אונטערשייד צווישן ווערסיעס פון "חד גדיא"

דער אפשטאם פון דער פיוט איז אמוקלאר. [[רבי ידידיה טיאה ווייל]] שרייבט אז ער האט געהערט אז מען האט עס געטראפן אויף א קלף אין דער בית מדרש פון דער [[רוקח]] אין [[גרמייזא]]{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי ידידיה טיאה ווייל|הגדה של פסח המרבה לספר|104764|קארלסראע, תקנ"א, דף מו, א|עמוד=93}}}}. דער בית מדרש איז פארברענט געווארן ביי די אומרוען אין יאר [[ה'ק"ט]], אין מען האט דעם חד גדיא מעגליך געטראפן ביים עס איבערבויען שפעטער, מסתמא ארום יאר ה'קט"ו{{הערה|שם=פוקס|{{אוצר החכמה|מנחם צבי פוקס|אסופות|152612|ירושלים, תשמ"ח, זייטן רא-רכו|כותרות="לתולדות השירים 'אחד מי יודע' ו'חד גדיא' בישראל ובעמים"|כרך=ב|עמוד=198}}}}.

באזירט אויף א גמטריא{{ביאור|"אני יהונתן בן העוזיאל" איז בגימטריא "חד גדיא דזבן אבא בתרי זוזי חד גדיא" (763)}}, האט דער סעראצקער רב רבי יוסף לענווינשטיין געהאלטן אז דער תנא יונתן בן עוזיאל איז דער מחבר דערפון{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי אליעזר שווערדשארף|הגדה של פסח עם פירוש דמשק אליעזר|51046|קאלאמייע, תרמ"ג|עמוד=65}}}}, אנדערע האלטן אז דער מחבר איז רבי חייא{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי שלמה צבי שיק|סידור רשב"ן|102066|וויין, תרנ"ד|עמוד=69}}}}, און טייל האלטן, אז ענדליך צו הא לחמא עניא וואס איז אויך געשריבן אין אראמיש, איז חד גדיא נתחבר געווארן אין בבל נאנט נאכן חורבן{{הערה|{{אוצר החכמה||הגדה של פסח ריח דודאים|104774|פיעטריקוב, תרס"ב, דף נז עמוד א|עמוד=111}}; {{אוצר החכמה|רבי מרדכי מקאליש|מאמר מרדכי|146867|דירנפורט, תקנ"ד}}}}. די אלע השערות האבן אבער נישט קיין קראנטע מקורות אדער ראיות{{הערה|{{אוצר החכמה|ישראל דרנוביץ|קובץ עץ חיים|195029195029|ניו יארק תשע"ה|כותרת="ואתא עכברא ונשכה לגדיא – גילויים בפיוט 'חד גדיא'"|כרך=כג}}}}, און רבי שלמה קלוגער שרייבט, "שיר נכבד הזה הוא שיר קדום, לא נודע שם מחברו"{{הערה|{{אוצר החכמה|רבי שלמה קלוגער|סידור בית יעקב|12984|לעמבערג, תרס"ד|עמוד=507}}. דער סידור איז פון רבי יעקב עמדין, דער פירוש אויף דער הגדה איז אבער פון רבי שלמה קלוגער, ווי זיין זון רבי אברהם בנימין שרייבט אין די הקדמה}}.

דאס אז עס איז באלד אינאנהייב ערשינען צוזאמען מיט דער אידישע איבערזעצוג, און צוגאב צו דער גרייזיגע אראמיש פונעם פיוט, האט געברענגט פארשער אנצונעמען אז די אידישע ווערסיע איז דער ארגענעלע, און אז דער ליד שטאמט פון דייטשע אדער פראנזצויזישע פאלקס לידער פן די 16'טן יאר הונדערט{{הערה|שם=אנציק|"[http://jewishencyclopedia.com/articles/4201-chad-gadya חד גדיא]" אין די [[אידישע ענציקלאפעדיע]]. פאר מער ביבליאגראפיע איבער דעם זע: מנחם צבי פוקס, "לתולדות השירים 'אחד מי יודע' ו'חד גדיא' בישראל ובעמים", מאיר בניהו (רעדאקטאר), אסופות ב, ירושלים, תשמ"ח, הערות 1-3}}. שפעטער איז דער חד גדיא אבער געטראפן געווארן אין כתבי יד פון די 13'טן און 14'טן יאר הונדערט אין וועלכע די אראמיש איז ריין אן גרייזן. דאס באדייט, לויט טייל, אז די אראמישע איז דער ארגענעלע און אז די גויאישע ווערסיעס שטאמען גאר פון איר{{הערה|שם=פוקס}}.