בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,526
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
{{דרעפט}} | |||
'''סעלצער וואסער''', אויך באקאנט ווי קארבאנירטע וואסער (ענגליש: Carbonated water), זאָדיג-וואסער, אדער '''סאדע וואסער''', איז וואסער וואס אנטהאלט אויפגעלייזטע קוילן-זויערע גאז (carbon dioxide). דאס גאז קען אריינגעפירט ווערן קינסטליך אונטער דרוק, אדער עס קען פאסירן נאטירליך צוליב געאלאגישע פראצעסן. די קארבאנאציע פארשאַפט קליינע בלעזלעך (bubbles) צו פאָרמירן, וואס גיט דעם וואסער א שפריצלדיגע קוואליטעט. | '''סעלצער וואסער''', אויך באקאנט ווי קארבאנירטע וואסער (ענגליש: Carbonated water), זאָדיג-וואסער, אדער '''סאדע וואסער''', איז וואסער וואס אנטהאלט אויפגעלייזטע קוילן-זויערע גאז (carbon dioxide). דאס גאז קען אריינגעפירט ווערן קינסטליך אונטער דרוק, אדער עס קען פאסירן נאטירליך צוליב געאלאגישע פראצעסן. די קארבאנאציע פארשאַפט קליינע בלעזלעך (bubbles) צו פאָרמירן, וואס גיט דעם וואסער א שפריצלדיגע קוואליטעט. | ||
| שורה 5: | שורה 6: | ||
==עטימאָלאָגיע== | ==עטימאָלאָגיע== | ||
דאס ווארט "סעלצער" איז א אידישער דריי אויפן ארגינעלן דייטשן ווארט "seltser"{{הערה|שם=פארווערד}}. עס שטאמט פונעם דייטשן שטעטל נידערזעלטערס (Niederselters) נעבן פראנקפורט, וואס איז בארימט פאר אירע נאטירליך שפריצלדיקע מינעראל קוואלן. די וואסער פון דארט איז געווען פאפולער פאר יארהונדערטער, באקאנט פאר אירע מעדיצינישע אייגנשאפטן. | דאס ווארט "סעלצער" איז א אידישער דריי אויפן ארגינעלן דייטשן ווארט "seltser"{{הערה|שם=פארווערד}}. עס שטאמט פונעם דייטשן שטעטל נידערזעלטערס (Niederselters) נעבן פראנקפורט, וואס איז בארימט פאר אירע נאטירליך שפריצלדיקע מינעראל קוואלן. די וואסער פון דארט איז געווען פאפולער פאר יארהונדערטער, באקאנט פאר אירע מעדיצינישע אייגנשאפטן. | ||
==היסטאריע== | ==היסטאריע== | ||
===אנטדעקונג פון קארבאנאציע=== | ===אנטדעקונג פון קארבאנאציע=== | ||
שוין אין אוראלטע צייטן, האבן מענטשן געגלייבט אז נאטירליך שפריצלדיגע וואסערן האבן מעדיצינישע אייגנשאפטן. [[היפאקראטוס]] האט געשריבן וועגן דעם אין זיין ווערק "אויף לופט, וואסער און ערטער"{{הערה|The Effervescent History of Seltzer, From the Early Days of Home Delivery to Today's Trendy Cans - Smithsonian Magazine}}. די קונסטליכע קארבאנאציע פון וואסער האט זיך אנגעהויבן אין די 18טן יארהונדערט. | שוין אין אוראלטע צייטן, האבן מענטשן געגלייבט אז נאטירליך שפריצלדיגע וואסערן האבן מעדיצינישע אייגנשאפטן. [[היפאקראטוס]] האט געשריבן וועגן דעם אין זיין ווערק "אויף לופט, וואסער און ערטער"{{הערה|שם=סמיטס|The Effervescent History of Seltzer, From the Early Days of Home Delivery to Today's Trendy Cans - Smithsonian Magazine}}. די קונסטליכע קארבאנאציע פון וואסער האט זיך אנגעהויבן אין די 18טן יארהונדערט. | ||
*וויליאם בראונריגג (William Brownrigg) איז לכאורה געווען דער ערשטער צו פראדוצירן קונסטלעך קארבאנירטע וואסער אין די פריע 1740ער יארן, ניצנדיג קוילן-זויערע פון מינעס. | |||
*וויליאם בראונריגג (William Brownrigg) איז לכאורה געווען דער ערשטער צו פראדוצירן קונסטלעך קארבאנירטע וואסער אין די פריע 1740ער יארן, | |||
*הענרי קעווענדיש (Henry Cavendish) האט אין 1766 אנטוויקלט א לופטונגס-אפאראט. | *הענרי קעווענדיש (Henry Cavendish) האט אין 1766 אנטוויקלט א לופטונגס-אפאראט. | ||
אין די 1760ער יאָרן האָט דער ענגלישער גייסטליכער און וויסנשאַפטלער דזשאָזעף פּריסטלי (Joseph Priestley) אַנטדעקט א מעטאָד צו | אין די 1760ער יאָרן האָט דער ענגלישער גייסטליכער און וויסנשאַפטלער דזשאָזעף פּריסטלי (Joseph Priestley) אַנטדעקט א מעטאָד צו קינסטליך קארבאנירן וואַסער. ער האָט געפונען אַז דורך גיסן וואַסער אהין און צוריק איבער אַ ביר-פאַס ביי אַ ברועריי אין [[לידז]], ענגלאַנד, קען מען דאָס וואַסער פאַרבונדן מיט קוילן-זויערע גאַז ("fixed air" ווי ער האָט עס גערופן), וואָס גיט אים אַi אנגענעם טעם. פּריסטלי האָט פאַרעפנטליכט זיין אַרבעט אין 1772 מיטן נאָמען "Directions for Impregnating Water with Fixed Air". פריערדיגע פאָרשונגען זענען געווען דורך וויליאם בראַונריג אין די 1740ער יאָרן און הענרי קאווענדיש אין די 1760ער יאָרן. | ||
===קאָמערציעלע אַנטוויקלונג=== | ===קאָמערציעלע אַנטוויקלונג=== | ||
| שורה 33: | שורה 26: | ||
===אין ניו יאָרק=== | ===אין ניו יאָרק=== | ||
ווען אייראָפּעישע | ווען אייראָפּעישע אידן זענען אימיגרירט קיין אַמעריקע אין די שפּעטע 18טן און פריע 19טן יאָרהונדערטער, ספּעציעל אין דער Lower East Side אין ניו יאָרק, זענען פילע געוואָרן "זעלצערמענער". די זעלצער אינדוסטריע איז געוואָרן אַן ביליקער געשעפט מיט נידעריקע אָנהייב-קאָסטן, און איז געוואָרן אַ צוטריטליכע גרונט-וואַסער-אינפראַסטרוקטור פאַר אָרעמע אימיגראַנטן, ווייל עס איז געווען אַ ריינערע אַלטערנאַטיוו צו די אומזיכערע שטאָט וואַסער פון יענער צייט. די זעלצערמענער פלעגן דעליווערן זעלצער אין גלאָז-סיפאָנען מיט זייערע נעמען און יידישע סימבאָלן, ווי אַ מנורה אָדער מגן דוד, אַרויפגעקריצט אויפן גלאָז. | ||
===קולטורעלע באַדייטונג=== | ===קולטורעלע באַדייטונג=== | ||
זעלצער איז געוואָרן אַן עמבלעם פון יידישער אידענטיטעט און אַסימילאַציע, סיי דערמאָנענדיג די היסטאָרישע מלחמות, סיי פייערנדיג די ברכה. עס איז געווען אַ געוויינטלעכער געטראַנק אויף שבת-טישן, חתונה-פייערונגען און אַנדערע יידישע געשעענישן. פיל | זעלצער איז געוואָרן אַן עמבלעם פון יידישער אידענטיטעט און אַסימילאַציע, סיי דערמאָנענדיג די היסטאָרישע מלחמות, סיי פייערנדיג די ברכה. עס איז געווען אַ געוויינטלעכער געטראַנק אויף שבת-טישן, חתונה-פייערונגען און אַנדערע יידישע געשעענישן. פיל אידן האָבן געפונען טרייסט אין זעלצער, באַטראַכטנדיג די בלעזלעך ווי אַ פּסיכישע וויי-שטילער. | ||
סאדע וואסער איז אויך געווען אַ צענטראַלער באַשטאַנדטייל אין ניו יאָרקער יידישע טרינק-רעצעפּטן ווי דער אייער קרעם (Egg Cream), וואָס אַנטהאַלט מילך, שאָקאָלאַד סירופ, און זעלצער, אָבער נישט קיין אייער אָדער קרעם. | סאדע וואסער איז אויך געווען אַ צענטראַלער באַשטאַנדטייל אין ניו יאָרקער יידישע טרינק-רעצעפּטן ווי דער אייער קרעם (Egg Cream), וואָס אַנטהאַלט מילך, שאָקאָלאַד סירופ, און זעלצער, אָבער נישט קיין אייער אָדער קרעם. | ||
| שורה 54: | שורה 47: | ||
===היים-קארבאנאציע=== | ===היים-קארבאנאציע=== | ||
היינטיקע צייטן קען מען מאַכן סאדע וואַסער אין שטוב מיט געצייג ווי סאָדאַסטרים (SodaStream) מאַשינען. די מאַשינען אַרבעטן דורך אַרויסלאָזן CO₂ גאַז פון אַ צילינדער אין אַ פלעשל וואַסער, פאָרמירנדיג בובעלעך און צוגעבנדיג קארבאנאציע. היסטאָריש זענען אויך גענוצט געוואָרן סאדע סיפאָנען (soda siphons) און גאַזאָגענען (gasogenes) פאַר היים-נוץ. | היינטיקע צייטן קען מען מאַכן סאדע וואַסער אין שטוב מיט געצייג ווי סאָדאַסטרים (SodaStream) מאַשינען. די מאַשינען אַרבעטן דורך אַרויסלאָזן CO₂ גאַז פון אַ צילינדער אין אַ פלעשל וואַסער, פאָרמירנדיג בובעלעך און צוגעבנדיג קארבאנאציע. היסטאָריש זענען אויך גענוצט געוואָרן סאדע סיפאָנען (soda siphons) און גאַזאָגענען (gasogenes) פאַר היים-נוץ. | ||
==טייפּן פון קאַרבאָנירטע וואַסער== | |||
עס זענען פאראן עטליכע סארטן קארבאנירטע וואסער: | |||
*זעלצער וואַסער איז געווענליך ריינע קארבאנירטע וואסער אָן צוגעלייגטע זאַלצן. | |||
*קלוב סאדע אנטהאלט עטליכע צוגעלייגטע מינעראלן, ווי סאדיום בייקארבאנאט אדער קאליום סולפאט, כדי צו פארבעסערן דעם טעם. | |||
*מינעראל וואַסער איז א וואסער וואס שטאמט פון נאטירליכע קוואלן און אנטהאלט מינעראלן, און קען זיין סיי בלעזלדיק סיי שטיל. | |||
*טאניק וואַסער איז קארבאנירטע וואסער מיט קינין, וואָס גיט אים א ביטערן טעם, און צוקער כדי צו פאַרדעקן די ביטערקייט. עס איז אָריגינעל גענוצט געוואָרן ווי א מיטל קעגן מאַלאַריע. | |||
*סאדע / זיסע געטראַנקען אנטהאלטן אויך צוגעלייגטע זיסמאכער, געשמאקן און קאלירן. | |||
==געזונט עפעקטן== | ==געזונט עפעקטן== | ||
סאדע וואַסער קען זיין אַ גרויסער וועג צו בלייבן | סאדע וואַסער קען זיין אַ גרויסער וועג צו בלייבן הידראַטירט, פּונקט ווי געוויינטלעך וואַסער, בפרט אויב עס איז אָן צוקער. פאַר טייל מענטשן קען די פיזיקייט אַפילו פאַרבעסערן די טרינקען-איבערלעבונג{{הערה|1=Does Sparkling Water Hydrate You? - Healthline}}. | ||
אָבער, עס זענען דאָ מעגליכע ריזיקעס: | אָבער, עס זענען דאָ מעגליכע ריזיקעס: | ||
; | ;ציין געזונט: קארבאנירטע וואַסער איז אַ ביסל זויער צוליב דער פאָרמאַציע פון קאַרבאָנישע זויער (carbonic acid) ווען CO₂ צעלאָזט זיך אין וואַסער. העכערע קארבאנאציעס שטאפּלען ווייזן אַ העכערע טענדענץ פאַר ציין-עראָזיע, אָבער די צוגאב פון קאַלציום קען עס פאַרמינערן. דאָס אַלגעמיינע קאָנצענזוס איז אַז ריינע קארבאנירטע וואַסער איז נישט זייער שעדליך פאַר די ציין, אָבער פלעיווערד סעלצערס מיט צוגעלייגטע זויערס קענען זיין ערגער{{הערה|1=Ryu HK, Kim YD, Heo SS, Kim SC. Effect of carbonated water manufactured by a soda carbonator on etched or sealed enamel. Korean J Orthod. 2018 Jan;48(1):48-56. doi: 10.4041/kjod.2018.48.1.48. Epub 2017 Nov 19. PMID: 29291188; PMCID: PMC5702778.}}. | ||
;פאַרדייאונג: די גאַז אין סאדע וואסער קען העלפן מיט פאַרדייאונג דורך פאַרשאַפן בערך, וואָס איז געווען באַטראַכט | ;פאַרדייאונג: די גאַז אין סאדע וואסער קען העלפן מיט פאַרדייאונג דורך פאַרשאַפן בערך, וואָס איז אמאל געווען באַטראַכט אלס געזונט{{הערה|שם=סמיטס}}. פאַר טייל מענטשן קען עס אָבער פאַרשאַפן בלאָהונג אָדער אומבאַקוועמליכקייט{{הערה|1=Seltzer, aka "Jewish Champagne," has a fascinating history, so why does this Atlantic writer hate it?}}. | ||
==קארבאן פוטפרינט== | ==קארבאן פוטפרינט== | ||
| שורה 76: | שורה 76: | ||
;כושר סטאַטוס: זעלצער אָן פלייווערס איז מענטשן פון זיך אַליין כשר (inherently kosher) און דאַרף נישט קיין ספּעציעלע השגחה. מיט פלייווערס אָבער דאַרף עס כשרות סערטיפיקאַציע, ווייל מען ווייסט נישט די באַשטאַנדטיילן פון די פלייווערס. | ;כושר סטאַטוס: זעלצער אָן פלייווערס איז מענטשן פון זיך אַליין כשר (inherently kosher) און דאַרף נישט קיין ספּעציעלע השגחה. מיט פלייווערס אָבער דאַרף עס כשרות סערטיפיקאַציע, ווייל מען ווייסט נישט די באַשטאַנדטיילן פון די פלייווערס. | ||
;שבת: עס איז פאַראַן אַ דיון צווישן פּוסקים צי מען טאָר אָדער מען מעג מאַכן זעלצער אויף שבת מיט ניט-עלעקטרישע מאַשינען (כמו סאָדאַסטרים). | ;שבת: עס איז פאַראַן אַ דיון צווישן פּוסקים צי מען טאָר אָדער מען מעג מאַכן זעלצער אויף שבת מיט ניט-עלעקטרישע מאַשינען (כמו סאָדאַסטרים). | ||
;מקור התאוות: עס איז מקובל ביי געוויסע ערליכע | ;מקור התאוות: עס איז מקובל ביי געוויסע ערליכע אידן נישט צו טרינקען ריינע וואַסער, זעענדיג עס ווי "מקור התאוות" (דעם מקור פון תאוות). זיי פלעגן צולייגן אַ קליינעם טראָפּ פון עפּעס אַנדערש אָדער אָפּגיסן אַ ביסל פאַרן טרינקען. דאָס זעלבע פירן זיך טייל אויך מיט זעלצער וואַסער. | ||
==אַנדערע נוצן== | |||
סעלצער ווערט געניצט ווי אַ פאַרדינער פאַר אַלקאָהאָלישע געטראַנקען, וואָס גיט זיי בלאָזן און מאַכט זיי "לאַנגע" געטראַנקען. עס איז אַ נייטיקער באַשטאַנדטייל אין פיל קאָקטיילוס, ווי וויסקי און סאָדע אָדער קאַמפּאַרי און סאָדע{{הערה|1=Carbonated water - Wikipedia}}. אין קוקינג קען מען עס נוצן צו לייַכטערן עסן{{הערה|1=Carbonated (Sparkling) Water: Good or Bad? - Healthline}}. עס קען אויך דינען ווי אַ פלעק-באַזייַטיקער{{הערה|1=Carbonated Soft Drink Production Process - Neologic Engineers}}. | |||
==דרויסנדיגע לינקס== | |||
*[https://www.reddit.com/r/sparklingwater/ r/sparklingwater - Reddit] – סובפארום אויף רעדיט | |||
==זעט אויך== | ==זעט אויך== | ||
• [[קארבאנירטע געטראַנקען]] | • [[קארבאנירטע געטראַנקען]] | ||
• [[סאָדעסטרים]] | • [[סאָדעסטרים]] | ||