אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "דרעפט:באטאניק"
יצחק (שמועס | ביישטייערונגען) (געשאַפן בלאַט מיט '{{דרעפט}} <!-- הייבט אן רעדאגירן אונטער די שורה --> '''באטאניק''' איז א טייל פון די ביאלאגישע וויסנשאפט וואס גיבט זיך אפ מיט אלעס ארום דער חכמה פון פלאנצן און געוויקסן, בלומען און ביימער, איר אנטוויקלונג, וויאזוי זי וואקסט, אירע פרוכט, אא"ו. א וויכטיגע...') |
יצחק (שמועס | ביישטייערונגען) אין תקציר עריכה |
||
| (3 צווישנדיגע ווערסיעס פונעם זעלבן באַניצער נישט געוויזן) | |||
| שורה 2: | שורה 2: | ||
<!-- הייבט אן רעדאגירן אונטער די שורה --> | <!-- הייבט אן רעדאגירן אונטער די שורה --> | ||
'''באטאניק''' איז | '''באטאניק''' (פון גריכיש: botane – גראז אדער פיטער) איז דער צווייג פון [[ביאלאגיע]] וואס געפינט זיך אין די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון פלאנצונגען. די חכמה נעמט אריין דאס פארשן די סטרוקטור, וואוקס, רעפּראָדוקציע, מעטאַבאָליזם, אנטוויקלונג, קרענק, און די כעמישע אייגנשאפטן פון געוויקסן. | ||
די | == הויפט אפצווייגן אין באטאניק == | ||
די מאדערנע באטאניק איז א ברייטע פעלד וואס טיילט זיך אין עטליכע ספעציאליזאציעס: | |||
'''פלאנץ-ציטאָלאָגיע''': די שטודיע פון די צעלן פון פלאנצונגען. | |||
'''פלאנץ-אנאטאמיע:''' די שטודיע פון די אינערליכע סטרוקטור (ווארצלען, שטאם, בלעטער). | |||
'''פלאנץ-פיזיאלאגיע:''' וויאזוי דער פלאנצונג פונקציאנירט (ווי למשל פאטאסינטעז און אטעמען). | |||
'''טאקסאנאמיע''' (Taxonomy): די [[קלאסיפיקאציע פון פלאנצונגען|קלאסיפיקאציע]] און נאמען-געבונג פון פלאנצונגען אין גרופעס און משפחות. | |||
'''פלאנץ-עקאלאגיע:''' די באציאונג צווישן פלאנצונגען און זייער סביבה. | |||
== די וויכטיגקייט פון פלאנצונגען פארן לעבן == | |||
פלאנצונגען זענען דער יסוד פון כמעט אלע לעבהאפט אויף דער ערד צוליב צוויי הויפט סיבות: | |||
'''פאטאסינטעז''' (Photosynthesis): פלאנצונגען זענען די איינציגסטע באשעפענישן וואס קענען פארוואנדלען זון-ליכט אין ענערגיע (צוקער). דורך דעם פראצעס נעמען זיי אריין קארבאן-דיאקסייד און לאזן ארויס זויערשטאף (Oxygen), וואס איז קריטיש פאר'ן אטעמען פון מענטשן און חיות. | |||
די שפייז-קייט: כמעט אלע עסנווארג וואס מענטשן עסן קומט אדער דירעקט פון פלאנצונגען (תבואה, פרוכט, גרינצייג) אדער פון חיות וואס האבן געגעסן פלאנצונגען. | |||
== היסטאָרישע אנטוויקלונג == | |||
'''אור-אלטע צייטן:''' שוין טויזנטער יארן צוריק האבן מענטשן קלאסיפיצירט פלאנצונגען לויט זייער ניצן פאר עסן אדער רפואה. | |||
'''די גריכישע תקופה:''' טעאָפראַסטוס (Theophrastus), א תלמיד פון [[אריסטו|אריסטאטעלעס]], ווערט באטראכט אלס דער "פאטער פון באטאניק" ווייל ער האט געשריבן די ערשטע וויסנשאפטלעכע חיבורים אויף געוויקסן. | |||
'''די רענעסאנס און מאדערנע תקופה:''' מיט דער דערפינדונג פונעם מיקראסקאפ אין דעם 17טן יארהונדערט, האט מען אנגעהויבן פארשטיין די צעל-סטרוקטור. אין 1735 האט קארל לינעוס איינגעפירט די בינאמינאלע נאמענקלאטור (צוויי-נעמען סיסטעם) וואס ווערט גענוצט ביז היינט. | |||
== באטאניק אין הלכה == | |||
די חכמה פון באטאניק שפילט א גרויסעראלע אין אידישקייט, בפרט אין די מצוות התלויות בארץ. | |||
'''הלכות כלאים:''' פארלאנגט א פונקטליכע ידיעה וועלכע געוויקסן געהערן צו די זעלבע פאמיליע. | |||
'''סימני אילן:''' חז"ל האבן געגעבן סימנים צו דערקענען א בוים קעגן א ירק (גראז) פאר די ברכה "בורא פרי העץ" און פאר איסור ערלה. | |||
'''חכמת שלמה המלך:''' דער פסוק זאגט אויף שלמה המלך "'''וידבר על העצים מן הארז אשר בלבנון ועד האזוב אשר יצא בקיר'''", וואס ווייזט אז ער האט פארשטאנען די גאנצע חכמה פון באטאניק ביז די טיפסטע דעטאלן. | |||
== היינטצייטיגע פארשונעגן == | |||
הײנט ניצט באָטאַניק מאָדערנע טעכנאָלאָגיע: מיקראָסקאָפּן, גענעטישע טעסטס און סאַטעליט־בילדער. מען פאָרשט וויאזוי געוויקסן קענען זיך צוגעפּאַסן צו קלימאַט־באַוואוסטע ענדערונגען, וויאזוי צו מאַכן די פלאנצונגען שטערקער קעגן קרענקען, און וויאזוי צו באַשיצן זעלטענע אדער אויסגעראטענע מינים. | |||
יעצטיגע רעוויזיע זינט 20:25, 18 יאנואר 2026
 |
דאס איז א דרעפט ארטיקל. עס איז אַן אַרבעט אין פּראָגרעס וואָס איז אָפן פאַר רעדאַגירונג דורך סיי וועם. ווען דער דרעפט איז פארטיג, ביטע גייט איבער דעם אריבערפירן טשעקליסט, זיכער צו מאכן אז עס איז גרייט. דערנאך קענט איר בעטן פון די דרעפט אריבערפירער אז זיי זאלן עס איבערגיין און אריבערפירן צום הויפט געביט. (אייער בקשה וועט פובליצירט ווערן אין המכלול:אריבערפירן דרעפטס, און דארט וועט אויך ערשיינען דער ענטפער - אויב פעלט אויס). |
באטאניק (פון גריכיש: botane – גראז אדער פיטער) איז דער צווייג פון ביאלאגיע וואס געפינט זיך אין די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון פלאנצונגען. די חכמה נעמט אריין דאס פארשן די סטרוקטור, וואוקס, רעפּראָדוקציע, מעטאַבאָליזם, אנטוויקלונג, קרענק, און די כעמישע אייגנשאפטן פון געוויקסן.
הויפט אפצווייגן אין באטאניק
די מאדערנע באטאניק איז א ברייטע פעלד וואס טיילט זיך אין עטליכע ספעציאליזאציעס:
פלאנץ-ציטאָלאָגיע: די שטודיע פון די צעלן פון פלאנצונגען.
פלאנץ-אנאטאמיע: די שטודיע פון די אינערליכע סטרוקטור (ווארצלען, שטאם, בלעטער).
פלאנץ-פיזיאלאגיע: וויאזוי דער פלאנצונג פונקציאנירט (ווי למשל פאטאסינטעז און אטעמען).
טאקסאנאמיע (Taxonomy): די קלאסיפיקאציע און נאמען-געבונג פון פלאנצונגען אין גרופעס און משפחות.
פלאנץ-עקאלאגיע: די באציאונג צווישן פלאנצונגען און זייער סביבה.
די וויכטיגקייט פון פלאנצונגען פארן לעבן
פלאנצונגען זענען דער יסוד פון כמעט אלע לעבהאפט אויף דער ערד צוליב צוויי הויפט סיבות:
פאטאסינטעז (Photosynthesis): פלאנצונגען זענען די איינציגסטע באשעפענישן וואס קענען פארוואנדלען זון-ליכט אין ענערגיע (צוקער). דורך דעם פראצעס נעמען זיי אריין קארבאן-דיאקסייד און לאזן ארויס זויערשטאף (Oxygen), וואס איז קריטיש פאר'ן אטעמען פון מענטשן און חיות.
די שפייז-קייט: כמעט אלע עסנווארג וואס מענטשן עסן קומט אדער דירעקט פון פלאנצונגען (תבואה, פרוכט, גרינצייג) אדער פון חיות וואס האבן געגעסן פלאנצונגען.
היסטאָרישע אנטוויקלונג
אור-אלטע צייטן: שוין טויזנטער יארן צוריק האבן מענטשן קלאסיפיצירט פלאנצונגען לויט זייער ניצן פאר עסן אדער רפואה.
די גריכישע תקופה: טעאָפראַסטוס (Theophrastus), א תלמיד פון אריסטאטעלעס, ווערט באטראכט אלס דער "פאטער פון באטאניק" ווייל ער האט געשריבן די ערשטע וויסנשאפטלעכע חיבורים אויף געוויקסן.
די רענעסאנס און מאדערנע תקופה: מיט דער דערפינדונג פונעם מיקראסקאפ אין דעם 17טן יארהונדערט, האט מען אנגעהויבן פארשטיין די צעל-סטרוקטור. אין 1735 האט קארל לינעוס איינגעפירט די בינאמינאלע נאמענקלאטור (צוויי-נעמען סיסטעם) וואס ווערט גענוצט ביז היינט.
באטאניק אין הלכה
די חכמה פון באטאניק שפילט א גרויסעראלע אין אידישקייט, בפרט אין די מצוות התלויות בארץ.
הלכות כלאים: פארלאנגט א פונקטליכע ידיעה וועלכע געוויקסן געהערן צו די זעלבע פאמיליע.
סימני אילן: חז"ל האבן געגעבן סימנים צו דערקענען א בוים קעגן א ירק (גראז) פאר די ברכה "בורא פרי העץ" און פאר איסור ערלה.
חכמת שלמה המלך: דער פסוק זאגט אויף שלמה המלך "וידבר על העצים מן הארז אשר בלבנון ועד האזוב אשר יצא בקיר", וואס ווייזט אז ער האט פארשטאנען די גאנצע חכמה פון באטאניק ביז די טיפסטע דעטאלן.
היינטצייטיגע פארשונעגן
הײנט ניצט באָטאַניק מאָדערנע טעכנאָלאָגיע: מיקראָסקאָפּן, גענעטישע טעסטס און סאַטעליט־בילדער. מען פאָרשט וויאזוי געוויקסן קענען זיך צוגעפּאַסן צו קלימאַט־באַוואוסטע ענדערונגען, וויאזוי צו מאַכן די פלאנצונגען שטערקער קעגן קרענקען, און וויאזוי צו באַשיצן זעלטענע אדער אויסגעראטענע מינים.