אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ"
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
[[טעקע:מנחם כץ.jpg|קליין|רבי מנחם כ״ץ-פרוסטיץ פאטאגראפירט אין קעניגליכן פאלאץ אין וויען]] | [[טעקע:מנחם כץ.jpg|קליין|רבי מנחם כ״ץ-פרוסטיץ פאטאגראפירט אין קעניגליכן פאלאץ אין וויען]] | ||
{{מציבה| | |||
אבן בוכים | |||
פה קבר איש אלקים | |||
הכהן הגדול מאחיו | |||
ראש הרבנים במדינתנו | |||
נזר הדור ותפארתו | |||
רבינו הגאון והקדוש מו’ה | |||
מנחם | |||
כ’ץ פרוסטיץ ז’צ’ל’ה’ה | |||
שמש בכתר רבנות בקהלתינו | |||
יות[ר] מחמישים שנה | |||
ויאסף אל עמיו זקן ושבע ימים | |||
אור לט’ז אדר ראשון | |||
תרנ’א לפ’ק | |||
ת’נ’צ’ב’ה | |||
ושם אמו הינדל}} | |||
'''רבי מנחם כ"ץ-פּראָסטיץ''' (אויך באַקאַנט אלס '''רבי מנחם וואַנפריד'''; בערך ה'תקנ"ה, 1795 – ט"ז אדר א' ה'תרנ"א, פעברואַר 1891) איז געווען איינער פון די חשובסטע אָרטאָדאָקסישע רבנים אין אונגארן אינעם 19טן יאָרהונדערט. ער האָט געדינט מער ווי פופציג יאָר אַלס רב פון דער קהילה אין [[צעהלים]] (דויטשקרויץ), איינע פון די "[[שבע קהילות]]" אין בורגנלאַנד, און איז געווען פון די נאָענטסטע און גרעסטע תלמידים פונעם [[חתם סופר]]. | '''רבי מנחם כ"ץ-פּראָסטיץ''' (אויך באַקאַנט אלס '''רבי מנחם וואַנפריד'''; בערך ה'תקנ"ה, 1795 – ט"ז אדר א' ה'תרנ"א, פעברואַר 1891) איז געווען איינער פון די חשובסטע אָרטאָדאָקסישע רבנים אין אונגארן אינעם 19טן יאָרהונדערט. ער האָט געדינט מער ווי פופציג יאָר אַלס רב פון דער קהילה אין [[צעהלים]] (דויטשקרויץ), איינע פון די "[[שבע קהילות]]" אין בורגנלאַנד, און איז געווען פון די נאָענטסטע און גרעסטע תלמידים פונעם [[חתם סופר]]. | ||
| שורה 8: | שורה 24: | ||
אין זיין יוגנט האָט ער געלערנט ביי זיין פעטער, רבי משה כ"ץ וואַנפריד אין פּראָסטיץ. שפּעטער איז ער געפאָרן קיין [[פרעשבורג|פּרעשבורג]] צו לערנען אין דער ישיבה פונעם חתם סופר, וואו ער איז געוואָרן איינער פון זיינע מערסט אויסגעצייכנטע תלמידים. ער האָט געלערנט אין פּרעשבורג צען יאָר, און אפילו נאָך זיין חתונה האָט ער ווייטער געלערנט דאָרט זיבן יאָר. | אין זיין יוגנט האָט ער געלערנט ביי זיין פעטער, רבי משה כ"ץ וואַנפריד אין פּראָסטיץ. שפּעטער איז ער געפאָרן קיין [[פרעשבורג|פּרעשבורג]] צו לערנען אין דער ישיבה פונעם חתם סופר, וואו ער איז געוואָרן איינער פון זיינע מערסט אויסגעצייכנטע תלמידים. ער האָט געלערנט אין פּרעשבורג צען יאָר, און אפילו נאָך זיין חתונה האָט ער ווייטער געלערנט דאָרט זיבן יאָר. | ||
רבי מנחם איז געווען אַ באַליבטער | רבי מנחם איז געווען אַ באַליבטער תלמיד מובהק פונעם חתם סופר. דער חתם סופר האָט אים דערמאנט פיל מאָל אין זיין חידושי ש"ס און אים גערופן "תלמידי הבחור המופלג"{{הערה|למשל אין חידושי חתם סופר בבא בתרא עמוד ד'}}. ער האָט זוכה געווען צו לערנען מיט זיין רבי'ן פּריוואַט די חכמה פון [[קבלה]]{{הערה|ב.י. קליין בשם ר' מרדכי ראָטענבערג אב"ד אנטווערפּן}}. | ||
ווען דער חתם סופר איז געווען פאר זיין פטירה, האט ער געשיקט רופן רבי מנחם אים צו דערמאנען א חידוש אין מסכת סוטה. אזוי ווי רבי מנחם איז געווען א כהן, האט אים דער חתם סופר ארויסגעשיקט פון צימער פונקט פאר דער יציאת נשמה, זאגנדיג אים "רבי מנחם, גסיסה". | |||
===רבנות און עפנטליכע טעטיגקייט=== | ===רבנות און עפנטליכע טעטיגקייט=== | ||
| שורה 19: | שורה 37: | ||
==זיין משפּחה== | ==זיין משפּחה== | ||
ר' מנחם האָט חתונה געהאַט מיט הינדל, די טאָכטער פון ר' יששכר בער פרענק, דער "נאמן" פון דער פּרעשבורגער קהילה. נאָך איר פּטירה האָט ער חתונה געהאַט מיט איר שוועסטער ברכה. ער האָט איבערגעלאָזט פינף זין און צוויי טעכטער: | ר' מנחם האָט חתונה געהאַט מיט הינדל, די טאָכטער פון ר' [[יששכר בער פרענק]], דער שמש און "נאמן" פון דער פּרעשבורגער קהילה. נאָך איר פּטירה האָט ער חתונה געהאַט מיט איר שוועסטער ברכה. שפעטער אין זיין עלטער (ביי די 85 יאר) האט ער חתונה געהאט א דריטע מאל מיט מרת ראכלה צאלשאן{{הערה|1=https://www.dirshu.co.il/wp-content/uploads/2024/02/טו-אדר-א-כא-אדר-א.pdf}}. ער האָט איבערגעלאָזט פינף זין און צוויי טעכטער: | ||
* | * ר' שמואל מאיר כ"ץ (תק"צ–תרל"ה), מחבר פונעם ספר "שם משמואל". | ||
* | * יוסף כ"ץ (תקצ"א–). | ||
* | * ר' גרשון כ"ץ (תר"א–תר"ס). | ||
* | * רבי משה כ"ץ, רב אין נייטרא (תר"ב–. | ||
* | * ר' מרדכי כ"ץ (–תרס"ג). | ||
* | * הינדל, די ווייב פון ר' שמעון סג"ל שפּיצער, און שפּעטער פון ר' מנחם'ס ממלא-מקום אין צעהלים, רבי דוד פרידמאַן{{הערה|{{אישי ישראל|רבי דוד פרידמן מצעהלים}}}}. | ||
* | * רבקה, די ווייב פון ר' שמעון חיים פעלנער. | ||
== | ==מופתים== | ||
אין דער צעהלימער קהילה איז ער געווען באַקאַנט נישט נאָר אַלס אַ גרויסער למדן, נאָר אויך אַלס אַ [[בעל מופת]]. עס ווערט דערציילט אַז בעת אַ כאָלערע עפּידעמיע | אין דער צעהלימער קהילה איז ער געווען באַקאַנט נישט נאָר אַלס אַ גרויסער למדן, נאָר אויך אַלס אַ [[בעל מופת]]. עס ווערט דערציילט אַז בעת אַ כאָלערע עפּידעמיע האט געבושעוועט אין צעהלים, האט ער אָרגאַניזירט א "שווארצע חתונה" (א חתונה פון צוויי יתומים) אויפן בית-עולם, און פון דעם טאג אָן האט זיך די מגיפה אפגעשטעלט. נאָך זיין פּטירה ווערט דערציילט אַז אַ נאַצישער אָפיציר וואָס האָט געוואָלט שאַנדן זיין קבר, איז גלייך דערהרגעט געוואָרט פון זיין פערד. | ||
==פּטירה== | ==פּטירה== | ||
ר' מנחם איז נפטר געוואָרן מאנטאג נאַכט, ט"ז אדר א' תרנ"א, אין עלטער פון 96 יאָר. ער איז באַערדיגט געוואָרן אין צעהלים (דויטשקרויץ) מיט אַ גרויסער לוי' וואו פילע רבנים פון גאַנץ אונגערן האָבן אים מספּיד געווען. זיין מצבה אויפן בית-עולם אין דויטשקרויץ איז שפּעטער באַנייט געוואָרן דורך זיינע אייניקלעך. | ר' מנחם איז נפטר געוואָרן מאנטאג נאַכט, ט"ז אדר א' תרנ"א, אין טיפער עלטער פון 96 יאָר. ער איז באַערדיגט געוואָרן אין צעהלים (דויטשקרויץ) מיט אַ גרויסער לוי' וואו פילע רבנים פון גאַנץ אונגערן האָבן אים מספּיד געווען. אויף זיין מצבה איז געשריבן אז ער איז געווען אַן "איש אלקים" און "ראש הרבנים במדינתנו". זיין מצבה אויפן בית-עולם אין דויטשקרויץ איז שפּעטער באַנייט געוואָרן דורך זיינע אייניקלעך. | ||
==ביבליאגראפיע== | ==ביבליאגראפיע== | ||
| שורה 39: | שורה 57: | ||
*https://der-transkribierer.at/bagatellen/katz-prossnitz-menachem-23-februar-1891/ | *https://der-transkribierer.at/bagatellen/katz-prossnitz-menachem-23-februar-1891/ | ||
*ברוך יודא קליין, חתם סופר (ע״ו) | *ברוך יודא קליין, חתם סופר (ע״ו) | ||
*[https://toladot.blogspot.com/2011/02/blog-post_19.html תולדות ושורשים - עצי משפחה: רבי מנחם כץ פרוסטיץ - מאה ועשרים שנה לפטירתו] | |||
[[he:רבי מנחם כץ]] | [[he:רבי מנחם כץ]] | ||
רעוויזיע פון 14:56, 16 פעברואר 2026
נוסח פון זיין מציבה
|
|---|
|
אבן בוכים |
רבי מנחם כ"ץ-פּראָסטיץ (אויך באַקאַנט אלס רבי מנחם וואַנפריד; בערך ה'תקנ"ה, 1795 – ט"ז אדר א' ה'תרנ"א, פעברואַר 1891) איז געווען איינער פון די חשובסטע אָרטאָדאָקסישע רבנים אין אונגארן אינעם 19טן יאָרהונדערט. ער האָט געדינט מער ווי פופציג יאָר אַלס רב פון דער קהילה אין צעהלים (דויטשקרויץ), איינע פון די "שבע קהילות" אין בורגנלאַנד, און איז געווען פון די נאָענטסטע און גרעסטע תלמידים פונעם חתם סופר.
ביאָגראַפיע
פריע יאָרן און משפּחה
ר' מנחם איז געבוירן געוואָרן אין פּראָסטיץ (Prostějov), מעהרן, צו זיין פאָטער ר' אליעזר (לאַזאַר) כ"ץ וואַנפריד און זיין מוטער הינדל. דער נאָמען "וואַנפריד" ווייזט אויף דעם אָפּשטאַם פון זיין משפּחה פון דער שטאָט וואַנפריד אין העסע-נאַסאַו, דייטשלאַנד. לויט דער משפּחה-טראַדיציע איז ער געווען אַן אייניקל פונעם באַרימטן פילאַנטראָפּ און שתדלן רבי שמשון ווערטהיימער.
אין זיין יוגנט האָט ער געלערנט ביי זיין פעטער, רבי משה כ"ץ וואַנפריד אין פּראָסטיץ. שפּעטער איז ער געפאָרן קיין פּרעשבורג צו לערנען אין דער ישיבה פונעם חתם סופר, וואו ער איז געוואָרן איינער פון זיינע מערסט אויסגעצייכנטע תלמידים. ער האָט געלערנט אין פּרעשבורג צען יאָר, און אפילו נאָך זיין חתונה האָט ער ווייטער געלערנט דאָרט זיבן יאָר.
רבי מנחם איז געווען אַ באַליבטער תלמיד מובהק פונעם חתם סופר. דער חתם סופר האָט אים דערמאנט פיל מאָל אין זיין חידושי ש"ס און אים גערופן "תלמידי הבחור המופלג"[1]. ער האָט זוכה געווען צו לערנען מיט זיין רבי'ן פּריוואַט די חכמה פון קבלה[2].
ווען דער חתם סופר איז געווען פאר זיין פטירה, האט ער געשיקט רופן רבי מנחם אים צו דערמאנען א חידוש אין מסכת סוטה. אזוי ווי רבי מנחם איז געווען א כהן, האט אים דער חתם סופר ארויסגעשיקט פון צימער פונקט פאר דער יציאת נשמה, זאגנדיג אים "רבי מנחם, גסיסה".
רבנות און עפנטליכע טעטיגקייט
בערך אין יאָר ה'תקצ"ד (1834) איז ער אויפגענומען געוואָרן אַלס רב אין ראַגנדאָרף (Rajka), אונגערן. אין יאָר ה'ת"ר (1840), נאָך דער פּטירה פונעם חתם סופר, איז ער באַשטימט געוואָרן אַלס רב אין צעהלים. ער האָט דאָרט אָנגעפירט מיט אַ חשובע ישיבה וואו עס האבן געלערנט הונדערטער תלמידים, צווישן זיי באַקאַנטע פונעם קומענדיגן דור, ווי רבי משה גרינוואַלד, דער "ערוגת הבושם".
ר' מנחם איז געווען פון די פירער פונעם אָרטאָדאָקסישן פאַקציע בעת דעם גרויסן קאָנגרעס פון אונגאַרישן אידנטום אין 1868. ער איז געווען דער פאָרזיצער פון דער ערשטער אַסיפה פון אָרטאָדאָקסישע רבנים אין בודאַפּעשט אין יאָר 1870, וואָס האָט געדינט ווי דער יסוד פאַר דער באַזונדערער אָרטאָדאָקסישער אָרגאַניזאַציע אין אונגערן.
קשר מיטן קייסער
אַלס דעפּוטאַט פון די אָרטאָדאָקסישע אידן האָט ר' מנחם געהאַט 13 אוידיענצן ביים קייסער פראַנץ יאָזעף דער ערשטער. עס ווערט דערציילט אַז בעת זיין לעצטער אוידיענץ, ווען ער איז שוין געווען 93 יאָר אַלט, האָט דער קייסער זיך געוואונדערט אויף זיין פרישקייט. ר' מנחם האָט געענטפערט: "אייל איז שוין נישטאָ, אָבער דער דאָכט ברענט נאָך". דער קייסער האָט אַזוי הנאה געהאַט פון דעם ענטפער, אַז ער האָט געהייסן אויפהענגען ר' מנחם'ס פּאָרטרעט אין דער קייסערליכער גאַלעריע אין ווין.
זיין משפּחה
ר' מנחם האָט חתונה געהאַט מיט הינדל, די טאָכטער פון ר' יששכר בער פרענק, דער שמש און "נאמן" פון דער פּרעשבורגער קהילה. נאָך איר פּטירה האָט ער חתונה געהאַט מיט איר שוועסטער ברכה. שפעטער אין זיין עלטער (ביי די 85 יאר) האט ער חתונה געהאט א דריטע מאל מיט מרת ראכלה צאלשאן[3]. ער האָט איבערגעלאָזט פינף זין און צוויי טעכטער:
- ר' שמואל מאיר כ"ץ (תק"צ–תרל"ה), מחבר פונעם ספר "שם משמואל".
- יוסף כ"ץ (תקצ"א–).
- ר' גרשון כ"ץ (תר"א–תר"ס).
- רבי משה כ"ץ, רב אין נייטרא (תר"ב–.
- ר' מרדכי כ"ץ (–תרס"ג).
- הינדל, די ווייב פון ר' שמעון סג"ל שפּיצער, און שפּעטער פון ר' מנחם'ס ממלא-מקום אין צעהלים, רבי דוד פרידמאַן[4].
- רבקה, די ווייב פון ר' שמעון חיים פעלנער.
מופתים
אין דער צעהלימער קהילה איז ער געווען באַקאַנט נישט נאָר אַלס אַ גרויסער למדן, נאָר אויך אַלס אַ בעל מופת. עס ווערט דערציילט אַז בעת אַ כאָלערע עפּידעמיע האט געבושעוועט אין צעהלים, האט ער אָרגאַניזירט א "שווארצע חתונה" (א חתונה פון צוויי יתומים) אויפן בית-עולם, און פון דעם טאג אָן האט זיך די מגיפה אפגעשטעלט. נאָך זיין פּטירה ווערט דערציילט אַז אַ נאַצישער אָפיציר וואָס האָט געוואָלט שאַנדן זיין קבר, איז גלייך דערהרגעט געוואָרט פון זיין פערד.
פּטירה
ר' מנחם איז נפטר געוואָרן מאנטאג נאַכט, ט"ז אדר א' תרנ"א, אין טיפער עלטער פון 96 יאָר. ער איז באַערדיגט געוואָרן אין צעהלים (דויטשקרויץ) מיט אַ גרויסער לוי' וואו פילע רבנים פון גאַנץ אונגערן האָבן אים מספּיד געווען. אויף זיין מצבה איז געשריבן אז ער איז געווען אַן "איש אלקים" און "ראש הרבנים במדינתנו". זיין מצבה אויפן בית-עולם אין דויטשקרויץ איז שפּעטער באַנייט געוואָרן דורך זיינע אייניקלעך.
ביבליאגראפיע
- תולדות וחידושי רבי מנחם כ"ץ פרוסטיץ, בני ברק תש"נ (דריי בענדער)
- "ר' בער פרענק מפרעשבורג וחתנו ר' מנחם כ"ץ מצעהלים", אשכול אויף אייוועלט
- https://der-transkribierer.at/bagatellen/katz-prossnitz-menachem-23-februar-1891/
- ברוך יודא קליין, חתם סופר (ע״ו)
- תולדות ושורשים - עצי משפחה: רבי מנחם כץ פרוסטיץ - מאה ועשרים שנה לפטירתו
- ↑ למשל אין חידושי חתם סופר בבא בתרא עמוד ד'
- ↑ ב.י. קליין בשם ר' מרדכי ראָטענבערג אב"ד אנטווערפּן.
- ↑ https://www.dirshu.co.il/wp-content/uploads/2024/02/טו-אדר-א-כא-אדר-א.pdf.
- ↑ רבי דוד פרידמן מצעהלים, אויף "אישי ישראל"