אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "רוי:יששכר בער פרענק"
אין תקציר עריכה |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
{{דעסקריפציע|(ה'תקל"ז – ה'תר"ה)}} | {{דעסקריפציע|(ה'תקל"ז – ה'תר"ה)}} | ||
רבי '''יששכר בער הלוי פרענק''' (ה'תקל"ז – ב' דשבועות ה'תר"ה; 1777–1845), באקאנט אלס | רבי '''יששכר בער הלוי פרענק''' (ה'תקל"ז – ב' דשבועות ה'תר"ה; 1777–1845), באקאנט אלס '''בער פרענק''', איז געווען א חשוב'ער עסקן, "שמש ונאמן" פונעם פרעשבורגער קהילה, א מחבר פון פילע ספרים אויף אידיש און דייטש-אידיש, און א באגאבטער מאלער וואס האט פאראייביגט די צורה פונעם הייליגן [[חתם סופר]]. | ||
==זיין אפשטאם און יוגנט== | ==זיין אפשטאם און יוגנט== | ||
ר' בער איז געבוירן געווארן אין פרעשבורג ארום שנת תקל"ז צו זיין פאטער ר' גרשון הלוי. זיין פאטער איז געווען אן אייניקל פון א רייכער און מיוחס'דיגער ספרדישער משפחה פון [[קושטא]] (איסטאנבול), טערקיי. ר' גרשון איז געקומען קיין פרעשבורג פאר געשעפטן, אבער ווען ער האט געזען אז דאס ארט איז א מקום תורה, האט ער באשלאסן דארט צו פארבלייבן כדי זיינע קינדער זאלן אויפוואקסן מיט תורה און יראת שמים. צוליב זיין טערקישן אפשטאם און ספרדישן לבוש, האט מען אים גערופן "פרענק", וואס איז שפעטער געווארן די אפיציעלע משפחה נאמען{{הערה|שטיינער, פה–פו}}. | |||
כאטש זיין פאטער האט פארלוירן זיין גאנץ געלט אין פרעשבורג, האט ער אפגעזאגט די פארלאנגען פון זיין משפחה אין טערקיי צוריקצוקומען צו די עשירות, זאגנדיג די ווערטער פון משנה: "איני דר אלא במקום תורה". אין אזא שטוב איז | כאטש זיין פאטער האט פארלוירן זיין גאנץ געלט אין פרעשבורג, האט ער אפגעזאגט די פארלאנגען פון זיין משפחה אין טערקיי צוריקצוקומען צו די עשירות, זאגנדיג די ווערטער פון משנה: "איני דר אלא במקום תורה". אין אזא שטוב איז ר' בער אויפגעוואקסן און געלערנט ביי די פרעשבורגער רבנים, [[רבי מאיר ברבי]] און [[רבי משולם איגרא]]{{הערה|שטיינער, פז}}. | ||
== | ==אין פרעשבורג== | ||
אין יאר תקס"ג איז רבי בער אויפגענומען געווארן אלס "שמש ונאמן" | אין יאר תקס"ג איז רבי בער אויפגענומען געווארן אלס "שמש ונאמן" פונעם פרעשבורגער קהילה, א שטעלע וואס ער האט אנגעהאלטן איבער 40 יאר, ווען ער האט געדינט די קהילה באמונה און איז געשטאנען אויף דער וואך איבער די אלטע מנהגי אשכנז. זיין אַרבעט איז געווען אַ קאָמבינאַציע פון פילע פּאָזיציעס: קהילה-סעקרעטאר, הויפּט-גבאי, און שרייבער פון דער חברה קדישא. ער איז געווען א "ספרא רבה" און האט געפירט די פנקסים פונעם חברה קדישא מיט גרויס מומחיות אין לשון הקודש און שיינע מליצות, רעקאדירנדיג די היסטאריע פון דער קהילה און ביאָגראַפיעס פון נפטרים. ער האט א צייט אויך געדינט אלס איינער פון די שוחטים פון דער קהילה{{הערה|שטיינער, פח–צ}}. | ||
ווען דער חתם סופר איז געקומען קיין פרעשבורג אין שנת תקס"ז, איז ר' בער געווארן זיין געטרייער שליח און א בן בית ביי אים. זיין איבערגעגעבנהייט צום רבי'ן איז געווען אָן אַ שיעור. דער חתם סופר האט אים שטארק ליב געהאט און אים געשריבן ווארעמע הסכמות אויף זיינע ספרים: "קם חד מן קמאי… ר' בער פרענק שמש דהנ"ל… והראה לפנינו וישרו הדברים בעינינו". | |||
==זיינע ספרים== | ==זיינע ספרים== | ||
| שורה 22: | שורה 23: | ||
* מטה משה (תקצ"ד) – אלעגארישע מעשיות. | * מטה משה (תקצ"ד) – אלעגארישע מעשיות. | ||
* מגילת מתתיהו (תקע"ט) – איבער חנוכה. | * מגילת מתתיהו (תקע"ט) – איבער חנוכה. | ||
==דער פארטרעט פונעם חתם סופר== | ==דער פארטרעט פונעם חתם סופר== | ||
[[טעקע:Moses S. Schreiber Litho.jpg|קליין|ליטנאגראף פון פרענק'ס פּארטרעט פון חתם סופר | [[טעקע:Moses S. Schreiber Litho.jpg|קליין|ליטנאגראף דורך קריהובער פון פרענק'ס פּארטרעט פון חתם סופר, ארום תק"צ]] | ||
רבי בער איז געווען א באגאבטער קינסטלער און מאלער. די באקאנטע בילד (פארטרעט) פונעם חתם סופר וואס הענגט אין אידישע הייזער ביז היינט, שטאמט פון זיין ארבעט. | רבי בער איז געווען א באגאבטער קינסטלער און מאלער. די באקאנטע בילד (פארטרעט) פונעם חתם סופר וואס הענגט אין אידישע הייזער ביז היינט, שטאמט פון זיין ארבעט. | ||
| שורה 38: | שורה 37: | ||
==פטירה== | ==פטירה== | ||
רבי בער פרענק איז נפטר געווארן ביום ב' דשבועות שנת תר"ה, אין עלטער פון 68 יאר. ער איז באערדיגט געווארן אין פרעשבורג, און זיין מצבה לויבט אים אויס אלס אן איד וואס האט "עבודת קודש שנים רבות שמר באמונה, רק ללמד לבני עמו להפיץ תבונה". ער האט איבערגעלאזט דורות ישרים, גאונים און צדיקים וואס האבן ווייטער געפיטערט די וועלט מיט תורה. | רבי בער פרענק איז נפטר געווארן ביום ב' דשבועות שנת תר"ה, אין עלטער פון 68 יאר. ער איז באערדיגט געווארן אין פרעשבורג, און זיין מצבה לויבט אים אויס אלס אן איד וואס האט "עבודת קודש שנים רבות שמר באמונה, רק ללמד לבני עמו להפיץ תבונה". ער האט איבערגעלאזט דורות ישרים, גאונים און צדיקים וואס האבן ווייטער געפיטערט די וועלט מיט תורה. | ||
==ביבליאגראפיע== | |||
*{{אוצר החכמה|טוביה יואל שטיינער|תולדות וחידושי רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ|23768|page=99|באנד=א|מקום הוצאה=בני ברק|שנת הוצאה=תש"נ|עמ=פג–}} | |||
*ברוך יודא קליין, חתם סופר (ע״ו) | |||
*https://catalog.hathitrust.org/Search/Home?lookfor=%22Frenk%2C+Beer+-1845.%22&type=author | *https://catalog.hathitrust.org/Search/Home?lookfor=%22Frenk%2C+Beer+-1845.%22&type=author | ||
רעוויזיע פון 14:13, 19 פעברואר 2026
רבי יששכר בער הלוי פרענק (ה'תקל"ז – ב' דשבועות ה'תר"ה; 1777–1845), באקאנט אלס בער פרענק, איז געווען א חשוב'ער עסקן, "שמש ונאמן" פונעם פרעשבורגער קהילה, א מחבר פון פילע ספרים אויף אידיש און דייטש-אידיש, און א באגאבטער מאלער וואס האט פאראייביגט די צורה פונעם הייליגן חתם סופר.
זיין אפשטאם און יוגנט
ר' בער איז געבוירן געווארן אין פרעשבורג ארום שנת תקל"ז צו זיין פאטער ר' גרשון הלוי. זיין פאטער איז געווען אן אייניקל פון א רייכער און מיוחס'דיגער ספרדישער משפחה פון קושטא (איסטאנבול), טערקיי. ר' גרשון איז געקומען קיין פרעשבורג פאר געשעפטן, אבער ווען ער האט געזען אז דאס ארט איז א מקום תורה, האט ער באשלאסן דארט צו פארבלייבן כדי זיינע קינדער זאלן אויפוואקסן מיט תורה און יראת שמים. צוליב זיין טערקישן אפשטאם און ספרדישן לבוש, האט מען אים גערופן "פרענק", וואס איז שפעטער געווארן די אפיציעלע משפחה נאמען[1].
כאטש זיין פאטער האט פארלוירן זיין גאנץ געלט אין פרעשבורג, האט ער אפגעזאגט די פארלאנגען פון זיין משפחה אין טערקיי צוריקצוקומען צו די עשירות, זאגנדיג די ווערטער פון משנה: "איני דר אלא במקום תורה". אין אזא שטוב איז ר' בער אויפגעוואקסן און געלערנט ביי די פרעשבורגער רבנים, רבי מאיר ברבי און רבי משולם איגרא[2].
אין פרעשבורג
אין יאר תקס"ג איז רבי בער אויפגענומען געווארן אלס "שמש ונאמן" פונעם פרעשבורגער קהילה, א שטעלע וואס ער האט אנגעהאלטן איבער 40 יאר, ווען ער האט געדינט די קהילה באמונה און איז געשטאנען אויף דער וואך איבער די אלטע מנהגי אשכנז. זיין אַרבעט איז געווען אַ קאָמבינאַציע פון פילע פּאָזיציעס: קהילה-סעקרעטאר, הויפּט-גבאי, און שרייבער פון דער חברה קדישא. ער איז געווען א "ספרא רבה" און האט געפירט די פנקסים פונעם חברה קדישא מיט גרויס מומחיות אין לשון הקודש און שיינע מליצות, רעקאדירנדיג די היסטאריע פון דער קהילה און ביאָגראַפיעס פון נפטרים. ער האט א צייט אויך געדינט אלס איינער פון די שוחטים פון דער קהילה[3].
ווען דער חתם סופר איז געקומען קיין פרעשבורג אין שנת תקס"ז, איז ר' בער געווארן זיין געטרייער שליח און א בן בית ביי אים. זיין איבערגעגעבנהייט צום רבי'ן איז געווען אָן אַ שיעור. דער חתם סופר האט אים שטארק ליב געהאט און אים געשריבן ווארעמע הסכמות אויף זיינע ספרים: "קם חד מן קמאי… ר' בער פרענק שמש דהנ"ל… והראה לפנינו וישרו הדברים בעינינו".
זיינע ספרים
רבי בער האט געזען א גרויסן נויט פאר ספרים פאר פשוט'ע אידן און פרויען וואס האבן נישט געקענט גוט לשון הקודש. ער האט מחבר געווען 12 ספרים אין א ריינעם און צח'ן אידיש-דייטש כדי זיי צו לערנען הלכה און מוסר. צווישן זיינע ספרים זענען:
- מחנה ישראל (תקע"ו) – הלכות מליחה, חלה, נדה, און הדלקה (ר"ת מחנ"ה) מיט מוסר און מעשיות חז"ל.
- מחנה יששכר (תקפ"ב) – מוסר און מעשיות פונעם תלמוד און מדרש.
- חוט המשולש (תקפ"ה) – דיני קריאת שמע, ציצית און תפילין.
- מחנה לוי (תקפ"ז) – ביאור אויף עשרת הדברות.
- בית חורין (תקפ"ו) – א הגדה של פסח מיט הלכות אידיש-דייטש.
- אור האמונה (תר"א–תר"ה) – מעשיות און מדרשים אויף דער תורה.
- מטה משה (תקצ"ד) – אלעגארישע מעשיות.
- מגילת מתתיהו (תקע"ט) – איבער חנוכה.
דער פארטרעט פונעם חתם סופר
רבי בער איז געווען א באגאבטער קינסטלער און מאלער. די באקאנטע בילד (פארטרעט) פונעם חתם סופר וואס הענגט אין אידישע הייזער ביז היינט, שטאמט פון זיין ארבעט.
דער שמועס דערציילט אז ווען רבי בער האט געוואלט חתונה מאכן זיין טאכטער מיט'ן עילוי רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ, האט ער זיך פארפליכטעט אים אויסצוהאלטן אויף "קעסט" עטליכע יאר. היות ער איז געווען אן ארעמאן, האט ער בחשאי אפגעמאלן דעם חתם סופר און געלאזט דרוקן דעם בילד אין ווין כדי עס צו פארקויפן פאר פרנסה. ווען דער חתם סופר איז געוואר געווארן, האט ער אים מוכיח געווען: "איר ווילט אייך אייער פנים ניכט צו וואשען געבען (בעטלען), גיבט איר מיין פנים צו וואשען?".
משפחה
רבי בער האט חתונה געמאכט זיינע טעכטער צו גרויסע גאונים, תלמידי החתם סופר: רבי אשר וואכטערליץ און רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ.
רבי מנחם כ"ץ (ה'תקנ"ה – ה'תרנ"א), דער שפעטערדיגער צעהלימער רב, איז געווען רבי בער'ס איידעם צוויי מאל; ערשט מיט דער טאכטער הינדל, און נאך איר פטירה מיט איר שוועסטער ברכה. רבי מנחם איז געווען פון די סאמע נאענטסטע תלמידים פונעם חתם סופר און האט אפילו געלערנט ביי אים "נסתר" און קבלה מעשיות.
פטירה
רבי בער פרענק איז נפטר געווארן ביום ב' דשבועות שנת תר"ה, אין עלטער פון 68 יאר. ער איז באערדיגט געווארן אין פרעשבורג, און זיין מצבה לויבט אים אויס אלס אן איד וואס האט "עבודת קודש שנים רבות שמר באמונה, רק ללמד לבני עמו להפיץ תבונה". ער האט איבערגעלאזט דורות ישרים, גאונים און צדיקים וואס האבן ווייטער געפיטערט די וועלט מיט תורה.
ביבליאגראפיע
- טוביה יואל שטיינער, תולדות וחידושי רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ א, בני ברק, תש"נ, עמ' פג– (פארלאנגט אומזיסטע רעגיסטראַציע)
- ברוך יודא קליין, חתם סופר (ע״ו)