רוי:קאסטנער - ווערסיע היסטאריע

תנא קמא אין 03:54, 1 פעברואר 2026

2026-02-01T03:54:06Z

תנא קמא אין 22:26, 25 יאנואר 2026

2026-01-25T22:26:59Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 22:26, 25 יאנואר 2026
שורה 1:		שורה 1:
	{{דרעפט}}		{{דרעפט}}
			[[טעקע:Rudolf Kastner at Kol Yisrael, early 1950s - cropped.jpg\|קליין]]
	'''רודאָלף רעזשע (ישראל) קאַסטנער''' (אפריל 1906 – 15טן מערץ 1957) איז געווען אַן אונגאַריש-אידישער זשורנאַליסט, אַדוואָקאַט און אַ ציוניסטישער פירער אין אונגאַרן, וועלכער איז געוואָרן באַקאַנט פאַר זיינע קאָנטראָווערסיעלע רעטונגס־באַמיאונגען בעת דעם [[חורבן אייראפע]]. קאַסטנער איז געווען אַ צענטראַלע פיגור אין דער בודאַפּעשטער הילף און רעטונגס קאָמיטעט (ועד העזרה והצלה, אָדער די "ועדה"). אין תש"ד, נאָך דער דייטשער אקופּאַציע פון אונגאַרן, האָט ער פאַרהאַנדלט מיט הויכע [[עס-עס]] אָפיצירן, אַריינגערעכנט [[אדאלף אייכמאן\|אַדאָלף אייכמאַן]] און קורט בעכער, כדי צו ראַטעווען אידן אין אויסטויש פאַר געלט און סחורה, באַקאַנט ווי דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן ("Blut für Ware").		'''רודאָלף רעזשע (ישראל) קאַסטנער''' (אפריל 1906 – 15טן מערץ 1957) איז געווען אַן אונגאַריש-אידישער זשורנאַליסט, אַדוואָקאַט און אַ ציוניסטישער פירער אין אונגאַרן, וועלכער איז געוואָרן באַקאַנט פאַר זיינע קאָנטראָווערסיעלע רעטונגס־באַמיאונגען בעת דעם [[חורבן אייראפע]]. קאַסטנער איז געווען אַ צענטראַלע פיגור אין דער בודאַפּעשטער הילף און רעטונגס קאָמיטעט (ועד העזרה והצלה, אָדער די "ועדה"). אין תש"ד, נאָך דער דייטשער אקופּאַציע פון אונגאַרן, האָט ער פאַרהאַנדלט מיט הויכע [[עס-עס]] אָפיצירן, אַריינגערעכנט [[אדאלף אייכמאן\|אַדאָלף אייכמאַן]] און קורט בעכער, כדי צו ראַטעווען אידן אין אויסטויש פאַר געלט און סחורה, באַקאַנט ווי דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן ("Blut für Ware").
	די באַמיאונגען האָבן רעזולטירט אין דעם אַרויספאָר פון דער קאַסטנער טראַנספּאָרט ("קאַסטנער באַן" אָדער "רכבת המיוחסים") דעם 30סטן יוני 1944, מיט אַרום 1,685 אידן פון אונגאַרן, וועלכע זענען עווענטועל אַריבערגעפירט געוואָרן קיין שווייץ.		די באַמיאונגען האָבן רעזולטירט אין דעם אַרויספאָר פון דער קאַסטנער טראַנספּאָרט ("קאַסטנער באַן" אָדער "רכבת המיוחסים") דעם 30סטן יוני 1944, מיט אַרום 1,685 אידן פון אונגאַרן, וועלכע זענען עווענטועל אַריבערגעפירט געוואָרן קיין שווייץ.
שורה 6:		שורה 7:

	==ערשטע יארן און קאריערע==		==ערשטע יארן און קאריערע==
	קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]] (קלוזש), טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה{{הערה\|Porter 2007, p. 10}} און האט שטודירט געזעץ, באקומענדיג דעם טיטול דאקטאר. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זשורנאליסט פאר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"), וואו ער האט געדינט אלס פאליטישער קארעספאנדענט. אין די 1930ער יארן איז ער געווען א פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-באוועגונג "אביבה-באַריסיאַ" (וואס האט עווענטועל זיך צוזאמגעשטעלט מיט דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּארטיי) און האט געדינט אלס סעקרעטאר פון דער אידישער נאציאנאלער פארטיי אינעם רומענישן פּארלאמענט{{הערה\|שם=יודאיקע\|{{יודאיקה\|Yehouda Marton / Michael Berenbaum\|Kasztner, Rezső Rudolf\|לינק=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kasztner-rezs-x0151-rudolf}}}}. אין 1937 האט ער געהייראט א טאכטער פון ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע.		קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]] (קלוזש), טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער [[עסטרייך אונגארישע אימפעריע\|עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע]]. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה{{הערה\|Porter 2007, p. 10}} און האט שטודירט געזעץ, באקומענדיג דעם טיטול דאקטאר. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זשורנאליסט פאר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"), וואו ער האט געדינט אלס פאליטישער קארעספאנדענט. אין די 1930ער יארן איז ער געווען א פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-באוועגונג "אביבה-באַריסיאַ" (וואס האט עווענטועל זיך צוזאמגעשטעלט מיט דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּארטיי) און האט געדינט אלס סעקרעטאר פון דער אידישער נאציאנאלער פארטיי אינעם רומענישן פּארלאמענט{{הערה\|שם=יודאיקע\|{{יודאיקה\|Yehouda Marton / Michael Berenbaum\|Kasztner, Rezső Rudolf\|לינק=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kasztner-rezs-x0151-rudolf}}}}. אין 1937 האט ער געהייראט א טאכטער פון ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע.

	==טעטיגקייטן דורכאויס דעם חורבן==		==טעטיגקייטן דורכאויס דעם חורבן==
	נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן. אין 1942 האָט זיך קאַסטנער אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט, וואו ער איז געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה\|שם=יודאיקע}}.		נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן. אין 1942 האָט זיך קאַסטנער אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט, וואו ער איז געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה\|שם=יודאיקע}}.
	קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד\|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ~~ערשטנס~~ געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה\|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט\|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}.		קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועד העזרה וההצלה" אדער "ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד\|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די געהיימע גרופּע האָט ערשט געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה\|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט\|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}.

	נאָך ~~דער דייטשער~~ [[חורבן אונגארן\|~~אינוואַזיע פון אונגאַרן~~]] אין כ"ד אדר תש"ד (מערץ 1944), און דעם אנקום פון אַדאָלף אייכמאַן, האט דער מצב פאר די אידן זיך דראסטיש פארערגערט. דער ועדה האט דאן געביטן איר פאָקוס און אנגעהויבן פארהאנדלען דירעקט מיט אדאלף אייכמאן און אנדערע עס-עס אפיצירן ווי קורט בעכער און [[דיטער וויסליצעני]].		נאָך דעם וואס די דייטשן האבן [[חורבן אונגארן\|אינוואדירט אונגארן]] אין כ"ד אדר תש"ד (מערץ 1944), און דעם אנקום פון אַדאָלף אייכמאַן, האט דער מצב פאר די אידן זיך דראסטיש פארערגערט. דער ועדה האט דאן געביטן איר פאָקוס און אנגעהויבן פארהאנדלען דירעקט מיט דעם ארכי-מערדער אדאלף אייכמאן און אנדערע עס-עס אפיצירן ווי קורט בעכער און [[דיטער וויסליצעני]].
	אין אפריל 1944 האָבן קאַסטנער און יואל בראַנד זיך געטראָפן מיט וויסליצעני און אייכמאַנען, פּרואוונדיג אָפּצושטעלן די דעפּאָרטאַציעס קעגן אַ סומע געלט (2 מיליאָן דאָלאַר), באַקאַנט ווי דער "[[אייראפע פלאן\|אייראָפּע פּלאַן]]" (Europa Plan).		אין אפריל 1944 האָבן קאַסטנער און יואל בראַנד זיך געטראָפן מיט וויסליצעני און אייכמאַנען, פּרואוונדיג אָפּצושטעלן די דעפּאָרטאַציעס קעגן אַ סומע געלט (2 מיליאָן דאָלאַר), באַקאַנט ווי דער "[[אייראפע פלאן\|אייראָפּע פּלאַן]]" (Europa Plan).
	אייכמאַן האָט שפּעטער פאָרגעשלאָגן אַרויסצוגעבן 1 מיליאָן אידן אין אויסטויש פאַר 10,000 מיליטערישע טראָקס און אַנדערע סחורות, אַ פּלאַן באַקאַנט אַלס "בלוט פאַר סחורה". יואל בראַנד איז געשיקט געוואָרן קיין [[איסטאנבול\|איסטאַנבול]] כדי צו פאַרהאַנדלען מיט די אַליאירטע און דער ישוב פירערשאַפט, אָבער די מיסיע איז נישט געלונגען, און בראַנד איז אַרעסטירט געוואָרן דורך די בריטישע אין [[אלעפא\|אַלעפּאָ]].		אייכמאַן האָט שפּעטער פאָרגעשלאָגן אַרויסצוגעבן 1 מיליאָן אידן אין אויסטויש פאַר 10,000 מיליטערישע טראָקס און אַנדערע סחורות, אַ פּלאַן באַקאַנט אַלס "בלוט פאַר סחורה". יואל בראַנד איז געשיקט געוואָרן קיין [[איסטאנבול\|איסטאַנבול]] כדי צו פאַרהאַנדלען מיט די אַליאירטע און דער ישוב פירערשאַפט, אָבער די מיסיע איז נישט געלונגען, און בראַנד איז אַרעסטירט געוואָרן דורך די בריטישע אין [[אלעפא\|אַלעפּאָ]].
שורה 35:		שורה 36:

	==דער משפט==		==דער משפט==
			[[טעקע:Gruenwald in courthouse.jpg\|קליין]]
	נאָך דער מלחמה, אין 1947, האָט קאַסטנער עמיגרירט קיין ארץ ישראל און געוואָרן אַ וואָרטזאָגער פאַרן האַנדלס־מיניסטעריום אין דער [[מפא"י]] רעגירונג.		נאָך דער מלחמה, אין 1947, האָט קאַסטנער עמיגרירט קיין ארץ ישראל און געוואָרן אַ וואָרטזאָגער פאַרן האַנדלס־מיניסטעריום אין דער [[מפא"י]] רעגירונג.

שורה 49:		שורה 51:

	===אטענטאט און לעגאט===		===אטענטאט און לעגאט===
			[[טעקע:Kasztner Rezső tábla, Budapest V. kerület, Váci utca.jpg\|קליין]]
	די שווערע אטמאספער נאך דעם פסק האט געפירט צו טראגישע רעזולטאטן. די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז (1957) איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין{{הערה\|{{לינק\|קעפל=Three Found Guilty of Assassinating Dr. Kastner; Sentenced to Life\|אדרעס=https://www.jta.org/archive/three-found-guilty-of-assassinating-dr-kastner-sentenced-to-life\|זייטל=Jewish Telegraphic Agency\|דאטום=January 8, 1958}}}}. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה.		די שווערע אטמאספער נאך דעם פסק האט געפירט צו טראגישע רעזולטאטן. די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז (1957) איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין{{הערה\|{{לינק\|קעפל=Three Found Guilty of Assassinating Dr. Kastner; Sentenced to Life\|אדרעס=https://www.jta.org/archive/three-found-guilty-of-assassinating-dr-kastner-sentenced-to-life\|זייטל=Jewish Telegraphic Agency\|דאטום=January 8, 1958}}}}. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה.

שורה 56:		שורה 59:

	==דרויסנדיגע לינקס==		==דרויסנדיגע לינקס==
	*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208~~?sort=name~~		*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208
	*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords		*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords
	*https://www.ushmm.org/online/hsv/source_view.php?SourceId=20526		*https://www.ushmm.org/online/hsv/source_view.php?SourceId=20526
שורה 62:		שורה 65:
	==רעפערענצן==		==רעפערענצן==
	{{רעפערענצן}}		{{רעפערענצן}}

			[[he:ישראל קסטנר]]

תנא קמא אין 19:15, 18 יאנואר 2026

2026-01-18T19:15:38Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 19:15, 18 יאנואר 2026
שורה 9:		שורה 9:

	==טעטיגקייטן דורכאויס דעם חורבן==		==טעטיגקייטן דורכאויס דעם חורבן==
	נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן. אין 1942 האָט זיך קאַסטנער אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט, וואו ער איז געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה\|שם=יודאיקע}}.		נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן. אין 1942 האָט זיך קאַסטנער אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט, וואו ער איז געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה\|שם=יודאיקע}}.
	קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד\|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה\|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט\|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}.		קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד\|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה\|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט\|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}.

שורה 19:		שורה 19:
	נאָכן דורכפאַל פון בראַנד'ס מיסיע, האָט קאַסטנער איבערגענומען די הויפּט ראָלע אין די פאַרהאַנדלונגען מיט אייכמאַן און קורט בעכער, אַן עס־עס אָפיציר און [[היינריך הימלער]]'ס עקאָנאָמישער שליח, בעת וועלכע די מאַסן־דעפּאָרטאַציעס פון אונגאַרישע אידן קיין אוישוויץ האָבן זיך אָנגעהויבן אין מאי 1944, צילנדיג צו ראַטעווען אַ קלענערע גרופּע אידן. עס איז עווענטועל דערגרייכט געווארן אַן אָפּמאַך צו ראַטעווען אַרויסצופירן אַ גרופּע אידן קיין שווייץ, קעגן אַן אויסלייז פון בערך $1,000 פּער קאָפּ, אין גאָלד, דיאַמאַנטן און געלט. קאַסטנער האָט פאַרקויפט 150 פּלעצער פאַר רייכע אידן, כּדי צו פינאַנצירן דעם רעשט פון דער גרופּע.		נאָכן דורכפאַל פון בראַנד'ס מיסיע, האָט קאַסטנער איבערגענומען די הויפּט ראָלע אין די פאַרהאַנדלונגען מיט אייכמאַן און קורט בעכער, אַן עס־עס אָפיציר און [[היינריך הימלער]]'ס עקאָנאָמישער שליח, בעת וועלכע די מאַסן־דעפּאָרטאַציעס פון אונגאַרישע אידן קיין אוישוויץ האָבן זיך אָנגעהויבן אין מאי 1944, צילנדיג צו ראַטעווען אַ קלענערע גרופּע אידן. עס איז עווענטועל דערגרייכט געווארן אַן אָפּמאַך צו ראַטעווען אַרויסצופירן אַ גרופּע אידן קיין שווייץ, קעגן אַן אויסלייז פון בערך $1,000 פּער קאָפּ, אין גאָלד, דיאַמאַנטן און געלט. קאַסטנער האָט פאַרקויפט 150 פּלעצער פאַר רייכע אידן, כּדי צו פינאַנצירן דעם רעשט פון דער גרופּע.

	די באַן, וואָס איז גערופן געוואָרן דער "קאַסטנער טראַנספּאָרט" אָדער "רכבת המיוחסים" און וואס קאסטנער אליין האט אנגערופן "תיבת נוח"{{הערה\|[https://digitalcommons.bard.edu/hapl_marginalia_all/347/ Der Kastner-Bericht über Eichmanns Menschenhandel in Ungarn], Munich 1961, p. 130–132}}, האָט פאַרלאָזט [[בודאפעשט\|בודאַפּעסט]] דעם 30סטן יוני 1944, מיט ארום 1,684 אידן. די פּאַסאַזשירן זענען געוואָרן אויסגעקליבן דורך אַ קאָמיטעט, און זענען געווען אַ סך־הכּל פון אַ סך שיכטן פון דער אונגאַרישער אידישער געזעלשאַפט. זיי האָבן אַריינגערעכנט רייכע אידן (וועלכע האָבן פינאַנצירט די אַנדערע), ציוניסטישע פירער, אינטעלעקטואַלן, רבנים, ~~אָרעמע מענטשן~~, יתומים, און קרובים פון קאַסטנער (ווי זיין משפּחה און 388 מענטשן פון זיין היים־שטאָט קלוזש).		די באַן, וואָס איז גערופן געוואָרן דער "קאַסטנער טראַנספּאָרט" אָדער "רכבת המיוחסים" און וואס קאסטנער אליין האט אנגערופן "תיבת נוח"{{הערה\|[https://digitalcommons.bard.edu/hapl_marginalia_all/347/ Der Kastner-Bericht über Eichmanns Menschenhandel in Ungarn], Munich 1961, p. 130–132}}, האָט פאַרלאָזט [[בודאפעשט\|בודאַפּעסט]] דעם 30סטן יוני 1944, מיט ארום 1,684 אידן. די פּאַסאַזשירן זענען געוואָרן אויסגעקליבן דורך אַ קאָמיטעט, און זענען געווען אַ סך־הכּל פון אַ סך שיכטן פון דער אונגאַרישער אידישער געזעלשאַפט. זיי האָבן אַריינגערעכנט רייכע אידן (וועלכע האָבן פינאַנצירט די אַנדערע), ציוניסטישע פירער, אינטעלעקטואַלן, רבנים, אָרעמעלייט, יתומים, און קרובים פון קאַסטנער (ווי זיין משפּחה און 388 מענטשן פון זיין היים־שטאָט קלוזש).

	דער מערסט באקאנטער פערזאן אויף דער באן איז געווען דער סאטמארער רבי, [[רבי יואל טייטלבוים]], וועמען קאסטנער האט אריינגענומען אין דער רשימה. עס ווערט דערציילט אז זיין ארייננעמען אויף דער רשימה איז געווען א תנאי פון די ארטאדאקסישע עסקנים אדער צוליב א חלום וואס קאסטנער'ס שווער, יוסף פישער, האט געהאט{{הערה\|[[סענדער דייטש]], געברענגט [https://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?p=286299#p286299 דא אויף אייוועלט]}}. דער טאג פון דער באפרייאונג (כ"א כסלו) ווערט ביז היינט געפייערט אין סאטמאר אלס א יום טוב.		דער מערסט באקאנטער פערזאן אויף דער באן איז געווען דער סאטמארער רבי, [[רבי יואל טייטלבוים]], וועמען קאסטנער האט אריינגענומען אין דער רשימה. עס ווערט דערציילט אז זיין ארייננעמען אויף דער רשימה איז געווען א תנאי פון די ארטאדאקסישע עסקנים אדער צוליב א חלום וואס קאסטנער'ס שווער, יוסף פישער, האט געהאט{{הערה\|[[סענדער דייטש]], געברענגט [https://www.ivelt.com/forum/viewtopic.php?p=286299#p286299 דא אויף אייוועלט]}}. דער טאג פון דער באפרייאונג (כ"א כסלו) ווערט ביז היינט געפייערט אין סאטמאר אלס א יום טוב.
שורה 32:		שורה 32:
	קאַסטנער'ס פאַרטיידיגער האָבן געטענהט אַז אינפאָרמאַציע איז שוין געווען ברייט צוטריטליך, און אַז אין יענע צייטן זענען דעפּאָרטאַציעס געווען שווער צו אַנטקעגן שטעלן. אַן אָפענע וואָרענונג וואָלט נאָר געבראַכט פּאַניק און געשטעלט אַלע רעטונגס־פּרואוון אין סכנה, ווייל די נאַציס האָבן געפאָדערט שטילקייט אַלס תנאי. זיין איינשטימונג צו שווייגן איז געווען אַ רעכענונג צו ראַטעווען לכל הפּחות די פּאַסאַזשירן פונעם באַן. מארטין גילבערט האָט געשריבן אַז קאַסטנער איז געווען אַ קרבן פון אייכמאַנ'ס ברוטאַלער פאַרנאַרונג, און נישט קיין פאַררעטער{{הערה\|{{לינק\|שרייבער=Sir Martin Gilbert\|קעפל=A dupe not a villain. The evidence shows Kasztner was fooled by the Nazis into betraying Hungary's Jews\|אדרעס=https://www.martingilbert.com/blog/a-dupe-not-a-villain-the-evidence-shows-kasztner-was-fooled-by-the-nazis-into-betraying-hungarys-jews/\|זייטל=The Jewish Chronicle\|דאטום=19 June 2009}}}}.		קאַסטנער'ס פאַרטיידיגער האָבן געטענהט אַז אינפאָרמאַציע איז שוין געווען ברייט צוטריטליך, און אַז אין יענע צייטן זענען דעפּאָרטאַציעס געווען שווער צו אַנטקעגן שטעלן. אַן אָפענע וואָרענונג וואָלט נאָר געבראַכט פּאַניק און געשטעלט אַלע רעטונגס־פּרואוון אין סכנה, ווייל די נאַציס האָבן געפאָדערט שטילקייט אַלס תנאי. זיין איינשטימונג צו שווייגן איז געווען אַ רעכענונג צו ראַטעווען לכל הפּחות די פּאַסאַזשירן פונעם באַן. מארטין גילבערט האָט געשריבן אַז קאַסטנער איז געווען אַ קרבן פון אייכמאַנ'ס ברוטאַלער פאַרנאַרונג, און נישט קיין פאַררעטער{{הערה\|{{לינק\|שרייבער=Sir Martin Gilbert\|קעפל=A dupe not a villain. The evidence shows Kasztner was fooled by the Nazis into betraying Hungary's Jews\|אדרעס=https://www.martingilbert.com/blog/a-dupe-not-a-villain-the-evidence-shows-kasztner-was-fooled-by-the-nazis-into-betraying-hungarys-jews/\|זייטל=The Jewish Chronicle\|דאטום=19 June 2009}}}}.

	נאך דער מלחמה איז קאסטנער אויך קריטיקירט געווארן פארן געבן א פאזיטיווע עדות'שאפט לטובת דעם נאצי אפיציר קורט בעכער ביים ~~נירנבורג~~ פראצעס, וואס האט געהאלפן באפרייען דעם קרימינאל פון שטראף.		נאך דער מלחמה איז קאסטנער אויך קריטיקירט געווארן פארן געבן א פאזיטיווע עדות'שאפט לטובת דעם נאצי אפיציר קורט בעכער ביים נירנבערג פראצעס, וואס האט געהאלפן באפרייען דעם קרימינאל פון שטראף.

	==דער משפט==		==דער משפט==
שורה 49:		שורה 49:

	===אטענטאט און לעגאט===		===אטענטאט און לעגאט===
	די שווערע אטמאספער נאך דעם פסק האט געפירט צו טראגישע רעזולטאטן. די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין{{הערה\|{{לינק\|קעפל=Three Found Guilty of Assassinating Dr. Kastner; Sentenced to Life\|אדרעס=https://www.jta.org/archive/three-found-guilty-of-assassinating-dr-kastner-sentenced-to-life\|זייטל=Jewish Telegraphic Agency\|דאטום=January 8, 1958}}}}. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה.		די שווערע אטמאספער נאך דעם פסק האט געפירט צו טראגישע רעזולטאטן. די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז (1957) איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין{{הערה\|{{לינק\|קעפל=Three Found Guilty of Assassinating Dr. Kastner; Sentenced to Life\|אדרעס=https://www.jta.org/archive/three-found-guilty-of-assassinating-dr-kastner-sentenced-to-life\|זייטל=Jewish Telegraphic Agency\|דאטום=January 8, 1958}}}}. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה.

	נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ\|העכסטע געריכט]] אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס פסק. די פיר פון פינף ריכטער האָבן ~~אָנגענומען~~ אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע ~~תנאים~~ און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות{{הערה\|{{לינק\|קעפל=Israel Supreme Court Clears Dr. Kastner of Collaboration with Nazis\|אדרעס=https://www.jta.org/archive/israel-supreme-court-clears-dr-kastner-of-collaboration-with-nazis\|זייטל=Jewish Telegraphic Agency\|דאטום=January 16, 1958}}}}, ~~אָבער~~ אַלע פינף שופטים ~~האָבן~~ איינשטימיג באַשטעטיגט, אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה.		נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ\|העכסטע געריכט]] אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס פסק. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אים ריינגעוואַשן פון דער באַשולדיקונג פון קאָלאַבאָראַציע, זאָגנדיג אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע באַדינגונגען און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות{{הערה\|{{לינק\|קעפל=Israel Supreme Court Clears Dr. Kastner of Collaboration with Nazis\|אדרעס=https://www.jta.org/archive/israel-supreme-court-clears-dr-kastner-of-collaboration-with-nazis\|זייטל=Jewish Telegraphic Agency\|דאטום=January 16, 1958}}}}. פונדעסטוועגן, האָבן אַלע פינף שופטים איינשטימיג באַשטעטיגט אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה.

	די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי [[אסקאר שינדלער\|אָסקאַר שינדלער]], בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis\|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/\|זייטל=Unpacked\|דאטום=April 11, 2022}}}}.		די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי [[אסקאר שינדלער\|אָסקאַר שינדלער]], בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis\|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/\|זייטל=Unpacked\|דאטום=April 11, 2022}}}}.
שורה 58:		שורה 58:
	*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name		*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name
	*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords		*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords
			*https://www.ushmm.org/online/hsv/source_view.php?SourceId=20526

			==רעפערענצן==
			{{רעפערענצן}}

תנא קמא אין 01:52, 11 יאנואר 2026

2026-01-11T01:52:03Z

זעט די חילוקים

תנא קמא אין 00:51, 4 יאנואר 2026

2026-01-04T00:51:12Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 00:51, 4 יאנואר 2026
שורה 6:		שורה 6:

	==ערשטע יארן און קאריערע==		==ערשטע יארן און קאריערע==
	קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]], טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה{{הערה\|Porter 2007, p. 10}} און האט שטודירט געזעץ, באקומענדיג דעם טיטול דאקטאר. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זשורנאליסט פאר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"), וואו ער האט געדינט אלס פאליטישער קארעספאנדענט. אין די 1930ער יארן איז ער געווען א פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-באוועגונג "אביבה-באַריסיאַ" (וואס האט עווענטועל זיך צוזאמגעשטעלט מיט דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּארטיי) און האט געדינט אלס סעקרעטאר פון דער אידישער נאציאנאלער פארטיי אינעם רומענישן פּארלאמענט{{הערה\|שם=יודאיקע\|{{יודאיקה\|Yehouda Marton / Michael Berenbaum\|Kasztner, Rezső Rudolf\|לינק=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kasztner-rezs-x0151-rudolf}}}}. אין 1937 האט ער געהייראט א טאכטער פון ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע.		קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]] (קלוזש), טראַנסילוואַניע, דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער איז אויפגעוואקסן אין א רעליגיעזע משפחה{{הערה\|Porter 2007, p. 10}} און האט שטודירט געזעץ, באקומענדיג דעם טיטול דאקטאר. ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס א זשורנאליסט פאר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"), וואו ער האט געדינט אלס פאליטישער קארעספאנדענט. אין די 1930ער יארן איז ער געווען א פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט-באוועגונג "אביבה-באַריסיאַ" (וואס האט עווענטועל זיך צוזאמגעשטעלט מיט דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּארטיי) און האט געדינט אלס סעקרעטאר פון דער אידישער נאציאנאלער פארטיי אינעם רומענישן פּארלאמענט{{הערה\|שם=יודאיקע\|{{יודאיקה\|Yehouda Marton / Michael Berenbaum\|Kasztner, Rezső Rudolf\|לינק=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kasztner-rezs-x0151-rudolf}}}}. אין 1937 האט ער געהייראט א טאכטער פון ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע.

	==טעטיקייטן דורכאויס דעם חורבן==		==טעטיקייטן דורכאויס דעם חורבן==
	נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן, און קאַסטנער האָט זיך אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט אין 1942. דאָרטן איז ער געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה\|שם=יודאיקע}}.		נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, איז די "אוי קעלעט" צייטונג פאַרשלאָסן געווארן דורך די אונגאַרישע אויטאריטעטן, און קאַסטנער האָט זיך אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט אין 1942. דאָרטן איז ער געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין תש"ג{{הערה\|שם=יודאיקע}}.
	קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד\|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה\|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט\|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}.		קאַסטנער האָט געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד\|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און נתן זאב קאהן ("אָטאָ קאָמאָלי", Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי קיין אונגארן, וואו עס איז דעמאלטס נאך געווען פארהעלטניסמעסיג פארזיכערט{{הערה\|זעט [[ע:ועדת העזרה וההצלה בבודפשט\|ועדת העזרה וההצלה בבודפשט]] אין העברעאישן מכלול.}}.

שורה 49:		שורה 49:
	די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה.		די נאכט צו א' אדר ב' תשי"ז איז קאַסטנער דערשאָסן געוואָרן פאַר זיין הויז אין תל אביב דורך אַ גרופּע יונגע רעכטע עקסטרעמיסטן פון דער [[לח"י]], אין שפּיץ פון זאב עקשטיין. ער איז געשטאָרבן פון זיינע וואונדן 11 טעג שפּעטער. די רעגירונג פון מדינת ישראל האָט געגעבן חנינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תפיסה.

	נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ\|העכסטע געריכט]] איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס אורטייל. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אָנגענומען אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע תנאים און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות, אָבער אַלע פינף שופטים האָבן איינשטימיג באַשטעטיגט, אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה.		נאָך דעם רצח, אין יאנואר 1958, האָט דאָס [[בג"ץ\|העכסטע געריכט]] אין מדינת ישראל איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס אורטייל. די פיר פון פינף ריכטער האָבן אָנגענומען אַז קאַסטנער האָט געפּרואווט צו ראַטעווען ווי מער אידן אונטער אוממעגליכע תנאים און האָט געהאַנדלט מיט גוטע כוונות{{הערה\|{{לינק\|קעפל=Israel Supreme Court Clears Dr. Kastner of Collaboration with Nazis\|אדרעס=https://www.jta.org/archive/israel-supreme-court-clears-dr-kastner-of-collaboration-with-nazis\|זייטל=Jewish Telegraphic Agency\|דאטום=January 16, 1958}}}}, אָבער אַלע פינף שופטים האָבן איינשטימיג באַשטעטיגט, אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי רוצח קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה.

	די קאָנטראָווערסיע אַרום ~~קאַסטנערס~~ ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער ~~ישׂראלדיקער~~ געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט ~~צי ער איז געווען~~ אַ העלד ~~אָדער אַ פאַררעטער~~. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך "Kasztner's Train" (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy~~) (~~1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis\|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/\|זייטל=Unpacked\|דאטום=April 11, 2022}}}}.		די קאָנטראָווערסיע אַרום קאַסטנער'ס ראלע אין רעטונג און זיין נאָכפאָלגענדער משפּט איז אַ טראַגישער טייל פון דער מדינת ישׂראל'דיגער געשיכטע, און בלייבט אַ דעבאַטע ביז היינט. טייל באַטראַכטן אים אַלס אַ גרויסער העלד וואָס האָט אין פאַקט געראַטעוועט מער אידן ווי [[אסקאר שינדלער\|אָסקאַר שינדלער]], בעת אנדערע קענען אים נישט מוחל זיין פאַר זיין שטילקייט און זיין אויסערגעוויינליכער נאָענטקייט צו די נאַצישע רוצחים. דער משפּט האָט אַרויסגעבראַכט די שווערע פראַגעס פון משפּטן לייט וואָס האָבן געמאַכט אוממעגליכע ברירות אינעם "גרויען זאָנע" פונעם חורבן. אַנאַ פּאָרטער'ס בוך Kasztner's Train (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy; 1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. פּרימאָ לעווי האָט אָנגערופן אַזעלכע פאַלן דעם "גרויען זאָנע", וואו קרבנות ווערן פאַרפּלאָנטערט אין מאָראַלישע דילעמעס וואָס מען קען נישט ריכטיג משפּטן מיט נאָרמאַלע סטאַנדאַרטן. קאַסטנער'ס אייניקל, [[מירב מיכאלי]], איז אַ פּאָליטיקערין אין ישראל און רעדט אָפט וועגן זיין לעגאַט. זיינע פּאַסאַזשירן, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, האָבן אים צו דאַנקען זייער לעבן. דער טאָג כ"א כסלו ווערט געפייערט פון סאַטמאַרער חסידים אַלס יום הצלה פון רעבּן, כאָטש ער האָט זיך אָפּגעזאָגט צו געבן אַן עדות לטובת קאַסטנער ביים משפּט{{הערה\|{{לינק\|שרייבער=\|קעפל=Why a Jew who saved many was put on trial for working with the Nazis\|אדרעס=https://unpacked.media/the-kastner-trial-why-a-jew-who-saved-many-was-put-on-trial-for-working-with-the-nazis/\|זייטל=Unpacked\|דאטום=April 11, 2022}}}}.

	==דרויסנדיגע לינקס==		==דרויסנדיגע לינקס==
	*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name		*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name
	*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords		*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords

תנא קמא אין 19:44, 28 דעצעמבער 2025

2025-12-28T19:44:31Z

זעט די חילוקים

תנא קמא אין 16:09, 21 דעצעמבער 2025

2025-12-21T16:09:37Z

זעט די חילוקים

תנא קמא אין 04:13, 14 דעצעמבער 2025

2025-12-14T04:13:40Z

זעט די חילוקים

תנא קמא אין 04:59, 10 דעצעמבער 2025

2025-12-10T04:59:43Z

→ עלטערע ווערסיע		רעוויזיע פון 04:59, 10 דעצעמבער 2025
שורה 1:		שורה 1:
	'''רודאָלף רעזשע (ישראל) קאַסטנער''' (~~1906–1957~~) איז געווען אַן אונגאַריש־אידישער זשורנאַליסט, אַדוואָקאַט און אַ פירער פון דער אַרבעטער ציוניסטישער באַוועגונג אין אונגאַרן, וועלכער איז געוואָרן באַקאַנט פאַר זיינע קאָנטראָווערסיעלע רעטונגס־באַמיאונגען בעת דעם חורבן. קאַסטנער איז געווען אַ צענטראַלע פיגור אין דער בודאַפּעשטער הילף און רעטונגס קאָמיטעט (ועד העזרה והצלה, אָדער די "ועדה"). אין ~~1944~~, נאָך דער דייטשישער אַקופּאַציע פון אונגאַרן, האָט ער פאַרהאַנדלט מיט הויכע ~~ס"ס~~ אָפיצירן, אַריינגערעכנט [[אדאלף אייכמאן\|אַדאָלף אייכמאַן]] און קורט בעכער, כדי צו ראַטעווען אידן אין אויסטויש פאַר געלט און סחורה, באַקאַנט ווי דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן ("Blut für Ware").		{{דרעפט}}
			'''רודאָלף רעזשע (ישראל) קאַסטנער''' (אפריל 1906 – 15טן מערץ 1957) איז געווען אַן אונגאַריש־אידישער זשורנאַליסט, אַדוואָקאַט און אַ פירער פון דער אַרבעטער ציוניסטישער באַוועגונג אין אונגאַרן, וועלכער איז געוואָרן באַקאַנט פאַר זיינע קאָנטראָווערסיעלע רעטונגס־באַמיאונגען בעת דעם [[חורבן אייראפע\|חורבן]]. קאַסטנער איז געווען אַ צענטראַלע פיגור אין דער בודאַפּעשטער הילף און רעטונגס קאָמיטעט (ועד העזרה והצלה, אָדער די "ועדה"). אין תש"ד, נאָך דער דייטשישער אַקופּאַציע פון אונגאַרן, האָט ער פאַרהאַנדלט מיט הויכע [[עס-עס]] אָפיצירן, אַריינגערעכנט [[אדאלף אייכמאן\|אַדאָלף אייכמאַן]] און קורט בעכער, כדי צו ראַטעווען אידן אין אויסטויש פאַר געלט און סחורה, באַקאַנט ווי דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן ("Blut für Ware").

	די באַמיאונגען האָבן רעזולטירט אין דעם אַרויספאָר פון דער קאַסטנער טראַנספּאָרט ("קאַסטנער באַן" אָדער "רכבת המיוחסים") דעם 30סטן יוני 1944, מיט אַרום 1,685 אידן פון אונגאַרן, וועלכע זענען עווענטועל אַריבערגעפירט געוואָרן קיין שווייץ.		די באַמיאונגען האָבן רעזולטירט אין דעם אַרויספאָר פון דער קאַסטנער טראַנספּאָרט ("קאַסטנער באַן" אָדער "רכבת המיוחסים") דעם 30סטן יוני 1944, מיט אַרום 1,685 אידן פון אונגאַרן, וועלכע זענען עווענטועל אַריבערגעפירט געוואָרן קיין שווייץ.
שורה 6:		שורה 7:

	==ביאָגראַפיע און רעטונגס־אַקטיוויטעטן==		==ביאָגראַפיע און רעטונגס־אַקטיוויטעטן==
	קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]], דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער האָט שטודירט געזעץ. אין די 1920ער און 1930ער יאָרן איז ער געוואָרן אַן אַקטיוויסט און זשורנאַליסט פאַר דער ציוניסטישער צייטונג ~~”Új Kelet”~~ (נייער מזרח). ~~נאָך דעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע~~ איז ~~אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940~~, ~~האָט ער זיך אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט~~ אין ~~1942~~.		קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]], דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער האָט שטודירט געזעץ. אין די 1920ער און 1930ער יאָרן איז ער געוואָרן אַן אַקטיוויסט און זשורנאַליסט פאַר דער ציוניסטישער צייטונג "אוי קעלעט" (Új Kelet, "נייער מזרח"). ער איז געווען אַ פירער פון דער ציוניסטישער יוגנט באַוועגונג אַוויוואַ-באַריסיאַ{{הערה\|שם=יודאיקע\|https://www.jewishvirtuallibrary.org/kasztner-rezs-x0151-rudolf}}, און איז געווען אַן אַקטיוויסט פון דער אַרבעטער-ציוניסטישער איחוד פּאַרטיי{{הערה\|1=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/rudolf-rezsoe-kasztner}}. זיין שווער איז געווען ד"ר יוסף פישער, דער פירער פון דער ציוניסטישער באַוועגונג אין טראַנסילוואַניע.

	אין 1943 האָט קאַסטנער, צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד\|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד~~, געהאָלפן גרינדן די הילף~~ און ~~רעטונגס קאָמיטעט~~ (~~"ועדה"~~). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי אין דעמאָלטיגן ~~פרייערן~~ אונגאַרן. נאָך דער דייטשישער אינוואַזיע פון אונגאַרן אין מערץ 1944, האָט דער פאָקוס פונעם קאָמיטעט געביטן צו פאַרהאַנדלונגען מיט דער ס"ס.		נאָכדעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, האָט מען די ציוניסטישע צייטונג "אוי קעלעט" פאַרשלאָסן, און קאַסטנער האָט זיך אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט אין 1942. דאָרטן איז ער געוואָרן אַ וויצע-פאָרזיצער פון דער אונגאַרישער ציוניסטישער אַסאָציאַציע אין 1943{{הערה\|שם=יודאיקע}}.

			אין תש"ג האָט קאַסטנער, געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה") צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד\|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד און אָטאָ קאָמאָלי (Otto Komoly). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי אין דעמאָלטיגן פאַרהעלטניסמעסיג זיכערן אונגאַרן.

	===דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן===		===דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן===
	קאַסטנער און יואל בראַנד ~~האָבן אָנגעהויבן די פאַרהאַנדלונגען~~ מיט [[דיטער וויסליצעני]] און ~~אַדאָלף אייכמאַן. אין אפריל 1944 האָט וויסליצעני געפאָדערט~~ 2 מיליאָן דאָלאַר ~~כדי אָפּצושטעלן די דעפּאָרטאַציעס~~, באַקאַנט ווי דער "אייראָפּע פּלאַן". ~~אָבער דער גרויסער פּלאַן איז געקומען פון אייכמאַן, וועלכער~~ האָט ~~פאָרגעלייגט~~ אַרויסצוגעבן 1 מיליאָן אידן אין אויסטויש פאַר 10,000 מיליטערישע טראָקס און אַנדערע סחורות, אַ פּלאַן באַקאַנט אַלס "בלוט פאַר סחורה". יואל בראַנד איז געשיקט געוואָרן קיין איסטאַנבול ~~כּדי~~ צו פאַרהאַנדלען מיט די אַליאירטע און דער ישוב, אָבער די מיסיע איז נישט געלונגען, און בראַנד איז אַרעסטירט געוואָרן דורך די ~~בריטן~~.		נאָך דער דייטשער אינוואַזיע פון אונגאַרן אין כ"ד אדר תש"ד, און דעם אנקום פון אַדאָלף אייכמאַן, האָט דער ועדה געביטן איר פאָקוס צו פאַרהאַנדלונגען מיט דער עס-עס.
			אין אפריל 1944 האָבן קאַסטנער און יואל בראַנד זיך געטראָפן מיט דעם עס-עס אָפיציר [[דיטער וויסליצעני]] און אייכמאַנען, פּרוּאוונדיג אָפּצושטעלן די דעפּאָרטאַציעס קעגן אַ סומע געלט (2 מיליאָן דאָלאַר), באַקאַנט ווי דער "[[אייראפע פלאן\|אייראָפּע פּלאַן]]" (Europa Plan).
			אײכמאַן האָט שפּעטער פאָרגעשלאָגן אַרויסצוגעבן 1 מיליאָן אידן אין אויסטויש פאַר 10,000 מיליטערישע טראָקס און אַנדערע סחורות, אַ פּלאַן באַקאַנט אַלס "בלוט פאַר סחורה". יואל בראַנד איז געשיקט געוואָרן קיין [[איסטאנבול\|איסטאַנבול]] כדי צו פאַרהאַנדלען מיט די אַליאירטע און דער ישוב פירערשאַפט, אָבער די מיסיע איז נישט געלונגען, און בראַנד איז אַרעסטירט געוואָרן דורך די בריטישע אין [[אלעפא\|אַלעפּאָ]].

	===דער קאַסטנער טראַנספּאָרט===		===דער קאַסטנער טראַנספּאָרט===
	נאָכן דורכפאַל פון בראַנד'ס מיסיע, האָט קאַסטנער איבערגענומען די פאַרהאַנדלונגען מיט אייכמאַן און קורט בעכער, צילנדיג צו ראַטעווען אַ קלענערע גרופּע אידן. מען האָט עווענטועל דערגרייכט אַן אָפּמאַך צו ראַטעווען אַרום 1,685 אידן, קעגן אַן אויסלייז פון בערך $1,000 פּער קאָפּ, אין גאָלד, דימענטן און געלט. קאַסטנער האָט פאַרקויפט 150 פּלעצער פאַר רייכע אידן, כּדי צו פינאַנסירן דעם רעשט פון דער גרופּע.		נאָכן דורכפאַל פון בראַנד'ס מיסיע, האָט קאַסטנער איבערגענומען די הויפּט ראָלע אין די פאַרהאַנדלונגען מיט אייכמאַן און קורט בעכער, וועלכער האָט רעפּרעזענטירט הײנריך הימלער, צילנדיג צו ראַטעווען אַ קלענערע גרופּע אידן. מען האָט עווענטועל דערגרייכט אַן אָפּמאַך צו ראַטעווען אַרום 1,685 אידן, קעגן אַן אויסלייז פון בערך $1,000 פּער קאָפּ, אין גאָלד, דימענטן און געלט. קאַסטנער האָט פאַרקויפט 150 פּלעצער פאַר רייכע אידן, כּדי צו פינאַנסירן דעם רעשט פון דער גרופּע.

	די באַן איז אַרויס פון בודאַפּעשט דעם 30סטן יוני 1944. די פּאַסאַזשירן זענען געווען אַ סך־הכּל פון אַ סך שיכטן פון דער אידישער געזעלשאַפט, אַריינגערעכנט:		די באַן איז אַרויס פון בודאַפּעשט דעם 30סטן יוני 1944. די פּאַסאַזשירן זענען געווען אַ סך־הכּל פון אַ סך שיכטן פון דער אידישער געזעלשאַפט, אַריינגערעכנט:
שורה 49:		שורה 54:
	אַנאַ פּאָרטער'ס בוך "Kasztner's Train" (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy) (1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. די נכדה פון קאַסטנער, מירב מיכאלי, האָט געדינט אין דער כּנסת און פאַרעפנטלעכט די געשיכטע פון איר זיידן.		אַנאַ פּאָרטער'ס בוך "Kasztner's Train" (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy) (1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. די נכדה פון קאַסטנער, מירב מיכאלי, האָט געדינט אין דער כּנסת און פאַרעפנטלעכט די געשיכטע פון איר זיידן.
	קאַסטנער'ס פאַרטיידיקער זאָגן אַז זיינע טאַקטיקן זענען געווען אַ נויטיקער קאָמפּראָמיס אונטער אוממעגליכע אומשטענדן, אָבער זיין ירושה בלייבט אַ סימבאָל פון די עטישע דילעמעס פון אידישער פירונג אינעם חורבן.		קאַסטנער'ס פאַרטיידיקער זאָגן אַז זיינע טאַקטיקן זענען געווען אַ נויטיקער קאָמפּראָמיס אונטער אוממעגליכע אומשטענדן, אָבער זיין ירושה בלייבט אַ סימבאָל פון די עטישע דילעמעס פון אידישער פירונג אינעם חורבן.

			==דרויסנדיגע לינקס==
			*https://portal.ehri-project.eu/authorities/ehri_pers-000208?sort=name
			*https://collections.ushmm.org/search/?q=KASZTNER,%20REZSO&search_field=Subjects%20and%20Keywords

תנא קמא: בס"ד

2025-12-08T05:00:01Z

בס"ד

נייער בלאַט

'''רודאָלף רעזשע (ישראל) קאַסטנער''' (1906–1957) איז געווען אַן אונגאַריש־אידישער זשורנאַליסט, אַדוואָקאַט און אַ פירער פון דער אַרבעטער ציוניסטישער באַוועגונג אין אונגאַרן, וועלכער איז געוואָרן באַקאַנט פאַר זיינע קאָנטראָווערסיעלע רעטונגס־באַמיאונגען בעת דעם חורבן. קאַסטנער איז געווען אַ צענטראַלע פיגור אין דער בודאַפּעשטער הילף און רעטונגס קאָמיטעט (ועד העזרה והצלה, אָדער די "ועדה"). אין 1944, נאָך דער דייטשישער אַקופּאַציע פון אונגאַרן, האָט ער פאַרהאַנדלט מיט הויכע ס"ס אָפיצירן, אַריינגערעכנט [[אדאלף אייכמאן|אַדאָלף אייכמאַן]] און קורט בעכער, כדי צו ראַטעווען אידן אין אויסטויש פאַר געלט און סחורה, באַקאַנט ווי דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן ("Blut für Ware").

די באַמיאונגען האָבן רעזולטירט אין דעם אַרויספאָר פון דער קאַסטנער טראַנספּאָרט ("קאַסטנער באַן" אָדער "רכבת המיוחסים") דעם 30סטן יוני 1944, מיט אַרום 1,685 אידן פון אונגאַרן, וועלכע זענען עווענטועל אַריבערגעפירט געוואָרן קיין שווייץ.

קאַסטנער האָט עולה געווען קיין ארץ ישראל אין 1947. אָבער זיין נאָמען איז געוואָרן אַ צענטראַלער פּאָלעמיק אין דער מדינה, נאָכדעם וואָס דער זשורנאַליסט מלכיאל גרינוואַלד האָט אים באַשולדיגט אין קאָלאַבאָראַציע מיט די נאַציס. דער פּראָצעס קעגן גרינוואַלד (דער "קאַסטנער פּראָצעס"), וואָס האָט זיך געצויגן פון 1954 ביז 1955, האָט געענדיגט מיט דעם פּסק פון ריכטער בנימין הלוי אַז קאַסטנער האָט "פאַרקויפט זיין נשמה צום שטן". צוליב דער עפנטליכער כעס, איז קאַסטנער דערמאָרדעט געוואָרן אין תּל-אביב אין 1957. בית המשפט העליון האָט שפּעטער, אין 1958, פּאָסטהום איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פונעם אורטייל, אָבער די קאָנטראָווערסיע אַרום זיין אונטערשיידליכע ראָלע און די עטישע קאָמפּראָמיסן בעת דעם חורבן בלייבט.

==ביאָגראַפיע און רעטונגס־אַקטיוויטעטן==
קאַסטנער איז געבוירן אין [[קלויזנבורג]], דעמאָלט אַ טייל פון דער עסטרייך-אונגאַרישער אימפּעריע. ער האָט שטודירט געזעץ. אין די 1920ער און 1930ער יאָרן איז ער געוואָרן אַן אַקטיוויסט און זשורנאַליסט פאַר דער ציוניסטישער צייטונג ”Új Kelet” (נייער מזרח). נאָך דעם וואָס צפון טראַנסילוואַניע איז אַנעקסירט געוואָרן צו אונגאַרן אין 1940, האָט ער זיך אַריבערגעצויגן קיין בודאַפּעשט אין 1942.

אין 1943 האָט קאַסטנער, צוזאַמען מיט אַנדערע אַקטיוויסטן, אַריינגערעכנט [[יואל בראנד|יואל בראַנד]] און זיין פרוי האַנזי בראַנד, געהאָלפן גרינדן די הילף און רעטונגס קאָמיטעט ("ועדה"). די גרופּע האָט ערשטנס געשמוגלט אידישע פּליטים פון פּוילן און סלאָוואַקיי אין דעמאָלטיגן פרייערן אונגאַרן. נאָך דער דייטשישער אינוואַזיע פון אונגאַרן אין מערץ 1944, האָט דער פאָקוס פונעם קאָמיטעט געביטן צו פאַרהאַנדלונגען מיט דער ס"ס.

===דער "בלוט פאַר סחורה" פּלאַן===
קאַסטנער און יואל בראַנד האָבן אָנגעהויבן די פאַרהאַנדלונגען מיט [[דיטער וויסליצעני]] און אַדאָלף אייכמאַן. אין אפריל 1944 האָט וויסליצעני געפאָדערט 2 מיליאָן דאָלאַר כדי אָפּצושטעלן די דעפּאָרטאַציעס, באַקאַנט ווי דער "אייראָפּע פּלאַן". אָבער דער גרויסער פּלאַן איז געקומען פון אייכמאַן, וועלכער האָט פאָרגעלייגט אַרויסצוגעבן 1 מיליאָן אידן אין אויסטויש פאַר 10,000 מיליטערישע טראָקס און אַנדערע סחורות, אַ פּלאַן באַקאַנט אַלס "בלוט פאַר סחורה". יואל בראַנד איז געשיקט געוואָרן קיין איסטאַנבול כּדי צו פאַרהאַנדלען מיט די אַליאירטע און דער ישוב, אָבער די מיסיע איז נישט געלונגען, און בראַנד איז אַרעסטירט געוואָרן דורך די בריטן.

===דער קאַסטנער טראַנספּאָרט===
נאָכן דורכפאַל פון בראַנד'ס מיסיע, האָט קאַסטנער איבערגענומען די פאַרהאַנדלונגען מיט אייכמאַן און קורט בעכער, צילנדיג צו ראַטעווען אַ קלענערע גרופּע אידן. מען האָט עווענטועל דערגרייכט אַן אָפּמאַך צו ראַטעווען אַרום 1,685 אידן, קעגן אַן אויסלייז פון בערך $1,000 פּער קאָפּ, אין גאָלד, דימענטן און געלט. קאַסטנער האָט פאַרקויפט 150 פּלעצער פאַר רייכע אידן, כּדי צו פינאַנסירן דעם רעשט פון דער גרופּע.

די באַן איז אַרויס פון בודאַפּעשט דעם 30סטן יוני 1944. די פּאַסאַזשירן זענען געווען אַ סך־הכּל פון אַ סך שיכטן פון דער אידישער געזעלשאַפט, אַריינגערעכנט:
* ציוניסטן און פירער פון דער אידישער אינטעליגענץ.
* פאַרמעגליכע אידן, וואָס האָבן געשטיצט די אָפּעראַציע.
* רבנים, אַריינגערעכנט דער סאַטמאַרער רבי, ר' יואל טייטלבוים.
* אידן פון קאַסטנער'ס היימשטאָט [[קלויזנבורג]], אַריינגערעכנט זיין משפּחה.
די טראַנספּאָרט איז נישט געפאָרן גלייך קיין שווייץ ווי צוגעזאָגט, נאָר איז צווישנצייטליך אָפּגעהאַלטן געוואָרן אין [[בערגן־בעלזן]] קאָנצענטראַציע־לאַגער. אין אויגוסט 1944 איז די ערשטע גרופּע פון 318 אידן באַפרייט געוואָרן, און די איבריגע 1,368 זענען אנגעקומען קיין שווייץ אין דעצעמבער 1944.

===קאָנטראָווערסיע וועגן ווארענונגען===
קאַסטנער האָט געקראָגן אַ קאָפּיע פונעם "[[ווערבאַ-וועצלער באַריכט]]" אין אַפּריל 1944, וואָס האָט דעטאַלירט די גאַזקאַמערן און די השמדה אין אוישוויץ. עס איז געווען אַן אַקוזאַציע אַז קאַסטנער האָט נישט פאַרעפנטלעכט דעם באַריכט, כּדי צו פאַרהיטן זיינע פאַרהאַנדלונגען פונעם דורכפאַל, דערמיט העלפנדיג די נאַציס צו האַלטן שטילקייט בעת די מאַסן־דעפּאָרטאַציעס פון די אונגאַרישע אידן.

רודאָלף ווערבאַ, איינער פון די אנטלאָפענע, האָט געטענהט אַז "קאַסטנער האָט באַצאָלט פאַר די 1,684 לעבנס מיט זיין שווייגן". עס זענען געווען מיינונגען אַז קאַסטנער האָט באַשטימט צו ראַטעווען נאָר "מיוחסים" אָדער זיינע פּערזענליכע קאָנטאַקטן. דאָס איז געווען די הויפּט פּאָלעמיק אין דעם שפּעטערדיגן פּראָצעס.

קאַסטנער'ס פאַרטיידיגער האָבן געטענהט אַז אינפאָרמאַציע איז שוין געווען ברייט צוטריטליך, און אַז אין יענע צייטן זענען דעפּאָרטאַציעס געווען שווער צו אַנטקעגן שטעלן. זיין איינשטימונג צו שווייגן איז געווען אַ רעכענונג צו ראַטעווען לכל הפּחות די פּאַסאַזשירן פונעם באַן.

===דער קאַסטנער פּראָצעס און פּאָלעמיק===
אין 1953 האָט מלכיאל גרינוואַלד, אַ איד וואָס האָט פאַרלוירן פילע קרובים אין חורבן, פאַרשפּרייט אַ פּאַמפלעט וואָס האָט קאַסטנער'ן באַשולדיגט אין קאָלאַבאָראַציע מיט די נאַציס. די אַקוזאַציעס האָבן אַריינגערעכנט: מיטאַרבעטן מיט די נאַציס (אַריינגערעכנט אייכמאַן און בעכער), העלפן צוגרייטן די השמדה פון די אונגאַרישע אידן דורך פאַרהאַלטן אינפאָרמאַציע, און ראַטעווען דעם נאַצי קורט בעכער נאָך דער מלחמה דורך געבן אַ גוטע עדות.

קאַסטנער האָט, נאָך דרוק פון דער רעגירונג, אָנגעקלאָגט גרינוואַלדן אין בלבול, און דאָס איז געוואָרן דער "קאַסטנער פּראָצעס". דער פּראָצעס איז געווען אַ פּאָליטישער סענסאַציע, ספּעציעל נאָך דעם ווי גרינוואַלד'ס אַדוואָקאַט, שמואל תּמיר, האָט דעם פאַל פאַרוואַנדלט אין אַן אַקוסאַציע קעגן קאַסטנער'ן און דער מפּא"י רעגירונג, אַרויסברענגענדיג זייערע אַקטיוויטעטן אין דער צייט פונעם חורבן.

אין יוני 1955 האָט ריכטער בנימין הלוי אַרויסגעגעבן זיין פּסק, אַז קאַסטנער האָט "פאַרקויפט זיין נשמה צום שטן". דער ריכטער האָט אָנגענומען אַז קאַסטנער האָט מיטגעאַרבעט מיט די נאַציס דורך פאַרהאַלטן אינפאָרמאַציע וועגן אוישוויץ, כּדי צו ראַטעווען די גרופּע פון דער באַן.

===דער עידן פון הלוי'ס פּסק===
דער פּסק פון ריכטער הלוי האָט געפירט צו אַ רעגירונגס־קריזיס, און פּרעמיער מיניסטער משה שרת האָט רעזיגנירט. קאַסטנער האָט דעמאָלט רעזיגנירט פון זיין רעגירונגס־פּאָזיציע.

דער ריכטער הלוי האָט שפּעטער זיך געוויינט אויפן באַנוץ פון די ווערטער "פאַרקויפט זיין נשמה צום שטן". אַ בריוו פון קאַסטנער'ס מוטער, העלען קאַסטנער (געשריבן דורך זיין ברודער אַברהם אין איר נאָמען), איז אַנטדעקט געוואָרן, וואָס האָט באַשולדיקט הלוי'ן אַלס שולדיק אין זיין זון'ס רצח.

===רציחה און לעגאט===
קאַסטנער איז דערמאָרדעט געוואָרן אין תּל-אָביב דעם 3טן מאַרץ 1957, פונעם רעכטן עקסטרעמיסט זאב עקשטיין. ער איז געשטאָרבן ניין טעג שפּעטער. די רעגירונג פון ישׂראל האָט געגעבן חנּינה די רוצחים נאָך 7 יאָר אין תּפיסה.

נאָך דעם רצח, אין 1958, האָט בית המשפט העליון איבערגעקערט דעם גרויסן טייל פון הלוי'ס אורטייל. די פיר פון פינף ריכטער האָבן געהאַלטן אַז קאַסטנער האָט געפּרוּאווט צו ראַטעווען ווי מער אידן און האָט געהאַנדלט מיט כּוונה טובה, אָבער האָבן אַלע איינשטימיק געהאַלטן, אַז קאַסטנער האָט קרימינאַל געהאָלפן דעם נאַצי קורט בעכער אַנטלויפן פון שטראָף נאָך דער מלחמה.

אַנאַ פּאָרטער'ס בוך "Kasztner's Train" (2007) און בן העכט'ס "כחש" (Perfidy) (1961) גייען אַרום די קאָנטראָווערסיע. די נכדה פון קאַסטנער, מירב מיכאלי, האָט געדינט אין דער כּנסת און פאַרעפנטלעכט די געשיכטע פון איר זיידן.
קאַסטנער'ס פאַרטיידיקער זאָגן אַז זיינע טאַקטיקן זענען געווען אַ נויטיקער קאָמפּראָמיס אונטער אוממעגליכע אומשטענדן, אָבער זיין ירושה בלייבט אַ סימבאָל פון די עטישע דילעמעס פון אידישער פירונג אינעם חורבן.