486
רעדאגירונגען
רעדאגירונג
(החלפות ([[קאטעגאריע)) |
(רעדאגירונג) |
||
| שורה 5: | שורה 5: | ||
| רוחב = 18em | | רוחב = 18em | ||
| תוכן = | | תוכן = | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''אֵ'''לִֽים{{ביאור|א צונאמען פאר פאלק ישראל, לויט {{תנ"ך|ישעיהו|סא|ג | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''אֵ'''לִֽים{{ביאור|א צונאמען פאר פאלק ישראל, לויט {{תנ"ך|ישעיהו|סא|ג}}.}} בְּלֽוּד{{ביאור|א צונאמען פאר מצרים, לויט {{תנ"ך|בראשית|י|יג}}.}} עִמָּֽךְ.{{ביאור|דאס מיינט, אזוי ווי דו האסט געהאלפן אידן אין מצרים, כביכול האסטו געהאלפן אויך זיך.}} | ||
:'''בְּ'''צֵֽאתְךָֽ לְיֵֽשַׁע עַמָּֽךְ. כֵּן הוֹשַׁע נָא: | :'''בְּ'''צֵֽאתְךָֽ לְיֵֽשַׁע עַמָּֽךְ. כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''גּֽ'''וֹי וֵֽאלֹהִֽים. | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''גּֽ'''וֹי וֵֽאלֹהִֽים. | ||
:'''דְּ'''רוּשִֽׁים לְיֵֽשַׁע אֱלֹהִֽים.{{ביאור|נישט נאר דאס פאלק, כלל ישראל, זענען צו געקומען צו גאט'ס הילף, נאר אויך גאט אליין איז געהאלפן געווארן מיט זיי. די שורה איז לויט {{ציטוטון|עַמְּךָ אֲשֶׁר פָּדִיתָ לְּךָ מִמִּצְרַיִם גּוֹיִם וֵאלֹהָיו|{{תנ"ך|שמואל ב|ז|כג | :'''דְּ'''רוּשִֽׁים לְיֵֽשַׁע אֱלֹהִֽים.{{ביאור|נישט נאר דאס פאלק, כלל ישראל, זענען צו געקומען צו גאט'ס הילף, נאר אויך גאט אליין איז געהאלפן געווארן מיט זיי. די שורה איז לויט {{ציטוטון|עַמְּךָ אֲשֶׁר פָּדִיתָ לְּךָ מִמִּצְרַיִם גּוֹיִם וֵאלֹהָיו|{{תנ"ך|שמואל ב|ז|כג}}}} און די דרש פון [[רבי עקיבא]] אויפן פסוק אין {{ירושלמי|סוכה|ד|ג}} און פאראלעלע.}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''הֲ'''מֽוֹן צְבָאֽוֹת. | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''הֲ'''מֽוֹן צְבָאֽוֹת. | ||
:'''וְ'''עִמָּֽם מַלְאֲכֵֽי צְבָאֽוֹת.{{ביאור|די ישועה איז נישט נאר געווען פאר צבאות ישראל (לויט {{תנ"ך|שמות|יב|מא | :'''וְ'''עִמָּֽם מַלְאֲכֵֽי צְבָאֽוֹת.{{ביאור|די ישועה איז נישט נאר געווען פאר צבאות ישראל (לויט {{תנ"ך|שמות|יב|מא}}), נאר אויך פאר מלאכים.}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''זַ'''כִּֽים מִבֵּֽית עֲבָדִֽים. | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''זַ'''כִּֽים מִבֵּֽית עֲבָדִֽים. | ||
:'''חַ'''נּֽוּן בְּיָדָֽם מַֽעֲבִידִֽים.{{ביאור|אין [[שעבוד מצרים]], האבן די מצרים כביכול אויך משעבד געווען גאט, וואס וערט אנגערופן 'חנון'.}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | :'''חַ'''נּֽוּן בְּיָדָֽם מַֽעֲבִידִֽים.{{ביאור|אין [[שעבוד מצרים]], האבן די מצרים כביכול אויך משעבד געווען גאט, וואס וערט אנגערופן 'חנון'.}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''טְ'''בוּעִֽים בְּצֽוּל גְּזָרִֽים.{{ביאור|גזרי הים. "צול" איז א צונאמען צו די טיפענישן פון ים ע"ש {{תנ"ך|ישעיהו|מד|כח | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''טְ'''בוּעִֽים בְּצֽוּל גְּזָרִֽים.{{ביאור|גזרי הים. "צול" איז א צונאמען צו די טיפענישן פון ים ע"ש {{תנ"ך|ישעיהו|מד|כח}}.}} | ||
:'''יְ'''קָֽרְךָֽ עִמָּֽם מַֽעֲבִירִֽים.{{ביאור| | :'''יְ'''קָֽרְךָֽ עִמָּֽם מַֽעֲבִירִֽים.{{ביאור|ווען גאט האט געהאלפן פאר פאלק ישראל וואס איז אריבער ביים [[קריעת ים סוף]], האבן די אידן אריבער געפירט גאט'ס כבוד אין ים. מיטן אריבערגאנג פון גאטס כבוד אין ים סוף ווערט ווידער ארויסגעברענגט די פרינציפ אז די ישועה איז אויך א ישועה פאר גאט (ווי עס ערשיינט אין די אויבנדערמאנטע מכילתא).}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''כַּ'''נָּֽה{{ביאור| | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''כַּ'''נָּֽה{{ביאור|צונאמען צו פאלק ישראל, לויט {{תנ"ך|תהלים|פ|טז}}.}} מְשׁוֹרֶֽרֶת וַיּֽוֹשַׁע. | ||
:'''לְ'''גוֹחָֽהּ מְצֻיֶּֽנֶת וַיִּוָּֽשַׁע.{{ביאור| | :'''לְ'''גוֹחָֽהּ מְצֻיֶּֽנֶת וַיִּוָּֽשַׁע.{{ביאור|די ווארט "וַיּוֹשַׁע" וואס ערשיינט אין פארבינדונג צו גאט'ס הילף ביי [[קריעת ים סוף]] (פאר [[שירת הים]], {{תנ"ך|שמות|יד|ל}}), ווערט גע'דרש'נט כאילו ווי עס ווערט געליינט "וַיִּוָּשַׁע", און דעמאלטט באציט זי זיך צו "גוחה", דאס מיינט איר באשעפער, דאס איז גאט. דאס איז לויט די דרש פון [[רבי מאיר]] אין [[מדרש תנחומא]] [http://www.daat.ac.il/daat/tanach/tanhuma/29.htm פרשת אחרי מות, אות י"ב].}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''מַֽ'''אֲמַֽר וְהֽוֹצֵאתִֽי אֶתְכֶֽם. | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''מַֽ'''אֲמַֽר וְהֽוֹצֵאתִֽי אֶתְכֶֽם. | ||
:'''נָ'''קֽוּב וְהֽוּצֵאתִֽי אִתְּכֶֽם.{{ביאור| | :'''נָ'''קֽוּב וְהֽוּצֵאתִֽי אִתְּכֶֽם.{{ביאור|די ווערטער "והוצאתי אתכם מתחת סבלות מצרים" ({{תנ"ך|שמות|ו|ו}}) קען מען ליינען ווי כאילו עס שטייט "וְהוּצֵאתִי אִתְּכֶם", און דעמאלט איז טייטש אז גאט איז ארויס צוזאמען מיט די אידן פון מצרים.}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''סֽ'''וֹבְבֵֽי מִזְבֵּֽחַ. | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''סֽ'''וֹבְבֵֽי מִזְבֵּֽחַ. | ||
:'''עֽ'''וֹמְסֵֽי עֲרָבָֽה לְהַקִּֽיף מִזְבֵּֽחַ.{{ביאור| | :'''עֽ'''וֹמְסֵֽי עֲרָבָֽה לְהַקִּֽיף מִזְבֵּֽחַ.{{ביאור|דער פייטן באציט זיך צו [[מצוות ערבה אין בית המקדש]] און צום [[הושענות|ארומנעמען די מזבח]] וואס איז פארגעקומען אין בית המקדש, און בעט אז גאט זאל רעכענען די הושענות וואס ווערן געזאגט אין [[שול]] ווי א [[זכר למקדש]] כאילו זיי ווערן געזאגט ביים ארומנעמען די מזבח אין בית המקדש.}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''פִּ'''לְאֵֽי אָרֽוֹן כְּהֻפְשַֽׁע. | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''פִּ'''לְאֵֽי אָרֽוֹן כְּהֻפְשַֽׁע. | ||
:'''צִ'''עֵֽר פְּלֶֽשֶׁת בַּֽחֲרֽוֹן אַֽף וְנוֹשַֽׁע.{{ביאור| | :'''צִ'''עֵֽר פְּלֶֽשֶׁת בַּֽחֲרֽוֹן אַֽף וְנוֹשַֽׁע.{{ביאור|דער פייטן דעמאנסטירט די פרינציפ פונעם דערביי-זיין פון גאט אין א צרה צוזאמען מיט אידן און די ישועה פון די צרה דורך די מעשה פון פאנגען די [[ארון הברית]] דורך די [[פלשתים]] אלס א טייל פון באזיגן אידן ביי [[מלחמת אבן העזר]]. אין ענדע, זענען די פלשתים געווען געצווינגען צו צוריק קערן די ארון נאך וואס זיין וויילן ביי זיי האט צוגעברענגט א [[מגפה]] ({{תנ"ך|שמואל א|ה}}).}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''קְ'''הִלּֽוֹת בָּבֶֽלָה שִׁלַּֽחְתָּ. | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''קְ'''הִלּֽוֹת בָּבֶֽלָה שִׁלַּֽחְתָּ. | ||
:'''רַ'''חֽוּם לְמַֽעֲנָֽם שֻׁלַּֽחְתָּ.{{ביאור| | :'''רַ'''חֽוּם לְמַֽעֲנָֽם שֻׁלַּֽחְתָּ.{{ביאור|דער פייטן גייט איבער צו [[גלות בבל]], און ציטירט די דרשת חז"ל אויפן פסוק {{ציטוטון|לְמַעַנְכֶם שִׁלַּחְתִּי בָבֶלָה|{{תנ"ך|ישעיהו|מג|יד}}}} וואס ווערט גע'דרש'נט ווי כאילו עס איז געשריבן געווארן "שֻׁלַּחְתִּי", און עס לערנט אז אויך אין גלות בבל, האט די שכינה גולה געווען קיין בבל צוזאמען מיטן אידישן פאלק.{{הערה|{{ירושלמי|תענית|א|א}}; {{בבלי|מגילה|כט|א}}.}}}} כֵּן הוֹשַׁע נָא: | ||
כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''שְׁ'''בֽוּת שִׁבְטֵֽי יַֽעֲקֹֽב. | כְּהוֹשַֽׁעְתָּ '''שְׁ'''בֽוּת שִׁבְטֵֽי יַֽעֲקֹֽב. | ||
:'''תָּ'''שֽׁוּב וְתָשִֽׁיב שְׁבֽוּת אָֽהֳלֵֽי יַֽעֲקֹֽב.{{ביאור| | :'''תָּ'''שֽׁוּב וְתָשִֽׁיב שְׁבֽוּת אָֽהֳלֵֽי יַֽעֲקֹֽב.{{ביאור|פומקט ווי דו האסט געהאלפן די גולי בבל און דו האסט זיי צוריק געקערט, אזוי זאלסטו צוריק ברענגען די שבות אהלי יעקב צו א גענצליכע אוסלייזונג. דער פייטן האט געשריבן "תשוב ותשיב", לויט די דרשת חז"ל אויף {{תנ"ך|דברים|ל|ג}} אז די לשון "ושב ה' את שבותך" אין א [[בניין קל]] (און נישט "השיב"), לערנט אז ביי די שבגאולה גם ה' שב מן הגלות, ולא רק משיב את ישראל. דרשה זו הוא מיישם גם על הפסוק על לשון הפסוק "הנני שב את שבות אהלי יעקב" ({{תנ"ך|ירמיהו|ל|יח|קצר=כן}}).}} וְהוֹשִֽׁיעָה נָּֽא: | ||
}} | }} | ||
'''כְּהוֹשַׁעְתָּ אֵלִים''' איז א [[פיוטי הושענות|פיוט הושענות]] וואס ווערט געזאגט אלס א טייל פונעם מנהג [[הושענות]] אום [[סוכות]], לויט די מנהגי [[אשכנזים|אשכנז]] און [[נוסח איטאליע|איטאליע]]. אינעם פיוט, בעטן די מתפללים פון גאט אז ער זאל זיי העלפן, פונקט ווי ער האט געהאלפן זייערע עלטערן אסאך מאל אין די אידישע היסטאריע, איבערהויפט ביי [[יציאת מצרים]]. עס איז אנגענומען עס צו באציען צו דעם [[פייטן]] [[רבי אלעזר הקליר]], וואס האט גאוואוינט ווי אפגעשאצט אין [[ארץ ישראל]] אנפאנג דעם [[7'טן יארהונדערט]].{{הערה|[[יונה פרנקל]], '''[[מחזור לפי מנהגי בני אשכנז לכל ענפיהם|מחזור לסוכות, שמיני עצרת ושמחת תורה לפי מנהגי בני אשכנז לכל ענפיהם]]''', ירושלים תשמ"א, [https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=21140&st=&pgnum=40 מבוא, עמ' לט].}} | '''כְּהוֹשַׁעְתָּ אֵלִים''' איז א [[פיוטי הושענות|פיוט הושענות]] וואס ווערט געזאגט אלס א טייל פונעם מנהג [[הושענות]] אום [[סוכות]], לויט די מנהגי [[אשכנזים|אשכנז]] און [[נוסח איטאליע|איטאליע]]. אינעם פיוט, בעטן די מתפללים פון גאט אז ער זאל זיי העלפן, פונקט ווי ער האט געהאלפן זייערע עלטערן אסאך מאל אין די אידישע היסטאריע, איבערהויפט ביי [[יציאת מצרים]]. עס איז אנגענומען עס צו באציען צו דעם [[פייטן]] [[רבי אלעזר הקליר]], וואס האט גאוואוינט ווי אפגעשאצט אין [[ארץ ישראל]] אנפאנג דעם [[7'טן יארהונדערט]].{{הערה|[[יונה פרנקל]], '''[[מחזור לפי מנהגי בני אשכנז לכל ענפיהם|מחזור לסוכות, שמיני עצרת ושמחת תורה לפי מנהגי בני אשכנז לכל ענפיהם]]''', ירושלים תשמ"א, [https://www.hebrewbooks.org/pdfpager.aspx?req=21140&st=&pgnum=40 מבוא, עמ' לט].}} | ||
==אינהאלט פונעם פיוט== | ==אינהאלט פונעם פיוט== | ||
די צענטראלע טעמע פונעם פיוט איז אוועקגעשטעלט אופן געדאנק אז ווען דאס אידיש פאלק געפינט זיך אין א צרה, איז כביכול אויך דער אויבערשטער מיט זיי צוזאמען אין די צרה, און דערפאר ווען גאט העלפט פאר די אידן העלפט ער כביכול אויך זיך. די געדאנק ערשיינט אפאר מאל אין מדרשי חז"ל, און איז באזירט אויף די פסוקים {{ציטוטון|עִמּוֹ אָנֹכִי בְצָרָה||תהלים|צא|טו | די צענטראלע טעמע פונעם פיוט איז אוועקגעשטעלט אופן געדאנק אז ווען דאס אידיש פאלק געפינט זיך אין א צרה, איז כביכול אויך דער אויבערשטער מיט זיי צוזאמען אין די צרה, און דערפאר ווען גאט העלפט פאר די אידן העלפט ער כביכול אויך זיך. די געדאנק ערשיינט אפאר מאל אין מדרשי חז"ל, און איז באזירט אויף די פסוקים {{ציטוטון|עִמּוֹ אָנֹכִי בְצָרָה|{{|תהלים|צא|טו}}}} און {{ציטוטון|בְּכָל צָרָתָם לוֹ צָר|{{תנ"ך|ישעיהו|סג|ט}}}} און אזוי אויך אויף דרשות פון אסאך פסוקים.{{הערה|[[מכילתא דרבי ישמעאל]], פרשתא דפסחא, {{ויקיטקסט|מכילתא_על_שמות_יב#פסוק_מ_(כל_הפרק)(כל_הפסוק)|פרק י"ב, פסוק מ}}.}} די געדאנק איז ספעציעל פארבינדן צום מנהג פון הושענות נאך פון פריערדיגע צייטן: לויט [[רבי יהודה]] אין צייט פון די [[הושענות]] אין [[בית המקדש]] (ארומנעמען די [[מזבח]]) האט מען אויסגערופן "אני והו והוא הושיעה נא".{{הערה|{{משנה|סוכה|ד|ה}}.}} דער [[תלמוד ירושלמי]] טייטשט די אויסרוף לויט די אויבנדערמאנטע געדאנק, ווי עס מיינט צו בעטן גאט אז ער זאל העלפן נישט נאר כלל ישראל נאר אויך אים אליין.{{הערה|{{ירושלמי|סוכה|ד|ג}}; {{בבלי|סוכה|מה|א|מפרש=תוספות|ד"ה=אני}}.}} | ||
==געבוי== | ==געבוי== | ||