אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "רוי:שלמה דובנא"
(בס"ד) צייכן: רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| (איין צווישנדיגע ווערסיע פונעם זעלבן באַניצער נישט געוויזן) | |||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
'''שלמה בן יואל דובנא''' ( | {{דרעפט}} | ||
'''שלמה בן יואל דובנא''' (רש"ד; כ"ח תשרי ה'תצ"ט, אָקטאָבער 1738 – כ"ה סיון ה'תקע"ג, יוני 1813) איז געווען אַ באַרימטער אידישער גראַמאַטיקער, דיכטער, משכיל, און ביבליאָפיל. ער איז מערסטנס באַקאַנט פאַר זיין צענטראַלער ראָלע אין דעם אָנהייב פון דעם "ביאור" מפעל (דער דייטשער איבערזעצונג פון דער תורה) צוזאַמען מיט [[משה מענדלסאן|משה מענדעלסאָן]]. דובנא האָט פאַרמאָגט איינע פון די גרעסטע און וויכטיגסטע פּריוואַטע אידישע ביבליאָטעקן פון זיין צייט. | |||
==ביאָגראַפיע== | ==ביאָגראַפיע== | ||
שלמה דובנא איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאָט [[דובנא]], וואָהלין (דעמאָלט אין פּוילן, היינט אין אוקראַינע). ווען ער איז אַלט געווען פערצן יאָר, האָט ער חתונה געהאַט מיט דער טאָכטער | שלמה דובנא איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאָט [[דובנא]], וואָהלין (דעמאָלט אין פּוילן, היינט אין אוקראַינע). ווען ער איז אַלט געווען פערצן יאָר, האָט ער חתונה געהאַט מיט דער טאָכטער פונעם תלמיד חכם ר' שמחה בן יהושע פון וואָלאָזשין{{הערה|{{אנצ יהודית|5347-dubno-solomon-ben-joel|DUBNO, SOLOMON BEN JOEL|Louis Ginzberg, Isaac Broydé}}}}. נאָכן לערנען אין וואָהלין, איז ער געפאָרן קיין גאַליציע, וואו ער האָט יאָרן לאַנג שטודירט דקדוק און פּרשנות ביי רב שלמה מחעלמא (דער בעל "מרכבת המשנה"). זיין רבי האָט אים פאַראַנטוואָרטליך געמאכט מיט דער רעוויזיע פון זיין חיבור "[https://hebrewbooks.org/30700 שערי נעימה]" אויף די טעמי המקרא, וואָס איז געדרוקט געוואָרן אין תקכ"ו. | ||
אין יאָר | אין יאָר תקכ"ח איז ער געקומען קיין [[אמסטערדאם|אַמסטערדאַם]], צוגעצויגן צוליב די דאָרטיגע רייכע ספרים-זאַמלונגען. דארט האָט ער זיך פאַרנומען מיט זאַמלען און פאַרקויפן זעלטענע ספרים. אין תקל"ב האָט ער זיך באַזעצט אין [[בערלין]], וואו ער האָט זיך מפרנס געווען ווי אַ פּריוואַטער לערער פאַר די קינדער פון מענדעלסאָן און דעם פינאַנצירער דניאל איציג{{הערה|Krzemien 2019: 33}}. ער איז געוואָרן אַ נאָנטער פריינד און שותף מיט מענדעלסאָן אין די ערשטע יאָרן פון דער השכלה. | ||
אין | נאָך אַ מחלוקת מיט מענדלסאָן איבער די עדיטירונג פון זיין אַרבעט און פינאַנציעלע ענינים, האָט דובנא פאַרלאָזט בערלין אין 1781 און זיך געצויגן קיין ווילנע, וואו ער איז אויפגענומען געווארן מיט גרויס כבוד. ער האט פרובירט ארויסצוגעבן אן אייגענעם חומש מיט אונקלוס במקום די דייטשע איבערזעצונג, אבער דאס איז נישט געקומען לידי מעשה. | ||
אין 1786 האָט ער זיך אומגעקערט קיין דייטשלאנד און סוף-כל-סוף זיך באזעצט אין אַמסטערדאַם. כאָטש ער האָט פאַרמאָגט אַ ווערטפולע ביבליאָטעק, האָט ער געלעבט אין אָרעמקייט און האָט באַקומען אַ קליינע הכנסה פון דינגען ספרים צו אַנדערע שטודירער. ער איז נפטר געוואָרן אין אַמסטערדאַם אין 1813. | |||
==דובנא און דער "ביאור"== | ==דובנא און דער "ביאור"== | ||
שלמה דובנא איז געווען דער וואָס האָט פאָרגעלייגט מענדעלסאָנען צו דרוקן זיין דייטשע איבערזעצונג פון דער תּורה פאַרן ברייטן עולם. דובנא האָט געשריבן | שלמה דובנא האָט געשפּילט אַ קריטישע ראָלע אין דעם פּראָיעקט "נתיבות השלום" (דער ביאור). ער איז געווען דער וואָס האָט פאָרגעלייגט מענדעלסאָנען צו דרוקן זיין דייטשע איבערזעצונג פון דער תּורה פאַרן ברייטן עולם{{הערה|מנדלסון בהקדמתו לחומשיו 'נתיבות השלום' (ברלין תקמ"ג) הנקראת בשם 'אור לנתיבה'}}. דובנא האָט געשריבן דעם פּראָספּעקט און הקדמה פאַרן מפעל "עלים לתרופה" (1778) און פאַרפאַסט דעם גרעסטן טייל פונעם פּירוש אויף ספר בראשית (חוץ פּרשת בראשית וואָס מענדעלסאָן האָט געשריבן). זיין הויפּט אינטערעס איז געווען דקדוק און די מסורה; ער האָט מחבר געווען דעם "תיקון סופרים" אויף בראשית און שמות, וואָס האָט אויסגעקלאָרט די ריכטיגע נוסחאות פון די אותיות און טעמים. | ||
זיין שטרעבונג צו דקדוק האָט אים אָפט געברענגט צו רייבונגען מיט מענדלסאָן, וואָס האָט געוואָלט אַ קירצערן פּירוש וואָס זאָל זיין צוגעפּאַסט פאַרן המון, בשעת דובנא האָט געוואָלט מער טיפקייט אין די פעלדער פון שפּראַך-פאָרשונג{{הערה|Krzemien 2019: 129–130}}. | |||
טראָץ זיין וויכטיגקייט, האָט דובנא פאַרלאָזט דעם פּראָיעקט אין 1781, איידער "נתיבות השלום" איז פולשטענדיג אַרויסגעגעבן געוואָרן. די סיבות זענען נישט אינגאַנצן קלאָר, אָבער היסטאָריקער ווייזן אויף פינאַנציעלע מחלוקתן, דיסאַגרימענטס וועגן מענדעלסאָנ'ס עדיטינג פון זיין אַרבעט, אָדער דרוק פון רבנים וואָס זענען געווען קעגן מענדעלסאָנ'ס שיטות. | טראָץ זיין וויכטיגקייט, האָט דובנא פאַרלאָזט דעם פּראָיעקט אין 1781, איידער "נתיבות השלום" איז פולשטענדיג אַרויסגעגעבן געוואָרן. די סיבות זענען נישט אינגאַנצן קלאָר, אָבער היסטאָריקער ווייזן אויף פינאַנציעלע מחלוקתן, דיסאַגרימענטס וועגן מענדעלסאָנ'ס עדיטינג פון זיין אַרבעט, אָדער דרוק פון רבנים וואָס זענען געווען קעגן מענדעלסאָנ'ס שיטות. | ||
==זיין ביבליאָטעק און זאַמלונג== | ==זיין ביבליאָטעק און זאַמלונג== | ||
שלמה דובנא איז געווען באַקאַנט ווי איינער פון די גרעסטע ביבליאָפילן אין זיין דור. לויט דעם קאַטאַלאָג "רשימה" וואָס איז געדרוקט געוואָרן נאָך זיין טויט אין 1814 | שלמה דובנא איז געווען באַקאַנט ווי איינער פון די גרעסטע אידישע ביבליאָפילן אין זיין דור. כאָטש ער איז געווען אָרעם, האָט ער באַוויזן צו זאַמלען אַ מאַסיווע ביבליאָטעק פון איבער 2,076 געדרוקטע ספרים און 106 כתב-ידות, לויט דעם קאַטאַלאָג "רשימה" וואָס איז געדרוקט געוואָרן נאָך זיין טויט אין 1814{{הערה|1=Krzemien 2019: 63-64}}. זיין ביבליאָטעק איז געווען זייער פילפאַרביג און האָט אַריינגענומען ספרים אויף תפילה (הגדות, מחזורים, סליחות), תנ"ך און פּרשנות, הלכה און שאלות ותשובות, מדרש, מוסר, און קבלה, פילאָסאָפיע, וויסנשאַפט: מאַטעמאַטיק, אַסטראָנאָמיע, מעדיצין, און געאָגראַפיע, דיכטונג און בעלעטריסטיק{{הערה|1=Krzemien 2019: 71}}. | ||
דובנא האָט זיך באַנוצט מיט זיין ביבליאָטעק נישט נאָר פאַר זיין אייגענער אַרבעט, נאָר אויך זי פאַרדונגען צו אַנדערע, כּדי זיך צו שטיצן פינאַנציעל. זיינע ספרים האָבן אָפט מאָל זיין חתימה, וואָס מען קען היינט געפינען אין ספרים אַרום דער וועלט. | דובנא האָט זיך באַנוצט מיט זיין ביבליאָטעק נישט נאָר פאַר זיין אייגענער אַרבעט, נאָר אויך זי פאַרדונגען צו אַנדערע, כּדי זיך צו שטיצן פינאַנציעל. זיינע ספרים האָבן אָפט מאָל זיין חתימה, וואָס מען קען היינט געפינען אין ספרים אַרום דער וועלט. | ||
==זיינע ווערק און שריפטן== | ==זיינע ווערק און שריפטן== | ||
חוץ זיין אַרבעט אויף דער | חוץ זיין אַרבעט אויף דער תורה, האָט ער געשריבן: | ||
* "אבל יחיד" ( | * "[https://hebrewbooks.org/22495 אבל יחיד]" (תקל"ו): אַ קינה אויף דער פטירה פון [[רבי יעקב עמדין]]. | ||
* "ברכת יוסף" ( | * "[https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990012632820205171/NLI ברכת יוסף]" (דיהרנפורט, תקמ"ג): א שיר און דיסערטאַציע וועגן כתיבת ספרי קודש{{הערה|זעט אויך א [https://catalog.hathitrust.org/Record/102978200 מאנוסקריפט פון 1830]}}. | ||
* דיכטונג: שירים וואָס זענען געדרוקט געוואָרן אין פאַרשיידענע זאַמלונגען ווי "ביכורי תועלת". | * דיכטונג: שירים וואָס זענען געדרוקט געוואָרן אין פאַרשיידענע זאַמלונגען ווי "ביכורי תועלת". | ||
* יובל ונעמן: אן אלעגארישע געשיכטע{{הערה|{{כתיב|יובל ונעמן|990001718870205171|ספריית הרוזנטליאנה, אמשטרדם, הולנד Ms. Rosenthaliana 520|58252}}}}. | |||
* "אליכם משכילי עם": אן אריינפיר צום באקאנטן שיר פון רמח"ל "לישרים תהילה"{{הערה|[https://digital.ub.uni-potsdam.de/content/pagetext/429956 לישרים תהילה, בערלין תק"מ]}}. | |||
* געאָגראַפיע: ער האָט געאַרבעט אויף אַ ספר וועגן דער געאָגראַפיע פון ארץ-ישׂראל (אויך באַקאַנט ווי "קונטרס אחרון"). | * געאָגראַפיע: ער האָט געאַרבעט אויף אַ ספר וועגן דער געאָגראַפיע פון ארץ-ישׂראל (אויך באַקאַנט ווי "קונטרס אחרון"). | ||
==ביבליאגראפיע== | |||
*[[יושע מונדשיין]], העקלקלות לדוד | |||
<div class="mw-content-ltr"> | |||
*{{Cite book|last=Krzemień|first=Zuzanna|title=Shaping the Jewish Enlightenment: Solomon Dubno (1738–1813), an Eastern European Maskil|date=2023|publisher=Academic Studies Press|others=Noëmie Duhaut, Wojciech Tworek (eds.)|doi=10.1515/9798887193922}} ([https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10078533/1/Krzemien_thesis.pdf 2019 דיסערטאציע]) | |||
</div> | |||
==דרויסנדיגע לינקס== | |||
*{{דף שער בספרייה הלאומית|987007502533605171|שלמה בן יואל (1738-1813), מדובנה}} | |||
==רעפערענצן== | |||
{{רעפערענצן}} | |||
יעצטיגע רעוויזיע זינט 19:35, 14 יאנואר 2026
 |
דאס איז א דרעפט ארטיקל. עס איז אַן אַרבעט אין פּראָגרעס וואָס איז אָפן פאַר רעדאַגירונג דורך סיי וועם. ווען דער דרעפט איז פארטיג, ביטע גייט איבער דעם אריבערפירן טשעקליסט, זיכער צו מאכן אז עס איז גרייט. דערנאך קענט איר בעטן פון די דרעפט אריבערפירער אז זיי זאלן עס איבערגיין און אריבערפירן צום הויפט געביט. (אייער בקשה וועט פובליצירט ווערן אין המכלול:אריבערפירן דרעפטס, און דארט וועט אויך ערשיינען דער ענטפער - אויב פעלט אויס). |
שלמה בן יואל דובנא (רש"ד; כ"ח תשרי ה'תצ"ט, אָקטאָבער 1738 – כ"ה סיון ה'תקע"ג, יוני 1813) איז געווען אַ באַרימטער אידישער גראַמאַטיקער, דיכטער, משכיל, און ביבליאָפיל. ער איז מערסטנס באַקאַנט פאַר זיין צענטראַלער ראָלע אין דעם אָנהייב פון דעם "ביאור" מפעל (דער דייטשער איבערזעצונג פון דער תורה) צוזאַמען מיט משה מענדעלסאָן. דובנא האָט פאַרמאָגט איינע פון די גרעסטע און וויכטיגסטע פּריוואַטע אידישע ביבליאָטעקן פון זיין צייט.
ביאָגראַפיע
שלמה דובנא איז געבוירן געוואָרן אין דער שטאָט דובנא, וואָהלין (דעמאָלט אין פּוילן, היינט אין אוקראַינע). ווען ער איז אַלט געווען פערצן יאָר, האָט ער חתונה געהאַט מיט דער טאָכטער פונעם תלמיד חכם ר' שמחה בן יהושע פון וואָלאָזשין[1]. נאָכן לערנען אין וואָהלין, איז ער געפאָרן קיין גאַליציע, וואו ער האָט יאָרן לאַנג שטודירט דקדוק און פּרשנות ביי רב שלמה מחעלמא (דער בעל "מרכבת המשנה"). זיין רבי האָט אים פאַראַנטוואָרטליך געמאכט מיט דער רעוויזיע פון זיין חיבור "שערי נעימה" אויף די טעמי המקרא, וואָס איז געדרוקט געוואָרן אין תקכ"ו.
אין יאָר תקכ"ח איז ער געקומען קיין אַמסטערדאַם, צוגעצויגן צוליב די דאָרטיגע רייכע ספרים-זאַמלונגען. דארט האָט ער זיך פאַרנומען מיט זאַמלען און פאַרקויפן זעלטענע ספרים. אין תקל"ב האָט ער זיך באַזעצט אין בערלין, וואו ער האָט זיך מפרנס געווען ווי אַ פּריוואַטער לערער פאַר די קינדער פון מענדעלסאָן און דעם פינאַנצירער דניאל איציג[2]. ער איז געוואָרן אַ נאָנטער פריינד און שותף מיט מענדעלסאָן אין די ערשטע יאָרן פון דער השכלה.
נאָך אַ מחלוקת מיט מענדלסאָן איבער די עדיטירונג פון זיין אַרבעט און פינאַנציעלע ענינים, האָט דובנא פאַרלאָזט בערלין אין 1781 און זיך געצויגן קיין ווילנע, וואו ער איז אויפגענומען געווארן מיט גרויס כבוד. ער האט פרובירט ארויסצוגעבן אן אייגענעם חומש מיט אונקלוס במקום די דייטשע איבערזעצונג, אבער דאס איז נישט געקומען לידי מעשה.
אין 1786 האָט ער זיך אומגעקערט קיין דייטשלאנד און סוף-כל-סוף זיך באזעצט אין אַמסטערדאַם. כאָטש ער האָט פאַרמאָגט אַ ווערטפולע ביבליאָטעק, האָט ער געלעבט אין אָרעמקייט און האָט באַקומען אַ קליינע הכנסה פון דינגען ספרים צו אַנדערע שטודירער. ער איז נפטר געוואָרן אין אַמסטערדאַם אין 1813.
דובנא און דער "ביאור"
שלמה דובנא האָט געשפּילט אַ קריטישע ראָלע אין דעם פּראָיעקט "נתיבות השלום" (דער ביאור). ער איז געווען דער וואָס האָט פאָרגעלייגט מענדעלסאָנען צו דרוקן זיין דייטשע איבערזעצונג פון דער תּורה פאַרן ברייטן עולם[3]. דובנא האָט געשריבן דעם פּראָספּעקט און הקדמה פאַרן מפעל "עלים לתרופה" (1778) און פאַרפאַסט דעם גרעסטן טייל פונעם פּירוש אויף ספר בראשית (חוץ פּרשת בראשית וואָס מענדעלסאָן האָט געשריבן). זיין הויפּט אינטערעס איז געווען דקדוק און די מסורה; ער האָט מחבר געווען דעם "תיקון סופרים" אויף בראשית און שמות, וואָס האָט אויסגעקלאָרט די ריכטיגע נוסחאות פון די אותיות און טעמים.
זיין שטרעבונג צו דקדוק האָט אים אָפט געברענגט צו רייבונגען מיט מענדלסאָן, וואָס האָט געוואָלט אַ קירצערן פּירוש וואָס זאָל זיין צוגעפּאַסט פאַרן המון, בשעת דובנא האָט געוואָלט מער טיפקייט אין די פעלדער פון שפּראַך-פאָרשונג[4].
טראָץ זיין וויכטיגקייט, האָט דובנא פאַרלאָזט דעם פּראָיעקט אין 1781, איידער "נתיבות השלום" איז פולשטענדיג אַרויסגעגעבן געוואָרן. די סיבות זענען נישט אינגאַנצן קלאָר, אָבער היסטאָריקער ווייזן אויף פינאַנציעלע מחלוקתן, דיסאַגרימענטס וועגן מענדעלסאָנ'ס עדיטינג פון זיין אַרבעט, אָדער דרוק פון רבנים וואָס זענען געווען קעגן מענדעלסאָנ'ס שיטות.
זיין ביבליאָטעק און זאַמלונג
שלמה דובנא איז געווען באַקאַנט ווי איינער פון די גרעסטע אידישע ביבליאָפילן אין זיין דור. כאָטש ער איז געווען אָרעם, האָט ער באַוויזן צו זאַמלען אַ מאַסיווע ביבליאָטעק פון איבער 2,076 געדרוקטע ספרים און 106 כתב-ידות, לויט דעם קאַטאַלאָג "רשימה" וואָס איז געדרוקט געוואָרן נאָך זיין טויט אין 1814[5]. זיין ביבליאָטעק איז געווען זייער פילפאַרביג און האָט אַריינגענומען ספרים אויף תפילה (הגדות, מחזורים, סליחות), תנ"ך און פּרשנות, הלכה און שאלות ותשובות, מדרש, מוסר, און קבלה, פילאָסאָפיע, וויסנשאַפט: מאַטעמאַטיק, אַסטראָנאָמיע, מעדיצין, און געאָגראַפיע, דיכטונג און בעלעטריסטיק[6].
דובנא האָט זיך באַנוצט מיט זיין ביבליאָטעק נישט נאָר פאַר זיין אייגענער אַרבעט, נאָר אויך זי פאַרדונגען צו אַנדערע, כּדי זיך צו שטיצן פינאַנציעל. זיינע ספרים האָבן אָפט מאָל זיין חתימה, וואָס מען קען היינט געפינען אין ספרים אַרום דער וועלט.
זיינע ווערק און שריפטן
חוץ זיין אַרבעט אויף דער תורה, האָט ער געשריבן:
- "אבל יחיד" (תקל"ו): אַ קינה אויף דער פטירה פון רבי יעקב עמדין.
- "ברכת יוסף" (דיהרנפורט, תקמ"ג): א שיר און דיסערטאַציע וועגן כתיבת ספרי קודש[7].
- דיכטונג: שירים וואָס זענען געדרוקט געוואָרן אין פאַרשיידענע זאַמלונגען ווי "ביכורי תועלת".
- יובל ונעמן: אן אלעגארישע געשיכטע[8].
- "אליכם משכילי עם": אן אריינפיר צום באקאנטן שיר פון רמח"ל "לישרים תהילה"[9].
- געאָגראַפיע: ער האָט געאַרבעט אויף אַ ספר וועגן דער געאָגראַפיע פון ארץ-ישׂראל (אויך באַקאַנט ווי "קונטרס אחרון").
ביבליאגראפיע
- יושע מונדשיין, העקלקלות לדוד
- Krzemień, Zuzanna (2023). Shaping the Jewish Enlightenment: Solomon Dubno (1738–1813), an Eastern European Maskil. Noëmie Duhaut, Wojciech Tworek (eds.). Academic Studies Press. doi:10.1515/9798887193922 (2019 דיסערטאציע)
דרויסנדיגע לינקס
- שלמה בן יואל (1738-1813), מדובנה, אויפ'ן וועבזייטל פון דער מדינת ישראל נאציאנאלער ביבליאטעק
רעפערענצן
- ↑ Louis Ginzberg, Isaac Broydé, "DUBNO, SOLOMON BEN JOEL", JewishEncyclopedia.com (ענגליש).
- ↑ Krzemien 2019: 33.
- ↑ מנדלסון בהקדמתו לחומשיו 'נתיבות השלום' (ברלין תקמ"ג) הנקראת בשם 'אור לנתיבה'
- ↑ Krzemien 2019: 129–130.
- ↑ Krzemien 2019: 63-64.
- ↑ Krzemien 2019: 71.
- ↑ זעט אויך א מאנוסקריפט פון 1830.
- ↑ יובל ונעמן, ספריית הרוזנטליאנה, אמשטרדם, הולנד Ms. Rosenthaliana 520, מאנוסקריפט אויף נבמ"י.
- ↑ לישרים תהילה, בערלין תק"מ.