָט מען דאָס מתקן געווען די תקנות פון טרינקן ווײן בײם בענטשן ([[מסכת ברכות|ברכות]] נ"א), מען מעג מטלטל זײן [[מסכת כלים|כלים]] אין [[מסכת שבת|שבת]] (שבת קכ"ב), און די ווערטער אין דער גמרא [[מסכת יבמות|יבמות]] ס"ב אז יעדער מענטש מוז [[חתונה]] האָבן, ווי אויך די משנה אין [[מסכת סנהדרין|סנהדרין]] פּרק י' "הלוחש על המכה אין לו חלק לעולם הבא" (אז דער וואָס שפּרעכט אָפּ א [[קראנקייט|קראַנקײט]] וועט נישט קאָבן קײן חלק [[עולם הבא|לעולם הבא]]).


==נאָכן חורבן פון בית המקדש==
==נאָכן חורבן פון בית המקדש==


אלטע [[היסטאריע|היסטאריקערס]] האבן געהאלט אז די ערשטע [[קריסטליכע|קריסטלעכע]] לערעס שטאַמען פון די איסײם. די פּלע איבערמאָראַליזירנדע שפּריכװערטער פון עװאַנגעליום װעגן דעם, אז אײנער װעט דיר דערלאַנען אַ פּאַטש אין אײן [[באק|באַק]], זאָלסטו אונטערשטעלן די צװײטע, װעגן די אָרימע און דערנידעריקטע, װאָס זײ געהערט דאָס קעניגרײך פון [[הימל]], שטאַמען לויט די היסטאריקערס, פון די איסײם. [[גרעץ]] גײט זאָגאַר אזױ װײט, אז ער זאָגט, אז [[ישו|ישו הנוצרי]] און זײן לערער [[יוחנן המטבל]] זענעך געװען אײנפאַך איסײם (דערפון האָט געשטאַמט דאָס װאָס יוחנן האָט טובל געװען זײנע מענטשן אין ירדן). גרעץ פירט אַדורך אַ גרינטלעכן אַנאַליז פון די ערשטע לערעס פון עװאַנגעליום און די ענלעטע לערעס טון די "איסײם" צום סוף פון 9טן באַנד פון גרעץ אין העברעאיש. היינט מערסטע היסטאריקערס, אבער נישט אלע היסטאריקערס, מיינען אז די איסײם האבן פארשווינדן אינגיכן נאָכן חורבן פון 2טן בית המקדש.
אלטע [[היסטאריע|היסטאריקערס]] האבן געהאלט אז די ערשטע [[קריסטליכע|קריסטלעכע]] לערעס שטאַמען פון די איסײם. די פּלע איבערמאָראַליזירנדע שפּריכווערטער פון עוואַנגעליום וועגן דעם, אז אײנער וועט דיר דערלאַנען אַ פּאַטש אין אײן [[באק|באַק]], זאָלסטו אונטערשטעלן די צווײטע, וועגן די אָרימע און דערנידעריקטע, וואָס זײ געהערט דאָס קעניגרײך פון [[הימל]], שטאַמען לויט די היסטאריקערס, פון די איסײם. [[גרעץ]] גײט זאָגאַר אזוי ווײט, אז ער זאָגט, אז [[ישו|ישו הנוצרי]] און זײן לערער [[יוחנן המטבל]] זענעך געווען אײנפאַך איסײם (דערפון האָט געשטאַמט דאָס וואָס יוחנן האָט טובל געווען זײנע מענטשן אין ירדן). גרעץ פירט אַדורך אַ גרינטלעכן אַנאַליז פון די ערשטע לערעס פון עוואַנגעליום און די ענלעטע לערעס טון די "איסײם" צום סוף פון 9טן באַנד פון גרעץ אין העברעאיש. היינט מערסטע היסטאריקערס, אבער נישט אלע היסטאריקערס, מיינען אז די איסײם האבן פארשווינדן אינגיכן נאָכן חורבן פון 2טן בית המקדש.


==קוואַלן==
==קוואַלן==
שורה 36: שורה 36:
[[קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען]]
[[קאַטעגאָריע:יידישע שטרעמונגען]]
[[קאַטעגאָריע:היסטאריע]]
[[קאַטעגאָריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אומבאקוקט]]
[[קאַטעגאָריע:אומבאקוקט]]
[[קאטעגאריע:אויף יידיש]]  
[[קאַטעגאָריע:אויף יידיש]]  
{{קרד/ויקי/יידיש}}
{{קרד/ויקי/יידיש}}

רעוויזיע פון 13:38, 8 דעצעמבער 2022

איסײם (גרעכיש: Ἐσσηνοί, Ἐσσαῖοι, צי Ὀσσαῖοι) איז דער נאָמען, וואָס איז אָנגענומען געוואָרן הײנט אין העברעאיש און אויך אין דער ײדישער שפּראך צו באַצײכענען אַ סעקטע פון זײער פרומע ײדן אין דער צײט פון צווײטן בית המקדש. דער ריכטיקער נאָמען פון דער דאָזיקער סעקטע איז נישט גענוי באַקאַנט.

די סעקטע ווערט דערמאָנט אין די ביכער פון ײדישן פילאָזאָף פילאָן און פלאַוויוס יאָסיפוס, וועלכע האָבן געלעבט צום סוף פון 2טן בית המקדש. אין זײערע ביכער ווערן די איסײם אָנגערופן אויף גריכיש "עסעאָאי" און אויך "עסנאָאי"; אויף לאַטײן בײ פּליניוס הײסן זײ "עסעני". וועגן דער באַדײטונג און אָפּשטאַמונג פון דאָזיקן נאָמען איז פיל געשריבן געוואָרן. טײל גלויבן, אַז דאָס שטאַמט פון אַראַמעאישן וואָרט "אַסיאָ" (דאָקטאָר). ווײל די איסײם פלעגן זיך אויך פאַרנעמען מיט הײלן קראנקע. אַנדערע מײנען, אז דאָס שטאַמט פון וואָרט "חסא", וואָס איז אין דער אַלטסירישער שפּראך דער טײטש פון חסיד. טײל ווילן געפינען אין דעם וואָרט דאָס העברעאישע "צנוע", און דערפון זאָל האָבן געוואָרן אין גריכיש דאָס וואָרט "עסנאָאי"; ווירקלעך געפינען מיר אין דער גמרא דאָס וואָרט "צנועים" צו באַצײכענען זײער פרומע מענטשן.

גלױבנס

וואָס איז געווען די לערע פון די איסײם? אויך דאָס איז נישט גענוי באַקאַנט, הגם פילאָן און יאָסיפוס שרײבן יאָ און זאָגאַר אויספירלעך וועגן דעם; אָבער דאָס וואָס זײ שרײבן איז נישט זיכער, ווײל די איסײם האָבן געהאַלטן זײערע לערעס אין געהײם. פלאוויוס דערצײלט (אין דין אויטאָביאָגראפיע), אַז ער איז געווען בײ זײ אַ קורצע צײט, אָבער דאָס איז געווען וויעיק, כדי זיך צו באַקענען גענוי מיט זײער לערע.

אין אַלגעמײן ווײסט מען, אָז די איסײם האָבן געפירט אַ זײער פרום און מיליק לעבן. זײ האָבן נישט געוואוינט אין די שטעט און נישט פארנומען זיך מיט האַנדל, ווײל זײ האָבן געהאַלטן, אַז דאָס פירט צו שווינדל און צו אַ נישט ערלעך לעבן. זײ האָבן דעריבער געוואוינט נאָר אין די דערפער. און ווי ווײט מעגלעך האָבן זײ איבערהויפּט געוואוינט אָפּגעזונדערט פון די אַרומיקע מענטשן, אַמײסטן אין די ווילדערע געגנטן פון טײך ירדן. זײ האָבן באַאַרבעט די ערד און זיך פאַרנומען מיט מלאכה. געפירט האָבן אַלע איסײם אײן בשותפותדיקע קאַסע, אַ סאָרט קאָמונעלעבן. אַ סך געלערנטע האַלטן אַז די איסײם זענען געווען זײ וועלכע האָבן געוואוינט בײם ים המלח אין קומראן, און האָבן געשריבן די ים המלח מגילות.

יעדנס פאַרמעגן האָט געהערט צו אַלע מיטגלידער. וויפיל אײנער האָט פאַרדינט האָט ער אַרײנגעטראָגן אין דער אַלגעמײנע קאַסע פון דער סעקטע און מיט דער קאַסע האָט אָנגעפירט אַ ספּעציעל דערווײלטער פאַרוואלטער. אַלע האָבן געגעסן צוזאַמען, געוואוינט צוזאמען, און ציוישן זײ האָט געהערשט אַן אויפריכטיקע פרײנטשאַפט. קײן קרבנות אין בית המקדש האָבן זײ נישט געבראכט, ווײל זײ זענען געווען קעגן טויטן לעבענדיקע באַשעפענישן. דאַקעגן פלעגן זײ שיקן אין בית המקדש קטורת (שמעקעדיקע גראָזן). זײ האָבן, וואַרשײנליך, נישט געגעסן קײן פלײש און נישט גיטרונקען קײן ווײן. דער הויפּטשטריך זײערע איז געווען, וואָס זײ האָבן, אין גרעסטן טײל, נישט חתונה געהאַט און נישט געפירט קײן פאַמיליע־לעבן מיט קײן פרוי; אין זײער געזילשאַפט פלעגן זײ צונעמען פרעמדע יונגע מענטשן און זײ מחנך זײן אין זײער לעבן. שבת האָבן זײ אָפּגעהיטן מיט דער אומגעווײלעכסטער גענויקײט, און אַ גאַנצן טאָג פלעגט זײער עלטסטער לערנען פאַר זײ פון זײערע ספרים. זײ האָבן זיך טובל געווען אינדערפרי און מתפּלל געווען מיט דער זון־אויפגאַנג.

וועגן זײערע לערעס גיט איבער יאָסיפוס, אז די איסײם האָבן געגלויבט, אז אַלץ איז פון גאָט, אז דער מענטש האָט נישט קײן פרײען ווילן און אַלץ וואָס געשעט מיט אים איז אַזוי נגזר געוואָרן פון גאָט. זײ האָבן געגלויבט, אַז נאָכן טויט ווערט די נשמה באַפרײט פון קערפּער, ווי אַ פויגל וואָס פליט אַרויס פון שטיע. די איסײם האָבן געלערנט ליב צו האָבן גאָט, צו באַזיגן דעם יצר הרע און ליב צו האָבן מענטשן, נישט צו זײן פאַלש, נישט צו שווערן נאָר זאָגן יאָ — יאָ, נײן — נײן, נישט אונטערצודריקן קײנעם. זײ האָבן אויך נישט אַנערקענט קײן קנעכטשאַפט, ווײל זײ האָבן געהאַלטן, אז אַלע מענטשן זענען באַשאַפן געוואָרן גלײך. זײ האָבן געהאַט געהײמע ספרים, וואָס האָבן אַנטהאַלטן לערעס וועגן דער געטלעכקײט ("מעשה מרכבה" פון דער משנה) און אויך וועגן דער וועלט־שאַפונג (מעשה בראשית). די איסײם האָבן אויך געקענט רפואות דורך פאַרשידענע קרײטעכצער ווי אויך דורך אָפּשפּרעכן מיט הײליקע שמות פון מלאכים. טײל איסײם האָבן אויך געזאָגט נביאות וועגן געשעענישן פון דער צוקונפט, און יאָסיפוס דערצײלט, אַז די נביאות זענען מקוים געוואָרן.

אין שפּיץ פון זײער אָרגאַניזאַציע איז געשטאַנען דער פירער, און אלע האָבן געמוזט אים געהאָרכזאַם זײן. ווען אײנער האָט געוואָלט אָנקומען אין זײער חברה האָט ער געמוזט צוערשט דורכגײן אַ פּראָבע. דער נײאָגגעקומענער האָט באַקומען דרײ זאַכן: אַ לאָפּאַטע צו גראָבן ערד, אַ פאַרטוך און אַ ווײסן כאַלאַט. די ערשטע פּראָבע האָט געדויערט אַ יאָר. אויב ער האָט אויסגעהאַלטן האָט מען אים געפּרואווט נאָך צווײ יאָר און דערנאָך טובל געווען און גענומען פון אים אַ שבועה, אז ער וועט נישט אויסזאָגן קײנעם די סודות פון דער געזעלשאפט, און ער איז געוואָרן א מיטגליד. די מיטגלידער האָבן, לויט פלאַוויוס יאָסיפוסן, זיך געטײלט אין 4 שטופ: 1) קינדער, 2) די דערוואַקסענע אין דער ערשטער פּראָבע־צײט, 3) דערוואַקסענע אין דער צווײטער פּראָבעצײט, 4) די פולשטענדיקע מיטגלידער. אין זײער גרויסער אַכטונג האָבן זײ געהאַלטן משה רבנו, און עס ווײזט אויס, אז משה רבנו האָט געדינט פאר זײ אַלס סימבאָל פון זײער לעבן. זײער צאָל זאָל האָבן באַטראָפן אין דער צײט פון פילאָן לערך 4000. זײ האָבן געוואוינט אַמײסטן אין ארץ־ישראל.

אַנטשטייונג

ווען די איסײם סעקטע איז אַנטשטאַנען איז נישט באַוואוסט. טײל מײנען, אַז דאָס איז גאָר אַן אַלטע סעקטע, וואָס שטאַמט נאָך פון די צײטן פון 1טן בית המקדש, מעגלעך פון די "בני רכב" וואָס ווערן דערמאָנט אין ספר מלכים און אין ירמיה ל"ה אז זײ האָבן געפירט אַ באַשײדן לעבן, ווי אויך פון די "אביונים", וואָס האָבן געהאַלטן, אז אַלע מענטשן זענען גלײך (וועגן די "אביונים" שרײבן מיר אין זוכוואָרט "אביונים"). לויט דער מיעונג פון אײזיק הירש ווײס אין "דור דור ודורשיו" זענען די איסײם אַנטשטאַנען באַלד אין אָנהויב פון צווײטן בית המקדש, פון זײער פרומע ײדן, חסידים און זײער אָפּשײדנקײט פון דער וועלט און פרומקײט האָט זיך נאָך מער פאַרשטאַרקט אין דער צײט פון די חשמונאים (אין דערמיט פון 2טן בית המקדש) ווען עס איז געפירט געוואָרן דער קאַמף קעגן די גזירת שמד אויף ײדן. דאָס ערשטע מאָל ווערן דערמאָנט די איסײם אין דער צײט פון חשמונאים־פירשט יונתן, און דערנאָך ווערן זײ שוין דערמאָנט בײ יאָסיפוסן כסדר, דורך דער גאַנצער צײט פון דער 2טער העלפט פון 2טן בית המקדש, סײ אין זײן בוך "מלחמת היהודים" סײ אין זײן "אלטערטימער". נאָכן חורבן פון 2טן בית המקדש ווערן די איסײם ווײניקער דערמאָנט, און וואַרשײנלעך באַלד דערנאָך זענען זײ פאַרשוואונדן געוואָרן.

איסײם אין קומראן?

פליניוס דער עלטערער האָט רעקאָרדירט אז איסײם האָבן געוווינט בײם ים המלך. א סך דאָקומענטן ווערן אנטדעקט געווארן בײ קומראן לעבן ים המלך. די חבורה וועמענס מיטגלידער האָבן אָנגעשריבן די דאָקומענטן זענען געווען ווי וואס היסטאָריקערס ווײסן וועגן די איסײם. דעריבער, מײנען א סך היסטאָריקערס אז די קומראנערס זענען איסײם, לפּחות א מין איסײם.

די איסײם אין ספרי חז"ל

וועגן דער באַציאונג פון די חכמים אין דער משנה און גמרא צו די איסײם אין די מײנונג בײ די געלערנטע היסטאָריקער צעטײלט. טײל ווילן האָבן, אז די איסײם ווערן דערמאָנט אין דער גמרא צום גוטן, און דאָס זאָלן זײן די "חסידים הראשונים" אין דער משנה ברכות פּרק ה', די "ותיקין" (ברכות ט'), די "טובלי שחרית" (תוספתא ידים), ווי אויך די צנועים. אַנדערע און צווישן זײ אײזיק הירש ווײס האַלטן, אז די חכמי המשנה זענען געווען קעגן די איסײם, און אז קעגן זײ האָט מען דאָס מתקן געווען די תקנות פון טרינקן ווײן בײם בענטשן (ברכות נ"א), מען מעג מטלטל זײן כלים אין שבת (שבת קכ"ב), און די ווערטער אין דער גמרא יבמות ס"ב אז יעדער מענטש מוז חתונה האָבן, ווי אויך די משנה אין סנהדרין פּרק י' "הלוחש על המכה אין לו חלק לעולם הבא" (אז דער וואָס שפּרעכט אָפּ א קראַנקײט וועט נישט קאָבן קײן חלק לעולם הבא).

נאָכן חורבן פון בית המקדש

אלטע היסטאריקערס האבן געהאלט אז די ערשטע קריסטלעכע לערעס שטאַמען פון די איסײם. די פּלע איבערמאָראַליזירנדע שפּריכווערטער פון עוואַנגעליום וועגן דעם, אז אײנער וועט דיר דערלאַנען אַ פּאַטש אין אײן באַק, זאָלסטו אונטערשטעלן די צווײטע, וועגן די אָרימע און דערנידעריקטע, וואָס זײ געהערט דאָס קעניגרײך פון הימל, שטאַמען לויט די היסטאריקערס, פון די איסײם. גרעץ גײט זאָגאַר אזוי ווײט, אז ער זאָגט, אז ישו הנוצרי און זײן לערער יוחנן המטבל זענעך געווען אײנפאַך איסײם (דערפון האָט געשטאַמט דאָס וואָס יוחנן האָט טובל געווען זײנע מענטשן אין ירדן). גרעץ פירט אַדורך אַ גרינטלעכן אַנאַליז פון די ערשטע לערעס פון עוואַנגעליום און די ענלעטע לערעס טון די "איסײם" צום סוף פון 9טן באַנד פון גרעץ אין העברעאיש. היינט מערסטע היסטאריקערס, אבער נישט אלע היסטאריקערס, מיינען אז די איסײם האבן פארשווינדן אינגיכן נאָכן חורבן פון 2טן בית המקדש.

קוואַלן

דאס איז נישט קיין המכלול ארטיקל, בלויז עפעס וואס ליגט דא ביז עס וועט ערזעצט ווערן מיט בעסערס. שרייבט עס איבער!