אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "רוי:יששכר בער פרענק"
(בס"ד) צייכן: רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| (2 צווישנדיגע ווערסיעס פונעם זעלבן באַניצער נישט געוויזן) | |||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
{{דעסקריפציע|(ה'תקל"ז – ה'תר"ה)}} | {{דעסקריפציע|(ה'תקל"ז – ה'תר"ה)}} | ||
רבי '''יששכר בער הלוי פרענק''' (ה'תקל"ז – ב' דשבועות ה'תר"ה; 1777–1845), באקאנט אלס | רבי '''יששכר בער הלוי פרענק''' (ה'תקל"ז – ב' דשבועות ה'תר"ה; 1777–1845), באקאנט אלס '''בער פרענק''', איז געווען א חשוב'ער עסקן, "שמש ונאמן" פונעם פרעשבורגער קהילה, א מחבר פון פילע ספרים אויף אידיש און דייטש-אידיש, און א באגאבטער מאלער וואס האט פאראייביגט די צורה פונעם הייליגן [[חתם סופר]]. | ||
==זיין אפשטאם און יוגנט== | ==זיין אפשטאם און יוגנט== | ||
ר' בער איז געבוירן געווארן אין פרעשבורג ארום שנת תקל"ז צו זיין פאטער ר' גרשון הלוי. זיין פאטער איז געווען אן אייניקל פון א רייכער און מיוחס'דיגער ספרדישער משפחה פון [[קושטא]] (איסטאנבול), טערקיי. ר' גרשון איז געקומען קיין פרעשבורג פאר געשעפטן, אבער ווען ער האט געזען אז דאס ארט איז א מקום תורה, האט ער באשלאסן דארט צו פארבלייבן כדי זיינע קינדער זאלן אויפוואקסן מיט תורה און יראת שמים. צוליב זיין טערקישן אפשטאם און ספרדישן לבוש, האט מען אים גערופן "פרענק", וואס איז שפעטער געווארן די אפיציעלע משפחה נאמען{{הערה|שטיינער, פה–פו}}. | |||
כאטש זיין פאטער האט פארלוירן זיין גאנץ געלט אין פרעשבורג, האט ער אפגעזאגט די פארלאנגען פון זיין משפחה אין טערקיי צוריקצוקומען צו די עשירות, זאגנדיג די ווערטער פון משנה: "איני דר אלא במקום תורה". אין אזא שטוב איז | כאטש זיין פאטער האט פארלוירן זיין גאנץ געלט אין פרעשבורג, האט ער אפגעזאגט די פארלאנגען פון זיין משפחה אין טערקיי צוריקצוקומען צו די עשירות, זאגנדיג די ווערטער פון משנה: "איני דר אלא במקום תורה". אין אזא שטוב איז ר' בער אויפגעוואקסן און געלערנט ביי די פרעשבורגער רבנים, [[רבי מאיר ברבי]] און [[רבי משולם איגרא]]{{הערה|שטיינער, פז}}. | ||
== | ==אין פרעשבורג== | ||
אין יאר תקס"ג איז | אין יאר תקס"ג איז ר' בער אויפגענומען געווארן אלס "שמש ונאמן" פונעם פרעשבורגער קהילה, א שטעלע וואס ער האט אנגעהאלטן איבער 40 יאר, ווען ער האט געדינט די קהילה באמונה און איז געשטאנען אויף דער וואך איבער די אלטע מנהגי אשכנז. זיין אַרבעט איז געווען אַ קאָמבינאַציע פון פילע פּאָזיציעס: קהילה-סעקרעטאר, הויפּט-גבאי, און שרייבער פון דער חברה קדישא. ער איז געווען א "ספרא רבה" און האט געפירט די פנקסים פונעם חברה קדישא מיט גרויס מומחיות אין לשון הקודש און שיינע מליצות, רעקאדירנדיג די היסטאריע פון דער קהילה און ביאָגראַפיעס פון נפטרים. ער האט א צייט אויך געדינט אלס איינער פון די שוחטים פון דער קהילה{{הערה|שטיינער, פח–צ}}. | ||
ווען דער | ווען דער חתם סופר איז געקומען קיין פרעשבורג אין שנת תקס"ז, איז ר' בער געווארן זיין געטרייער שליח און א בן בית ביי אים. זיין איבערגעגעבנהייט צום רבי'ן איז געווען אָן אַ שיעור. דער חתם סופר האט אים שטארק ליב געהאט און אים געשריבן ווארעמע הסכמות אויף זיינע ספרים: "קם חד מן קמאי… ר' בער פרענק שמש דהנ"ל… והראה לפנינו וישרו הדברים בעינינו"{{הערה|שטיינער, צ, צז}}. | ||
עטליכע מעשיות צייגן זיין נאָנטן קשר מיטן חתם סופר. דער חתם סופר האָט געוואָלט באַזוכן זיין מוטער אין פראַנקפורט, אָבער האָט געצווייפלט צוליב ביטול תורה דרבים. דער בי"ד האָט גע'פּסק'נט ער זאָל נישט פאָרן, און ער האָט געשיקט ר' בער אַלס זיין פּערזענליכן שליח צו זיין מוטער{{הערה|רבי יהודה ליב לאנדסברג, אלה תולדות. זעט זכרונות ומסורות על ה'חתם סופר', עמ' 21–23}}. | |||
ווען דער [[כתב סופר]] איז אַלס קינד געווען מסוכן קראנק, האָט די חברה קדישא געצינדן לעכט ביי זיין קאָפּ. ר' בער האט אָפּגעהיט די דאזיגע לעכט און זיי געגעבן במתנה פארן כתב סופר ביי זיין בר מצוה, כדי אים צו דערמאנען דעם נס. | |||
==זיינע ספרים== | ==זיינע ספרים== | ||
ר' בער האט געזען א גרויסן נויט פאר ספרים פאר פשוט'ע אידן און פרויען וואס האבן נישט געקענט גוט לשון הקודש און האבן געליינט פרעמדע ביכער וואס זענען פול מיט מינות. ער האָט זיך דעריבער אונטערגענומען צו שרייבן ספרים אויף אַ ריינעם דייטש מיט אידישע אותיות. ער האט מחבר געווען 12 ספרים אין א ריינעם אידיש-דייטש כדי זיי צו לערנען הלכה און מוסר. צווישן זיינע ספרים זענען: | |||
# [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580340205171/NLI מחנה ישראל (ווין תקע"ו)] – הלכות מליחה, חלה, נדה, און הדלקה (ר"ת מחנ"ה) מיט מוסר און מעשיות חז"ל{{הערה|נאך דרוקן פון מחנה ישראל: [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990017828230205171/NLI קארלסרוא תקפ"א]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580400205171/NLI מיץ תקפ"א]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580440205171/NLI רעדלהיים תקפ"ז]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580520205171/NLI ווין תקפ"ט]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021572650205171/NLI רעדלהיים תקצ"ז]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580500205171/NLI ווין תקצ"ט];[https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580580205171/NLI ווין תר"ג]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580630205171/NLI רעדלהיים תר"ד]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580670205171/NLI רעדלהיים תרי"ח]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990003816260205171/NLI ווין תר"כ]}}. | |||
# [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580820205171/NLI מחנה יששכר (ווין תקפ"ב)] – מוסר און מעשיות פון חז"ל צו בילדן דעם מאראלישן געפיל{{הערה|נאך דרוקן פון מחנה יששכר: [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580780205171/NLI רעדלהיים תקפ"ה?]; [https://www.nli.org.il/he/books/NNL_ALEPH990021580930205171/NLI רעדלהיים תקפ"ו]; }}. | |||
# חוט המשולש (תקפ"ה) – דיני קריאת שמע, ציצית און תפילין. | |||
# מחנה לוי (תקפ"ז) – ביאור אויף עשרת הדברות. | |||
# מגילת מתתיהו (תקע"ט) – די געשיכטע פון חנוכה און די חשמונאים. | |||
# בית חורין (תקפ"ו) – א הגדה של פסח מיט הלכות אידיש-דייטש. | |||
# אור האמונה (תר"א–תר"ה) – א גרויסער חיבור אויף חומש, צוזאַמגעקליבן מעשיות און מדרשים פאר פרויען און יוגנט. | |||
# מטה משה (תקצ"ד) – אלעגארישע מעשיות באַזירט אויף חז"ל. | |||
# מודע עלי דרך (תקצ"ח): אַ וועגווייזער פאַר רייזענדע מיט תפילות און נויטיגע עצות. | |||
==דער פארטרעט פונעם חתם סופר== | ==דער פארטרעט פונעם חתם סופר== | ||
[[טעקע:Moses S. Schreiber Litho.jpg|קליין|ליטנאגראף דורך קריהובער פון פרענק'ס פּארטרעט פון חתם סופר, ארום תק"צ]] | |||
ר' בער איז געווען א באגאבטער [[קינסטלער]] און מאלער. די באקאנטע בילד (פארטרעט) פונעם חתם סופר וואס הענגט אין אידישע הייזער ביז היינט, שטאמט פון זיין ארבעט. | |||
דער | דער וועלט דערציילט אז ווען רבי בער האט געוואלט חתונה מאכן זיין טאכטער מיט'ן עילוי רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ, האט ער זיך פארפליכטעט אים אויסצוהאלטן אויף "קעסט" עטליכע יאר. היות ער איז געווען אן ארעמאן, האט ער בחשאי אפגעמאלן דעם חתם סופר און געלאזט דרוקן דעם בילד אין ווין כדי עס צו פארקויפן פאר פרנסה. ווען דער חתם סופר איז געוואר געווארן, האט ער אים מוכיח געווען: "איר ווילט אייך אייער פנים ניכט צו וואשען געבען (בעטלען), גיבט איר מיין פנים צו וואשען?". | ||
==משפחה== | ==משפחה== | ||
ר' בער האט חתונה געמאכט זיינע טעכטער צו גרויסע גאונים, תלמידי החתם סופר: רבי אשר וואכטערליץ און [[רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ]]. | |||
רבי מנחם כ"ץ (ה'תקנ"ה – ה'תרנ"א), דער שפעטערדיגער צעהלימער רב, איז געווען | רבי מנחם כ"ץ (ה'תקנ"ה – ה'תרנ"א), דער שפעטערדיגער צעהלימער רב, איז געווען ר' בער'ס איידעם צוויי מאל; ערשט מיט דער טאכטער הינדל, און נאך איר פטירה מיט איר שוועסטער ברכה. רבי מנחם איז געווען פון די סאמע נאענטסטע תלמידים פונעם חתם סופר און האט אפילו געלערנט ביי אים "נסתר" און קבלה מעשיות. | ||
==פטירה== | ==פטירה== | ||
ר' בער פרענק איז נפטר געווארן ביום ב' דשבועות שנת תר"ה, אין עלטער פון 68 יאר. ער איז באערדיגט געווארן אין פרעשבורג, און זיין מצבה לויבט אים אויס אלס אן איד וואס האט "עבודת קודש שנים רבות שמר באמונה, רק ללמד לבני עמו להפיץ תבונה". ער האט איבערגעלאזט דורות ישרים, גאונים און צדיקים וואס האבן ווייטער געפיטערט די וועלט מיט תורה. | |||
==ביבליאגראפיע== | |||
*{{אוצר החכמה|טוביה יואל שטיינער|תולדות וחידושי רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ|23768|page=99|באנד=א|מקום הוצאה=בני ברק|שנת הוצאה=תש"נ|עמ=פג–}} | |||
*ברוך יודא קליין, חתם סופר (ע״ו) | |||
*https://catalog.hathitrust.org/Search/Home?lookfor=%22Frenk%2C+Beer+-1845.%22&type=author | |||
יעצטיגע רעוויזיע זינט 15:17, 19 פעברואר 2026
רבי יששכר בער הלוי פרענק (ה'תקל"ז – ב' דשבועות ה'תר"ה; 1777–1845), באקאנט אלס בער פרענק, איז געווען א חשוב'ער עסקן, "שמש ונאמן" פונעם פרעשבורגער קהילה, א מחבר פון פילע ספרים אויף אידיש און דייטש-אידיש, און א באגאבטער מאלער וואס האט פאראייביגט די צורה פונעם הייליגן חתם סופר.
זיין אפשטאם און יוגנט
ר' בער איז געבוירן געווארן אין פרעשבורג ארום שנת תקל"ז צו זיין פאטער ר' גרשון הלוי. זיין פאטער איז געווען אן אייניקל פון א רייכער און מיוחס'דיגער ספרדישער משפחה פון קושטא (איסטאנבול), טערקיי. ר' גרשון איז געקומען קיין פרעשבורג פאר געשעפטן, אבער ווען ער האט געזען אז דאס ארט איז א מקום תורה, האט ער באשלאסן דארט צו פארבלייבן כדי זיינע קינדער זאלן אויפוואקסן מיט תורה און יראת שמים. צוליב זיין טערקישן אפשטאם און ספרדישן לבוש, האט מען אים גערופן "פרענק", וואס איז שפעטער געווארן די אפיציעלע משפחה נאמען[1].
כאטש זיין פאטער האט פארלוירן זיין גאנץ געלט אין פרעשבורג, האט ער אפגעזאגט די פארלאנגען פון זיין משפחה אין טערקיי צוריקצוקומען צו די עשירות, זאגנדיג די ווערטער פון משנה: "איני דר אלא במקום תורה". אין אזא שטוב איז ר' בער אויפגעוואקסן און געלערנט ביי די פרעשבורגער רבנים, רבי מאיר ברבי און רבי משולם איגרא[2].
אין פרעשבורג
אין יאר תקס"ג איז ר' בער אויפגענומען געווארן אלס "שמש ונאמן" פונעם פרעשבורגער קהילה, א שטעלע וואס ער האט אנגעהאלטן איבער 40 יאר, ווען ער האט געדינט די קהילה באמונה און איז געשטאנען אויף דער וואך איבער די אלטע מנהגי אשכנז. זיין אַרבעט איז געווען אַ קאָמבינאַציע פון פילע פּאָזיציעס: קהילה-סעקרעטאר, הויפּט-גבאי, און שרייבער פון דער חברה קדישא. ער איז געווען א "ספרא רבה" און האט געפירט די פנקסים פונעם חברה קדישא מיט גרויס מומחיות אין לשון הקודש און שיינע מליצות, רעקאדירנדיג די היסטאריע פון דער קהילה און ביאָגראַפיעס פון נפטרים. ער האט א צייט אויך געדינט אלס איינער פון די שוחטים פון דער קהילה[3].
ווען דער חתם סופר איז געקומען קיין פרעשבורג אין שנת תקס"ז, איז ר' בער געווארן זיין געטרייער שליח און א בן בית ביי אים. זיין איבערגעגעבנהייט צום רבי'ן איז געווען אָן אַ שיעור. דער חתם סופר האט אים שטארק ליב געהאט און אים געשריבן ווארעמע הסכמות אויף זיינע ספרים: "קם חד מן קמאי… ר' בער פרענק שמש דהנ"ל… והראה לפנינו וישרו הדברים בעינינו"[4].
עטליכע מעשיות צייגן זיין נאָנטן קשר מיטן חתם סופר. דער חתם סופר האָט געוואָלט באַזוכן זיין מוטער אין פראַנקפורט, אָבער האָט געצווייפלט צוליב ביטול תורה דרבים. דער בי"ד האָט גע'פּסק'נט ער זאָל נישט פאָרן, און ער האָט געשיקט ר' בער אַלס זיין פּערזענליכן שליח צו זיין מוטער[5]. ווען דער כתב סופר איז אַלס קינד געווען מסוכן קראנק, האָט די חברה קדישא געצינדן לעכט ביי זיין קאָפּ. ר' בער האט אָפּגעהיט די דאזיגע לעכט און זיי געגעבן במתנה פארן כתב סופר ביי זיין בר מצוה, כדי אים צו דערמאנען דעם נס.
זיינע ספרים
ר' בער האט געזען א גרויסן נויט פאר ספרים פאר פשוט'ע אידן און פרויען וואס האבן נישט געקענט גוט לשון הקודש און האבן געליינט פרעמדע ביכער וואס זענען פול מיט מינות. ער האָט זיך דעריבער אונטערגענומען צו שרייבן ספרים אויף אַ ריינעם דייטש מיט אידישע אותיות. ער האט מחבר געווען 12 ספרים אין א ריינעם אידיש-דייטש כדי זיי צו לערנען הלכה און מוסר. צווישן זיינע ספרים זענען:
- מחנה ישראל (ווין תקע"ו) – הלכות מליחה, חלה, נדה, און הדלקה (ר"ת מחנ"ה) מיט מוסר און מעשיות חז"ל[6].
- מחנה יששכר (ווין תקפ"ב) – מוסר און מעשיות פון חז"ל צו בילדן דעם מאראלישן געפיל[7].
- חוט המשולש (תקפ"ה) – דיני קריאת שמע, ציצית און תפילין.
- מחנה לוי (תקפ"ז) – ביאור אויף עשרת הדברות.
- מגילת מתתיהו (תקע"ט) – די געשיכטע פון חנוכה און די חשמונאים.
- בית חורין (תקפ"ו) – א הגדה של פסח מיט הלכות אידיש-דייטש.
- אור האמונה (תר"א–תר"ה) – א גרויסער חיבור אויף חומש, צוזאַמגעקליבן מעשיות און מדרשים פאר פרויען און יוגנט.
- מטה משה (תקצ"ד) – אלעגארישע מעשיות באַזירט אויף חז"ל.
- מודע עלי דרך (תקצ"ח): אַ וועגווייזער פאַר רייזענדע מיט תפילות און נויטיגע עצות.
דער פארטרעט פונעם חתם סופר
ר' בער איז געווען א באגאבטער קינסטלער און מאלער. די באקאנטע בילד (פארטרעט) פונעם חתם סופר וואס הענגט אין אידישע הייזער ביז היינט, שטאמט פון זיין ארבעט.
דער וועלט דערציילט אז ווען רבי בער האט געוואלט חתונה מאכן זיין טאכטער מיט'ן עילוי רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ, האט ער זיך פארפליכטעט אים אויסצוהאלטן אויף "קעסט" עטליכע יאר. היות ער איז געווען אן ארעמאן, האט ער בחשאי אפגעמאלן דעם חתם סופר און געלאזט דרוקן דעם בילד אין ווין כדי עס צו פארקויפן פאר פרנסה. ווען דער חתם סופר איז געוואר געווארן, האט ער אים מוכיח געווען: "איר ווילט אייך אייער פנים ניכט צו וואשען געבען (בעטלען), גיבט איר מיין פנים צו וואשען?".
משפחה
ר' בער האט חתונה געמאכט זיינע טעכטער צו גרויסע גאונים, תלמידי החתם סופר: רבי אשר וואכטערליץ און רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ.
רבי מנחם כ"ץ (ה'תקנ"ה – ה'תרנ"א), דער שפעטערדיגער צעהלימער רב, איז געווען ר' בער'ס איידעם צוויי מאל; ערשט מיט דער טאכטער הינדל, און נאך איר פטירה מיט איר שוועסטער ברכה. רבי מנחם איז געווען פון די סאמע נאענטסטע תלמידים פונעם חתם סופר און האט אפילו געלערנט ביי אים "נסתר" און קבלה מעשיות.
פטירה
ר' בער פרענק איז נפטר געווארן ביום ב' דשבועות שנת תר"ה, אין עלטער פון 68 יאר. ער איז באערדיגט געווארן אין פרעשבורג, און זיין מצבה לויבט אים אויס אלס אן איד וואס האט "עבודת קודש שנים רבות שמר באמונה, רק ללמד לבני עמו להפיץ תבונה". ער האט איבערגעלאזט דורות ישרים, גאונים און צדיקים וואס האבן ווייטער געפיטערט די וועלט מיט תורה.
ביבליאגראפיע
- טוביה יואל שטיינער, תולדות וחידושי רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ א, בני ברק, תש"נ, עמ' פג– (פארלאנגט אומזיסטע רעגיסטראַציע)
- ברוך יודא קליין, חתם סופר (ע״ו)
- https://catalog.hathitrust.org/Search/Home?lookfor=%22Frenk%2C+Beer+-1845.%22&type=author
- ↑ שטיינער, פה–פו.
- ↑ שטיינער, פז.
- ↑ שטיינער, פח–צ.
- ↑ שטיינער, צ, צז.
- ↑ רבי יהודה ליב לאנדסברג, אלה תולדות. זעט זכרונות ומסורות על ה'חתם סופר', עמ' 21–23.
- ↑ נאך דרוקן פון מחנה ישראל: קארלסרוא תקפ"א; מיץ תקפ"א; רעדלהיים תקפ"ז; ווין תקפ"ט; רעדלהיים תקצ"ז; ווין תקצ"ט;ווין תר"ג; רעדלהיים תר"ד; רעדלהיים תרי"ח; ווין תר"כ.
- ↑ נאך דרוקן פון מחנה יששכר: רעדלהיים תקפ"ה?; רעדלהיים תקפ"ו;