בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,653
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
(בס"ד) |
אין תקציר עריכה |
||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
'''הימענע (הומנא)''' (סלאוואקיש: | '''הימענע (הומנא)''' (סלאוואקיש: Humenné; אונגאריש: Homonna; דייטש: Homenau) איז א היסטארישע שטאט אין מזרח [[סלאוואקיי]], וואס געפינט זיך אינעם זעמפלינער ראיאן ביי די ברעגעס פון דעם לאבורק טייך. פארן חורבן איז הימענע געווען א בארימטע אידישע קהילה און א תורה-צענטער פאר דעם גאנצן אומגעגנט. | ||
היסטאריע פון דער | ==אלגעמיינע היסטאריע== | ||
הומנא ווערט צום ערשטן מאל דערמאנט אין דאקומענטן אין יאר 1317 אדער 1322. דורכאויס הונדערטער יארן איז די שטאט געווען אונטער דער בעלות פון דער אדעלער פאמיליע דרוגעטה (Drugeth), וואס האבן געבויט דעם פראכטפולן רענעסאנס שלאס וואס שטייט ביז היינט אין צענטער פון שטאט. אין דעם 19טן יארהונדערט איז די בעלות אריבער צו דער אנדראש-פאמיליע. די שטאט האט זיך שטארק אנטוויקלט אין 1871 מיט'ן אנקומען פון דער באן, וואס האט געברענגט צו א וואוקס אין האנדל און אינדוסטריע. | |||
אידן האבן זיך אנגעהויבן באזעצן אין הימענע שוין | ==אידישער קהילה== | ||
אידן האבן זיך אנגעהויבן באזעצן אין הימענע שוין ארום יאר ה'ת"נ. אין דעם אידישן [[צענזוס]] פון 1725 (תפ"ה) זענען פארצייכנט צוויי אידישע משפחות אין שטעטל{{הערה|העברעאיש המכלול}}. א דאקומענט פון 1743 (תק"ג) צייגט א קאנטראקט פון א איד משה יעקב וואס האט געדינגען געשעפטן פון א קריסטליכער אלמנה נעבן דעם קריסטליכן פארהויז אין שטאט. | |||
די קהילה איז געווארן | די קהילה איז אפיציעל ארגאניזירט געווארן אין יאר 1809 (תקס"ט) אונטער דעם פרעזידענט מאריץ פראפער און דער רב ר' יעקב שפירא, כאטש די חברה קדישא האט שוין עקזיסטירט זינט 1786 (תקמ"ו) אין הומנא האט געבליט דורכאויס דעם 19טן יארהונדערט, ספעציעל דורך אימיגראציע פון אידן פון גאליציע. אין 1830 זענען געווען 666 אידן, און ביים סוף פונעם 19טן יארהונדערט זענען אידן שוין געווען כמעט האלב פון די באפעלקערונג פון דער שטאט. צווישן די צוויי וועלט-מלחמות איז הומנא געווען א וויכטיגער אידישער צענטער מיט בערך 2,000 אידן. אין 1930 האבן געלעבט אין הימענע בערך 2,200 אידן. אידן האבן פארמאגט בערך 90% פון די געשעפטן אין שטאט. | ||
רבנים און גדולי התורה | ==רבנים און גדולי התורה== | ||
הימענע איז געווען באקאנט מיט אירע חשוב'ע רבנים און תלמידי חכמים: | |||
• '''רבי פנחס לוריא:''' דער ערשטער רב פון דער קהילה. | |||
• '''רבי יעקב שפירא (ר' יעקעלע חריף'''; נפטר תקפ"ח): ער איז געווען דער ערשטער באקאנטער רב אין דער קהילה און א תלמיד מובהק פון דעם הייליגן ר' מענדלע רימינאווער. ער האט מחבר געווען דעם ספר "שופריה דיעקב" אויף תורה און ש"ס. ער האט געבויט די ערשטע גרויסע שול און ארגאניזירט די קהילה. | |||
• | • רבי אביש אריה שפירא: דער זון פון ר' יעקב, האט געדינט אלס רב אין שטאט. | ||
• '''רבי יהודה לייבוש ספיר | • '''רבי יהודה לייבוש ספיר:''' דער מחבר פונעם ספר "שער יהודה", וואס איז געווען אן איידעם ביי ר' יעקב שפירא. ער האט משמש געווען ברבנות פאר 54 יאר און איז געווען באקאנט פאר זיין גאונות אין פלפול. | ||
• '''רבי משה גרינוואלד | • '''רבי משה גרינוואלד (דער "ערוגת הבשם"):''' ער האט געדינט אלס רב אין הומנא צווישן די יארן תרמ"ג-תרמ"ז (1883-1887) און דארט אויפגעשטעלט א גרויסע ישיבה וואו הונדערטער בחורים האבן געלערנט. שפעטער איז ער געווארן רב אין קליינווארדיין און חוסט. | ||
• '''רבי דוד יהודה לייב זאלצער | • '''רבי דוד יהודה לייב זאלצער:''' א תלמיד פונעם כתב סופר און א שוואגער פונעם ירושלימ'ער רב [[רבי יוסף חיים זאנענפעלד]]. | ||
• '''רבי אלטר יצחק אייזיק פרידריך | • '''רבי אלטר יצחק אייזיק פרידריך:''' (נפטר תרפ"ז) דער איידעם פון ר' דוד לייב זאלצער, ער איז געווען א באקאנטער גאון און חסיד. ער איז געווען רב נאך ר' דוד לייב זאלצער ביז זיין פטירה אין תרפ"ז. | ||
• '''רבי חיים יהודה הערמאן עהרנרייך הי"ד:''' דער לעצטער רב פון דער שטאט | • '''רבי חיים יהודה הערמאן עהרנרייך הי"ד:''' (אומגעקומען אין חורבן, תש"ב) דער לעצטער רב פון דער שטאט. ער איז געווען א בארימטער תלמיד חכם און א גרויסער חוקר און האט ארויסגעגעבן דעם תורה-זשורנאל "אוצר החיים". | ||
אנדערע וויכטיגע פערזענליכקייטן זענען ר' שרגא פייבל מענדלאוויטש, דער גרינדער פון תורה ודעת אין אמעריקע, וואס איז געבוירן אין הומנא, און ר' מנחם מענדל כהנא, וואס האט געדינט אלס מו"ץ און ר"מ אין שטאט פאר'ן קריג. אין יאר תרפ"ה (1925) האט דער סאטמארער רבי, רבי יואל טייטלבוים זצ"ל, באזוכט אין שטאט אויף א שבת. | |||
==מוסדות און אידישע אינסיטוציעס== | |||
די שטאט האט פארמאגט פילע בתי מדרשים און חברות: | די שטאט האט פארמאגט פילע בתי מדרשים און חברות: | ||
• '''שולן:''' די ערשטע שול איז געבויט געווארן אין 1792 (אדער 1797) מיט א שטרויענעם דאך. אין 1830 איז אויפגעשטעלט געווארן א נייע שול. פארן קריג זענען געווען דריי הויפט שולן: די ארטאדאקסישע, די חסידישע, און א מאדערנע-ארטאדאקסישע (וואס טייל האבן גערופן קאנסערוואטיוו). אין 1930 איז געבויט געווארן א פראכטפולע נייע שול לויט דעם פלאן פון דעם ארכיטעקט אייגען בארקאני. | • '''שולן:''' די ערשטע שול איז געבויט געווארן אין 1792 (אדער 1797) מיט מאטעריאל פון א חרוב'ע קירכע אוןא שטרויענעם דאך. אין 1830 איז אויפגעשטעלט געווארן א נייע שול. פארן קריג זענען געווען דריי הויפט שולן: די ארטאדאקסישע, די חסידישע, און א מאדערנע-ארטאדאקסישע (וואס טייל האבן גערופן קאנסערוואטיוו). אין 1930 איז געבויט געווארן א פראכטפולע נייע שול לויט דעם פלאן פון דעם ארכיטעקט אייגען בארקאני. | ||
• '''חינוך:''' אין 1835 איז געעפנט געווארן א תלמוד תורה פאר ארימע קינדער. אין 1856 איז געעפנט געווארן אן אידישע פאלקס-שול, די ערשטע אין גאנץ מזרח סלאוואקיי. | • '''חינוך:''' אין 1835 איז געעפנט געווארן א תלמוד תורה פאר ארימע קינדער. אין 1856 איז געעפנט געווארן אן אידישע פאלקס-שול, די ערשטע אין גאנץ מזרח סלאוואקיי. | ||
| שורה 35: | שורה 41: | ||
• '''בית החיים:''' דער אידישער בית החיים אין הימענע ווערט פארערעכנט אלס דער עלטסטער און גרעסטער אין גאנץ סלאוואקיי. די עלטסטע מצבות זענען נאך פון יאר תקל"ב (1772). | • '''בית החיים:''' דער אידישער בית החיים אין הימענע ווערט פארערעכנט אלס דער עלטסטער און גרעסטער אין גאנץ סלאוואקיי. די עלטסטע מצבות זענען נאך פון יאר תקל"ב (1772). | ||
אידישע לעבן פארן קריג | ==אידישע לעבן פארן קריג== | ||
אידן האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער עקאנאמיע פון שטעטל. ארום 90% פון אלע געשעפטן זענען געווען אין אידישע הענט. הימענע איז געווען א האנדל-צענטער וואו די פארמער פון אלע ארומיגע דערפער זענען געקומען איינקויפן. דאס אידישע לעבן איז געווען רייך מיט שבתים און ימים טובים, און פיל עשירים האבן געהאט פריוואטע מלמדים פאר זייערע קינדער. צווישן די צוויי וועלט מלחמות זענען אויך געווען אקטיוו פילע ציוניסטישע באוועגונגען ווי "השומר קדימה", "בני עקיבא" און "בית"ר". | אידן האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער עקאנאמיע פון שטעטל. ארום 90% פון אלע געשעפטן זענען געווען אין אידישע הענט. הימענע איז געווען א האנדל-צענטער וואו די פארמער פון אלע ארומיגע דערפער זענען געקומען איינקויפן. דאס אידישע לעבן איז געווען רייך מיט שבתים און ימים טובים, און פיל עשירים האבן געהאט פריוואטע מלמדים פאר זייערע קינדער. צווישן די צוויי וועלט מלחמות זענען אויך געווען אקטיוו פילע ציוניסטישע באוועגונגען ווי "השומר קדימה", "בני עקיבא" און "בית"ר". | ||
דער חורבן | ==דער חורבן== | ||
נאך דער גרינדונג פון דער סלאוואקישער מדינה אונטער דעם דייטשן איינפלוס אין 1939, האבן זיך אנגעהויבן גזירות קעגן אידן. אידישע געשעפטן זענען קאנפיסקירט געווארן ("אריאניזירט") און קינדער זענען ארויסגעווארפן געווארן פון די פובליק שולן. אין מערץ 1942 זענען די ערשטע טראנספארטן פון יונגע מיידלעך און בחורים געשיקט געווארן קיין אוישוויץ און מיידאנק. אין מאי 1942 זענען רוב אידן פון הימענע דעפארטירט געווארן אין צוויי גרויסע טראנספארטן קיין פוילן. פילע זענען דערהרגעט געווארן אין סאביבאר און בעלזשיץ. נאך די גרויסע גירושים זענען געבליבן בערך 400 אידן מיט "שוץ-פאפירן", אבער רוב פון זיי זענען אויך פארטריבן געווארן אין 1944. | נאך דער גרינדונג פון דער סלאוואקישער מדינה אונטער דעם דייטשן איינפלוס אין 1939, האבן זיך אנגעהויבן גזירות קעגן אידן. אידישע געשעפטן זענען קאנפיסקירט געווארן ("אריאניזירט") און קינדער זענען ארויסגעווארפן געווארן פון די פובליק שולן. אין מערץ 1942 זענען די ערשטע טראנספארטן פון יונגע מיידלעך און בחורים געשיקט געווארן קיין אוישוויץ און מיידאנק. אין מאי 1942 זענען רוב אידן פון הימענע דעפארטירט געווארן אין צוויי גרויסע טראנספארטן קיין פוילן. פילע זענען דערהרגעט געווארן אין סאביבאר און בעלזשיץ. נאך די גרויסע גירושים זענען געבליבן בערך 400 אידן מיט "שוץ-פאפירן", אבער רוב פון זיי זענען אויך פארטריבן געווארן אין 1944. | ||
נאך דער מלחמה | ==נאך דער מלחמה== | ||
עטליכע הונדערט אידן וואס האבן איבערגעלעבט דעם קריג זענען צוריקגעקומען קיין הימענע אין 1945. זיי האבן פרובירט צוריק אויפצובויען די קהילה, אבער אין די יארן 1948-1949 האבן רוב פון זיי עמיגרירט קיין ארץ ישראל אדער אמעריקע. היינט צו טאג זענען די שולן שוין נישטא; זיי זענען חרוב געווארן אדער אינגאנצן אפגעבראכן געווארן דורך דער קאמוניסטישער רעגירונג אין די 1970ער יארן. די מצבות אויפן אידישן בית החיים זענען עטליכע מאל וואנדאליזירט געווארן דורך די לאקאלע קריסטן, אבער אין די לעצטע יארן זענען געמאכט געווארן באדייטענדע ארבעט דאס צו רענאוואטירן און היטן. | עטליכע הונדערט אידן וואס האבן איבערגעלעבט דעם קריג זענען צוריקגעקומען קיין הימענע אין 1945. זיי האבן פרובירט צוריק אויפצובויען די קהילה, אבער אין די יארן 1948-1949 האבן רוב פון זיי עמיגרירט קיין ארץ ישראל אדער אמעריקע. היינט צו טאג זענען די שולן שוין נישטא; זיי זענען חרוב געווארן אדער אינגאנצן אפגעבראכן געווארן דורך דער קאמוניסטישער רעגירונג אין די 1970ער יארן. די מצבות אויפן אידישן בית החיים זענען עטליכע מאל וואנדאליזירט געווארן דורך די לאקאלע קריסטן, אבער אין די לעצטע יארן זענען געמאכט געווארן באדייטענדע ארבעט דאס צו רענאוואטירן און היטן. | ||