7
רעדאגירונגען
ק
←באקאנטע ערטער אין שטאט: אינערליכע לינקס
יוסף (שמועס | ביישטייערונגען) (פארברייטערט) צייכן: מילים_בעייתיות |
יוסף (שמועס | ביישטייערונגען) ק (←באקאנטע ערטער אין שטאט: אינערליכע לינקס) |
||
| שורה 2: | שורה 2: | ||
<!-- הייבט אן רעדאגירן אונטער די שורה --> | <!-- הייבט אן רעדאגירן אונטער די שורה --> | ||
==חברון== | ==חברון== | ||
'''חברון''' (אַראַביש: الخليل אַל־כאַליל) איז איינע פון די פיר הייליגע שטעט אין ארץ ישראל. היינט זענען דאָרט פּלאַצירט בעיקר אראבער, אבער אידן קומען אסאך אהין פון איבעראָל. חברון האט אויך געהייסן "עיר האבות" וויבאלד אין חברון ליגן אין מערת המכפלה באַגראָבן אברהם יצחק און יעקב וועלכע זענען גערעכנט ווי די "אבות" פונעם אידישען פאָלק, און שרה רבקה און לאה וועלכע זענען גערעכנט ווי די "אמהות" פונעם אידישען פאָלק. אויך אדם און חוה ליגן באַגראָבן אין די מערת המכפלה. | '''חברון''' (אַראַביש: الخليل אַל־כאַליל) איז איינע פון די פיר הייליגע שטעט אין ארץ ישראל. היינט זענען דאָרט פּלאַצירט בעיקר אראבער, אבער אידן קומען אסאך אהין פון איבעראָל. חברון האט אויך געהייסן "עיר האבות" וויבאלד אין חברון ליגן אין מערת המכפלה באַגראָבן אברהם יצחק און יעקב וועלכע זענען גערעכנט ווי די "אבות" פונעם אידישען פאָלק, און שרה רבקה און לאה וועלכע זענען גערעכנט ווי די "אמהות" פונעם אידישען פאָלק. אויך אדם און חוה ליגן באַגראָבן אין די מערת המכפלה. | ||
אינעם יאר 2017 האט אונעסק"ו (UNESCO) דערקלערט די אלטשטאט פון חברון אלס אן "אינטערנאציאנאלער קולטור-ארט", צוליב איר היסטארישער באדייטונג און די ספעציעלע געביידעס פון די ממלוכישע און עטמאנישע תקופות. | |||
==נאמען פון שטאט== | ==נאמען פון שטאט== | ||
| שורה 138: | שורה 142: | ||
טראץ די רדיפות, איז אלס געבליבן א קליינע יידישע קהילה אין שטאט. פארשידענע עולים און גדולי ישראל באזוכן חברון אין יענע צייטן און באשרייבן דעם יישוב, צווישן זיי: א תלמיד פון רמב"ן (1270), דער בעל כפתור ופרח (1322), און רבי עובדיה מברטנורא (1489). אין א באריכט פון יאר 1333 ווערט דערציילט אז די יידן אין חברון ארבעטן אין האנדל פון וואל (כותנה) און מאכן גלאז-ארבעט, און זיי פארמאגן אן "אלטן בית כנסת וואו מען דאווענט יום ולילה". | טראץ די רדיפות, איז אלס געבליבן א קליינע יידישע קהילה אין שטאט. פארשידענע עולים און גדולי ישראל באזוכן חברון אין יענע צייטן און באשרייבן דעם יישוב, צווישן זיי: א תלמיד פון רמב"ן (1270), דער בעל כפתור ופרח (1322), און רבי עובדיה מברטנורא (1489). אין א באריכט פון יאר 1333 ווערט דערציילט אז די יידן אין חברון ארבעטן אין האנדל פון וואל (כותנה) און מאכן גלאז-ארבעט, און זיי פארמאגן אן "אלטן בית כנסת וואו מען דאווענט יום ולילה". | ||
===די נייע צייטן=== | |||
די עטמאנישע אימפעריע | |||
אין יאר 1516 איז חברון אריבער אונטער דער הערשאפט פון די טערקן. אין די יארן האבן זיך אנגעהויבן באזעצן גרעסערע גרופעס פון | |||
'''די עטמאנישע אימפעריע''' | |||
אין יאר 1516 איז חברון אריבער אונטער דער הערשאפט פון די טערקן. אין די יארן האבן זיך אנגעהויבן באזעצן גרעסערע גרופעס פון אידן, הויפטזעכליך פליטים פון דעם גירוש שפאניע. | |||
אין יאר ה'ק' (1540) איז אנגעקומען דער מקובל רבי מלכיאל אשכנזי, ער האט אפגעקויפט א גרויסן הויף פון די אראבער, און דארט מייסד געווען די היסטארישע שול בית הכנסת אברהם אבינו, ארום וועלכע דער גאנצער יידישער קווארטל (הרובע היהודי) האט זיך אויסגעשטעלט. אין יענע צייטן איז דער אלטער תל (תל רומיידה) אינגאנצן איבערגעלאזט געווארן, און די שטאט האט זיך אנטוויקלט ארום די מערה. חברון איז פארוואנדלט געווארן אין א גרויסן צענטער פון תורה און חסידות. | אין יאר ה'ק' (1540) איז אנגעקומען דער מקובל רבי מלכיאל אשכנזי, ער האט אפגעקויפט א גרויסן הויף פון די אראבער, און דארט מייסד געווען די היסטארישע שול בית הכנסת אברהם אבינו, ארום וועלכע דער גאנצער יידישער קווארטל (הרובע היהודי) האט זיך אויסגעשטעלט. אין יענע צייטן איז דער אלטער תל (תל רומיידה) אינגאנצן איבערגעלאזט געווארן, און די שטאט האט זיך אנטוויקלט ארום די מערה. חברון איז פארוואנדלט געווארן אין א גרויסן צענטער פון תורה און חסידות. | ||
| שורה 146: | שורה 153: | ||
אין אנפאנג פונעם 19טן יארהונדערט איז געגרינדעט געווארן דער אשכנזישער יישוב, וואו עס האט בעיקר ארויסגעשיינט די קהילה פון חב"ד. | אין אנפאנג פונעם 19טן יארהונדערט איז געגרינדעט געווארן דער אשכנזישער יישוב, וואו עס האט בעיקר ארויסגעשיינט די קהילה פון חב"ד. | ||
אין יאר 1831 האט אבראהים פאשא איינגענומען חברון, און אין יאר 1834 האבן די אראבער דורכגעפירט א שרעקליכן פאגראם קעגן די יידן אין שטאט. לויטן | אין יאר 1831 האט אבראהים פאשא איינגענומען חברון, און אין יאר 1834 האבן די אראבער דורכגעפירט א שרעקליכן פאגראם קעגן די יידן אין שטאט. לויטן שר משה מונטיפיורי אין יאר 1839, האבן געוואוינט אין חברון 423 יידן. שפעטער איז די קהילה שטארק געוואקסן, און אברהם משה לונץ אין יאר 1895 האבן שוין געוואוינט אין חברון 1,429 יידן (810 ספרדים און 619 אשכנזים). אנפאנג 20סטן יארהונדערט, האט די אלגעמיינע באפעלקערונג פון שטאט געציילט ארום 10,000 מענטשן. | ||
'''דער בריטישער מאנדאט''' | |||
אין דעצעמבער 1917 האבן די בריטישע קראפטן איינגענומען חברון.דער שווארצער קלימאקס פונעם יישוב איז געווען אינעם יאר תרפ"ט (1929), ווען די אראבישע רוצחים האבן אויסגעשאכטן און געבוטשערט די אידן אין חברון אין די באקאנטע פרעות תרפ"ט, וואו 67 קדושים הי"ד זענען אומגעקומען מיט גרויזאמע מיאוס'ע מיתות. נאכן שחיטה האבן די בריטישע מאכטן עוואקואירט אלע איבערגעבליבענע אידן פון שטאט. כאטש אין יאר 1930 האבן עטליכע אידן פרובירט זיך צוריקצוקערן, זענען זיי נאכאמאל פארטריבן געווארן אינעם אראבישן רעוואלט אין 1936, און דער יישוב איז אינגאנצן ליידיג געווארן פון אידן. | |||
אין דעצעמבער 1917 האבן די בריטישע קראפטן איינגענומען חברון. | |||
''' נאכן תש"ח מלחמה''' | |||
ביי דער מלחמה פון תש"ח (1948) האט די ירדנישע ארמיי | ביי דער מלחמה פון תש"ח (1948) האט די ירדנישע ארמיי איינגענומען חברון צוזאמען מיט גאנץ יהודה ושומרון. די ירדנער האבן חרוב געמאכט דעם אידישע קווארטל, פארברענט די אברהם אבינו שול און אויפגעשטעלט א שטאל פאר בהמות איבער די חורבות, און אויפן שטח פונעם קווארטל האבן זיי אויפגעבויט א שוק סיטונאי (א גרויסן מארקעט). קיין שום איד האט נישט געקענט צוקומען צו די הייליגע ערטער אין די יארן. | ||
אונטער דער רעגירונג פון מדינת ישראל (נאך | '''אונטער דער רעגירונג פון מדינת ישראל (נאך די 6 טאגיקע מלחמה)''' | ||
אינעם זעקס-טאגיקן קריג (סיון תשכ"ז - יוני 1967) איז חברון איבערגענומען געווארן דורך די צה"ל. | |||
אין יאר תשכ"ח (1968) זענען אידן צוריק אריין וואוינען אינעם שטאט חברון (ערשט אינעם 'בית הדסה'). אין יאר 1971 איז אויפגעשטעלט געווארן דאס שטעטל קרית ארבע ממש נעבן חברון. | |||
אינעם "הסכם חברון" (תשנ"ז - 1997), איז די שטאט צעטיילט געווארן אין צוויי חלקים: | |||
'''H1:''' ארום 80 פראצענט פונעם שטח פון די שטאט, וואס איז אונטער דער פולער קאנטראל פון דער פאלעסטינער אויטאריטעט, און די אריינגאנג פאר אידן אהין איז שטרענג פארבאטן. | |||
'''H2:''' ארום 20 פראצענט פונעם שטח פון די שטאט, וואס איז אונטער דער מיליטערישע קאנטראל פון צה"ל. אין דעם חלק איז דא קליין געגנט וואס די צה"ל ערלויבט פאר אידן צו באוועגן און וואוינען, די געגענט ווי אידן מעגן זיך באוועגן איז בלויז אויף ארום 3 פראצענט פונעם שטח פון דער גאנצער שטאט. | |||
==באקאנטע ערטער אין שטאט== | ==באקאנטע ערטער אין שטאט== | ||
| שורה 177: | שורה 184: | ||
קבר רות וישי: אן אלטער תפילה ארט אויף דער גבעה נעבן תל רומיידה. | קבר רות וישי: אן אלטער תפילה ארט אויף דער גבעה נעבן תל רומיידה. | ||
בית העלמין העתיק: דער | בית העלמין העתיק: דער אלטער אידישער בית החיים וואו עס ליגן פילע גדולי עולם דורכאויס די דורות, ווי אויך די קדושי תרפ"ט הי"ד. | ||
אלוני ממרא: אן ארכעאלאגישער ארט צפון פון שטאט, וואס ווערט אידענטיפיצירט מיט דעם ארט וואו אברהם אבינו האט געוואוינט | אלוני ממרא: אן ארכעאלאגישער ארט צפון פון שטאט, וואס ווערט אידענטיפיצירט מיט דעם ארט וואו אברהם אבינו האט געוואוינט [https://shitufta.org.il/Genesis/13.18]. | ||
אשל אברהם: א גאר אלטער בוים אין מערב זייט פון שטאט, וואס די אלטיגע טראדיציעס בינדן עס אן צום בוים וואס אברהם אבינו האט געפלאנצט. | אשל אברהם: א גאר אלטער בוים אין מערב זייט פון שטאט, וואס די אלטיגע טראדיציעס בינדן עס אן צום בוים וואס אברהם אבינו האט געפלאנצט. | ||
==בית הכנסת אברהם אבינו (חברון)== | ==בית הכנסת אברהם אבינו (חברון)== | ||