בדוקי עריכות אוטומטית, אינטערפעיס רעדאקטארן, אינטערפעיס אדמיניסטראַטאָרן, סיסאפן, מייבאים, מעדכנים, מייבא, אספקלריה רעדאקטארן
46,493
רעדאגירונגען
קיין רעדאגירונג באמערקונג
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
אין תקציר עריכה צייכן: רויע רעדאגירונג |
||
| (8 צווישנדיגע ווערסיעס פונעם זעלבן באַניצער נישט געוויזן) | |||
| שורה 1: | שורה 1: | ||
{{דרעפט}} | {{דרעפט}} | ||
{{דעסקריפציע|וואונדערליכער און מיסטישער שטעקן פון משה}} | |||
'''משה רבינו'ס שטעקן''' (אויך באקאנט אלס דער '''מטה משה''' אדער '''מטה האלקים''') איז איינע פון די מערסט באקאנטע סימבאלן אין דער געשיכטע פון יציאת מצרים. דער שטעקן איז גענוצט געווארן דורך [[משה רבינו]] צו באווייזן אותות און מופתים פאר פרעה, ברענגען די צען מכות אויף מצרים, שפאלטן דעם ים סוף, און ארויסציען וואסער פון א שטיין אין דער מדבר. | '''משה רבינו'ס שטעקן''' (אויך באקאנט אלס דער '''מטה משה''' אדער '''מטה האלקים''') איז איינע פון די מערסט באקאנטע סימבאלן אין דער געשיכטע פון יציאת מצרים. דער שטעקן איז גענוצט געווארן דורך [[משה רבינו]] צו באווייזן אותות און מופתים פאר פרעה, ברענגען די צען מכות אויף מצרים, שפאלטן דעם ים סוף, און ארויסציען וואסער פון א שטיין אין דער מדבר. | ||
==באשאפונג און מאטעריאל== | ==באשאפונג און מאטעריאל== | ||
לויט דער משנה (אבות ה | לויט דער משנה ({{משנה|אבות|ה|ו|אן=נאמען}}), איז דער שטעקן באשאפן געווארן דורך גאט פרייטאג צו נאכטס [[בין השמשות]], אלס איינע פון די צען וואונדערליכע זאכן וואס זענען באשאפן געווארן אין די לעצטע שעה'ן פון דער וועלט-באַשאַפונג פארן ערשטן שבת. | ||
עס זענען פאראן פארשידענע דעות וועגן דעם מאַטעריאַל פון וואָס עס איז געווען געמאַכט: | עס זענען פאראן פארשידענע דעות וועגן דעם מאַטעריאַל פון וואָס עס איז געווען געמאַכט: | ||
פילע מדרשים זאגן אז דער שטעקן איז געווען געמאכט פון א הארטן שטיין פון [[ספיר]] (סנפּירינון), וואָס איז אַ שטאַרקער און טייערער שטיין פונעם [[כסא הכבוד]] | פילע מדרשים זאגן אז דער שטעקן איז געווען געמאכט פון א הארטן שטיין פון [[ספיר]] (סנפּירינון){{הערה|1=עס זענען פאַראַן פאַרשידענע נוסחאות: ספּיר, סנפּרנון, סמפּירינון, סנפּירינון, סמפּירין, סנפּירנון, סנפּרינון, סמפּרינון, סנפּירינן.}}, וואָס איז אַ שטאַרקער און טייערער שטיין פונעם [[כסא הכבוד]]{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ד|כ|מפרש=תרגום יונתן}}}} און איז דאָס זעלבע מאַטעריאַל פון וואָס די לוחות זענען געווען געמאַכט. | ||
אנדערע | דער שטעקן האט געוואויגן פערציג [[סאה]]{{הערה|שם=שמרחג|{{רבה|שמות|ח|ג}}}} (אַרום 575 ליטער), אָבער דאָך האָט משה אים געקענט אויפהייבן מיט איין האַנט ווייל די אותיות אויפ'ן שטעקן האָבן ווי געטראָגן דעם שטעקן{{הערה|[https://www.sefaria.org/Siftei_Kohen_on_Torah%2C_Exodus.4.17 שפתי כהן אויף שמות ד, יז]. זעט מדרש שכל טוב [https://www.sefaria.org/Midrash_Sekhel_Tov%2C_Shemot.4.17 אויף שמות ד, יז]}}. | ||
אנדערע מסורות זאגן אז דער שטעקן איז געקומען פונעם האלץ{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ד|יז|מפרש=ספורנו}}: "שאינו ממין עץ חשוב"}} פונעם עץ החיים{{הערה|זעט זוהר חדש [https://www.toratemetfreeware.com/online/f_01782_part_8.html בשלח, לח, ב]; [https://www.sefaria.org.il/Beur_HaRadal_on_Pirkei_DeRabbi_Eliezer.40.7 ביאור הרד"ל על פרקי דרבי אליעזר מ׳, ז].}} אדער עץ הדעת{{הערה|ילקוט ראובני, [https://hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=19432&st=&pgnum=279 חוקת, דף קמג, ב]}} וואָס איז געוואַקסן אין גן עדן. | |||
==אויפקריצונגען== | ==אויפקריצונגען== | ||
דער שטעקן | דער שטעקן האט געהאט אויף זיך פילע הייליגע אויפקריצונגען: | ||
* דער [[שם המפורש]]{{הערה|שם=תרייד|{{תנ"ך|שמות|יד|כא|מפרש=תרגום יונתן}}}}{{הערה|שם=פדרכ|[https://www.sefaria.org.il/Pesikta_DeRav_Kahana.19.6 פסיקתא דרב כהנא יט, ו]}}{{הערה|שם=שמרחג}}. | |||
* דער ראשי תיבות פון די צען מכות: [[דצ"ך עד"ש באח"ב]]{{הערה|שם=תרייד}}. | |||
* די נעמען פון די [[דריי אבות|אבות]], די [[אמהות]], און די צוועלף שבטים{{הערה|שם=תרייד}}. | |||
==היסטאָריע פונעם שטעקן== | ==היסטאָריע פונעם שטעקן== | ||
דער מדרש ([[פרקי דרבי אליעזר]]) לייגט אויס א לאנגע ירושה-קייט פונעם שטעקן | דער מדרש ([[פרקי דרבי אליעזר]]) לייגט אויס א לאנגע ירושה-קייט פונעם שטעקן ביז ער איז אָנגעקומען צו משה: | ||
עס איז געגעבן געווארן פאר [[אדם הראשון]] אין גן עדן. | |||
אדם האט עס איבערגעגעבן צו [[חנוך]], און פון דאָרט איז עס געגאַנגען צו [[נח]], [[שם]], [[אברהם]], [[יצחק אבינו|יצחק]], און [[יעקב אבינו|יעקב]]{{הערה|שם=פרקדא|{{פרקי דרבי אליעזר|מ}}; {{ילקוט שמעוני|שמות|קעג}}}}. | |||
יעקב האט עס גענוצט ווען ער איז אריבערגעגאנגען דעם ירדן צוריקקומענדיג פון לבן'ס הויז{{הערה|1=בראשית לב, יא. {{ילקוט שמעוני|חוקת|תשסג}}.}} און האָט עס שפּעטער מיטגענומען קיין מצרים און איבערגעגעבן פאר זיין זון יוסף{{הערה|שם=פרקדא}}{{הערה|מדרש ויושע (יעללינעק, בה"מ א, מב), אייזנשטיין, [https://www.sefaria.org/Otzar_Midrashim%2C_Midrash__Vayosha_('And_He_Saved').4.2 מדרש ויושע ד]}}. אַנדערע זאָגן אַז עס איז (אויך) גענוצט געוואָרן דורך יעקב'ס זון [[יהודה]]{{הערה|{{ילקוט שמעוני|חוקת|תשסג}}; {{ילקוט שמעוני|תהלים|תתסט}}. זעט {{תנ"ך|בראשית|לח|יח}}}}. | |||
== | נאך יוסף'ס פטירה האבן די עגיפטער געפּלינדערט זיין הויז, און דער שטעקן איז אנגעקומען צו פרעה'ס פאלאץ. | ||
אין | [[יתרו]], וואס איז דעמאלט געווען איינער פון פּרעה'ס חרטומים, האט געזען די הייליגע אותיות אויפן שטעקן און עס געוואלט האבן. ער האט עס גענומען קיין [[מדין]], וואו ער האט עס איינגעפלאנצט אין זיין גארטן. קיין שום מענטש, אַפילו נישט קעניגן און גיבורים, האט עס נישט געקענט ארויסציען פון דער ערד ביז משה רבינו איז אנגעקומען און עס ארויסגענומען מיט גרינגקייט. ווען יתרו האט דאס געזען, האט ער פארשטאנען אז משה איז דער דער וואָס וועט אויסלייזן די אידן פון מצרים און אים געגעבן זיין טאכטער [[צפורה]] פאר א ווייב{{הערה|שם=פרקדא}}{{הערה|דברי הימים של משה רבנו, פרק יד}}. | ||
==ניסים== | |||
דער שטעקן האט געשפילט א צענטראלעראלע ראלע אין די וואונדער פון דער גאולה פון מצרים: | |||
ווען משה האט געפירט יתרו'ס שעף אין מדבר חורב, האט גאט אינעם [[סנה]] געוויזן משה ווי דער שטעקן ווערט איבערגעדרייט אין א שלאנג ווען עס ווערט אראפּגעווארפן אויף דער ערד און דאן צוריק א שטעקן ווען משה האט עס אנגעכאפט ביים וויידל עס אויפצוהייבן{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ד|א|ה}}}}. שפּעטער האט אהרן אראפגעווארפן זיין שטעקן פאר פרעה און עס איז געווארן א [[תנין]] (קראָקאָדיל אָדער גרויסער שלאַנג), און ווען די פרעה'ס כישוף-מאכערס האבן דאס נאכגעמאכט, האט אהרן'ס שטעקן איינגעשלונגען זייערע שטעקנס{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|ח|יג}}}}. לויט'ן מדרש איז דאס דער זעלבער שטעקן ווי משה'ס{{הערה|שם=ילקוט|{{ילקוט שמעוני|חוקת|תשסג}}; {{ילקוט שמעוני|תהלים|תתסט}}}}. | |||
אין מדרש ווערט דערציילט אַז דער שטעקן האָט גערעדט און דערציילט וועגן זיין פאַרוואַנדלונג פון אַ שטעקן צו אַ שלאַנג{{הערה|מדרש אבכי"ר, אין {{ילקוט שמעוני|שמות|קעא}}}}. | |||
זעקס פון די [[צען מכות]] זענען געברענגט געווארן דורך דורך קלאפן אדער אויפהייבן דעם שטעקן. אהרן האט עס גענוצט פאר בלוט, פרעש, און לייז{{הערה|שמות ז, יט–כ. שמת ח, א–ב. שמות ח, יב–יג.}}, בשעת משה האט עס גענוצט פאר האגל, היישעריק, און פינצטערניש{{הערה|שמות ט, כב–כג. שמות י, יב–יג. שמות י, כא–כב (זעט אבן עזרא דארט.).}}. עס איז דא א דעבאטע וועגן וועלכע שטעקן אהרן האט גענוצט. עטליכע מפרשים זאָגן אַז עס איז געווען משה'ס שטעקן, געגעבן פאר אהרן פאַר די מכות וואָס ער האט געברענגט{{הערה|{{תנ"ך|שמות|ז|ט|מפרש=אבן עזרא}}}}, בשעת אַנדערע שלאָגן פאָר אַז אהרן האט גענוצט זיין אייגענעם שטעקן{{הערה|{{זוהר|ב|כח|א}}; {{תנ"ך|שמות|ז|יד|כה|מפרש=אברבנאל}}}}. | |||
ביי [[קריעת ים סוף]] האט משה אויפגעהויבן זיין שטעקן איבערן ים, און דער ים האט זיך געשפאלטן{{הערה|{{תנ"ך|שמות|יד|כא|מפרש=תרגום יונתן}}}}. לויט טייל מדרשים, האט משה טאקע געקלאפּט דאס וואסער מיט עס{{הערה|[[אבות דרבי נתן]], [https://www.sefaria.org/Avot_DeRabbi_Natan.33.2 נוסחא א פרק לג]}}. איינמאָל זיי זענען אַריבער, האָט ער עס ווידער גענוצט צו צוריק אַראָפּברענגען די וואַסערן אויף די נאכלויפנדע מצריים{{הערה|{{תנ"ך|שמות|יד|כו|כז}}}}. לויט אן אנדער פארשטאנד (באזירט אויף די פסוקים), איז דער שטעקן נישט גענוצט געווארן פאר דעם נס. אנשטאט, האט גאט באפוילן משה'ן צו אוועקלייגן דעם שטעקן דאס מאל צו באטאנען אז עס איז געווען גאט'ס מאכט, נישט דער שטעקן, וואס האט געטון די וואונדער{{הערה|מדרש ציטירט אין כלי יקר אויף שמות יד, טז}}. אנדערע מדרשים זאגן אז דער ים איז אנטלאפן נאכן זען דעם שטעקן אדער דעם שם המפורש דערויף ("הים ראה וינוס"){{הערה|שם=פדרכ}}. | |||
צוויי מאל אין דער מדבר האט משה ארויסגעצויגן וואסער פון אַ פעלז דורך דעם שטעקן. דעם ערשטן מאל איז ער באפוילן געווארן צו שלאגן דעם שטיין דווקא מיט דעם שטעקן וויבאלד די מענטשן האבן ארגינעל געמיינט אז דער שטעקן קען נאר ברענגען פארניכטונג, ווייל דורך אים האט משה געברענגט די מכות אויף די מצריים אין מצרים און ביים ים סוף. ווען משה האט עס אבער גענוצט צו שלאגן דעם שטיין ביי חורב, האבן זיי געלערנט אז דער שטעקן קען אויך ברענגען די ברכות פון וואסער{{הערה|רש"י און מכילתא אויף {{תנ"ך|שמות|יז|ה}}. זעט [https://www.sefaria.org.il/Riva_on_Torah%2C_Exodus.17.5 ריב"א דארט].}}. | |||
דאָס צווייטע מאָל, אין מי מריבה, האָט משה געשלאָגן דעם שטיין אַנשטאָט רעדן צו אים, וואָס איז געווען זיין חטא{{הערה|{{תנ"ך|שמות|יז|א|ז}}. {{תנ"ך|במדבר|כ|ב|יא}}.}}. דאס צווייטע מאל, האלטן עטליכע אז ער האט גענוצט אן אנדערן שטעקן - דעם וואס האט אויף א וואונדערליכן אופן ארויסגעברענגט מאנדלען אין דעם קורח עפיזאד{{הערה|1=רשב"ם און חזקוני אויף במדבר כ. זעט במדבר יז, טז–כו.}}. | |||
ביי דער מלחמה קעגן עמלק, האט משה געהאלטן דעם שטעקן אין זיין האנט אויפ'ן באַרג. לויט געוויסע, האט ער אויך געהאלטן זיין שטעקן. כל זמן זיין האנט מיט דעם שטעקן איז געווען הויך, האבן די אידן געזיגט{{הערה|שמות יז, ח–יג. זעט רשב"ם אויף שמות יז, יא.}}. | |||
לויט דעם מדרש, האָט משה געשלאָגן און גע'הרג'עט [[סיחון]] און [[עוג מלך הבשן|עוג]] מיט דער שטעקן{{הערה|{{מדרש רבה|דברים|יא|י}}}}. ווען דער [[מלאך המות]] איז געקומען נעמען משה'ס נשמה, האט משה אים געשלאגן מיטן שטעקן און אים פארטריבן{{הערה|אבות דרבי נתן, מהדורת שעכטער, [https://www.sefaria.org.il/Avot_DeRabbi_Natan%2C_Recension_B%2C_Addition_to_Recension_I.4.7 הוספה ב לנוסחא א], [https://hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=38247&st=&pgnum=190 וויען תרמ"ז, עמ' 156]; {{מדרש רבה|דברים|יא|י}}; מדרש פטירת משה}}. | |||
אין עולם הבא איז משה באַלוינט געוואָרן מיטן שרביט וואָס גאָט האָט גענוצט ביי בריאת העולם. די שטעקן וואָס משה האָט גענוצט אין עולם הזה איז געווען א מעין פון יענעם שטעקן, איינס פון 608,700{{הערה|1=מדרש פטירת משה, אין: א. יעלינעק, [https://hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=67592&st=&pgnum=146 בית המדרש, א (תרי"ג), עמ' 121], אייזנשטיין, [https://www.sefaria.org.il/Otzar_Midrashim%2C_Midrashim_on_Moses_Our_Master%2C_The_Death_of_Moses_(Version_1).6 פטירת נוסח א]}}. | |||
==נאָך משה רבינו'ס פּטירה== | ==נאָך משה רבינו'ס פּטירה== | ||
נאך משה רבינו'ס פטירה איז דער שטעקן איבערגעגאנגען דורך די דורות: | נאך משה רבינו'ס פטירה איז דער שטעקן איבערגעגאנגען דורך די דורות: | ||
עס איז געווען אין די הענט פון יהושע בן נון און שפעטער | עס איז געווען אין די הענט פון יהושע בן נון און שפעטער דורך די דורות פון די שופטים ביז עס איז אנגעקומען צו [[דוד המלך]], וואס האט עס געהאלטן ווען ער איז ארויס קעמפן קעגן דעם ריז [[גלית]]. | ||
עס איז געבליבן ביי די מלכים פון בית דוד ביזן חורבן פון בית המקדש{{הערה| | עס איז געבליבן ביי די מלכים פון בית דוד ביזן חורבן פון ערשטן בית המקדש{{הערה|שם=ילקוט}}. | ||
פארן חורבן איז דער שטעקן באהאלטן געווארן צוזאמען מיטן ארון הקודש און דעם [[מן]] אין אַ געהיימער אָרט אונטער דעם בית המקדש{{הערה|זעט מדרש שכל טוב, שמות ד, יז.}}. | |||
פארן חורבן איז דער שטעקן באהאלטן געווארן דורך יאשיהו המלך אדער נביא ירמיהו צוזאמען מיטן ארון הקודש און דעם [[מן]] אין אַ געהיימער אָרט אונטער דעם בית המקדש{{הערה|זעט מדרש שכל טוב, שמות ד, יז.}} אָדער אין דער געגנט פון טבריה{{הערה|שם=זרובבל|Israel Lévi, “[https://www.persee.fr/doc/rjuiv_0484-8616_1914_num_68_136_5245 L’apocalypse de Zorobabel et le roi de Perse Siroès],” ''REJ'' 68 (1914): 135.3-6}}. | |||
אין דער טאָפּקאַפּי פּאַלאַץ מוזעאום אין איסטאַנבול, טערקיי איז אויסגעשטעלט א שטעקן וואס זיי שרייבן צו צו משה רבינו. אויך דער בירמינגהאַם מוזעאום אין ענגלאַנד האָט א שטעקן וואָס טייל פאָרשער האבן פּרובירט צו פארבינדן מיט משה{{הערה|1=Graham Phillips}}. | |||
==לעתיד לבא== | |||
לויט דער מסורה, וועט דער שטעקן זיך ווידער באווייזן ביים דער ענדגילטיגער גאולה און וועט איבערגעגעבן ווערן פאר דעם מלך המשיח אלס א סימבאל פון זיין אויטאריטעט איבער די פעלקער{{הערה|שם=ילקוט}}. איין לעגענדע אין "[[ספר זרובבל]]" דערציילט אז די מאמע פון משיח, חפצי-בה, וועט עס נוצן אין די מלחמות פון אחרית הימים{{הערה|שם=זרובבל}}. | |||
---- | |||
רבי משה פון פרעמסלא, אַ פוילישער רב און תלמיד פון רבי שלמה לוריא פונעם 16טן יאָרהונדערט, האָט געשריבן אַ קאָמפּענדיום פון הלכה מיטן נאָמען מטה משה. איינע פון די פיר טעמים צום נאמען וואס ער שרייבט אין די הקדמה, איז אז ווען ער וועט אָנקומען אויף יענער וועלט און מען וועט אים פרעגן "מה זה בידך" (געבויט אויף "אשרי מי שבא לכאן ותלמודו בידו"), וועט ער ענטפערן "מטה, כמטה משה"{{הערה|{{היברובוקס|2=מטה משה|3=42401|page=5|מקום הוצאה=פראנקפורט|שנת הוצאה=תע"ט|עמ=דף ג, א}}}}. | |||
==פּאַראַלעלן אין אַנדערע קולטורן== | |||
פילע פאָרשער ווייזן אָן אויף דעם ענליכקייט צווישן דער געשיכטע פון משה וואָס ציט אַרויס דעם שטעקן פון יתרו'ס גאָרטן און די לעגענדע פון קעניג אַרטור, וועלכער האָט אַרויסגעצויגן דעם שווערד עקסקאַליבער פון אַ שטיין{{הערה|{{צ-זשורנאל|STANLEY SCHNEIDER|MOSES, KING ARTHUR AND LOT: STAFF, SWORD AND CROSS ACCORDING TO MIDRASHIC AND NON-JEWISH SOURCES|JEWISH BIBLE QUARTERLY|49(2)|עמ=76–77|שנת הוצאה=2021}}}}. | |||
אין דער קריסטליכער טראַדיציע, ווערט דער שטעקן פאַרבונדן מיט דעם בוים פון גן עדן און מען זאָגט אַז דאָס האָלץ פונעם שטעקן איז שפּעטער גענוצט געוואָרן פאַר דעם צלם פון יאָשקע{{הערה|{{צ-זשורנאל|SCHNEIDER|MOSES, KING ARTHUR AND LOT|JBQ|49(2)|עמ=77–79|שנת הוצאה=2021}}}}. אין איסלאַם זענען פאַראַן לעגענדעס וועגן דעם שטעקן אין שייכות מיט [[לוט]] און זיין תשובה{{הערה|{{צ-זשורנאל|SCHNEIDER|MOSES, KING ARTHUR AND LOT|JBQ|49(2)|עמ=79–80|שנת הוצאה=2021}}}}. | |||
== | ==רעפערענצן== | ||
{{רעפערענצן}} | |||
[[קאַטעגאָריע:דוד]] | |||
[[קאַטעגאָריע:משה רבינו]] | |||
[[קאַטעגאָריע:יתרו]] | |||
[[קאַטעגאָריע:ספר שמות]] | |||
[[he:מטה משה]] | [[he:מטה משה]] | ||